Podcasts · Radio Naukowe

#298 Ślōnskŏ gŏdka – śląski to język, dialekt czy gwara? | prof. Jolanta Tambor

23 Apr 2026 · 1 h 28 min

Według najnowszego spisu powszechnego ponad 460 tysięcy osób używa na co dzień języka śląskiego. W ślōnskiej godce powstaje literatura, na śląski przekładane są książki, komiksy i filmy. – Uważam w tej chwili, że zdecydowanie możemy o niej mówić jako o języku – mówi prof. Jolanta Tambor, dyrektorka Szkoły Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, przewodnicząca Rady Języka Śląskiego. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ W lutym tego roku ustawa o uznaniu śląszczyzny za język regionalny została zawetowana (to już drugi raz, poprzednio wetował prezydent Andrzej Duda). W odcinku wgryzamy się w ten skomplikowany temat. Jak relacjonuje prof. Tambor, przekonanie, że śląski to dialekt języka polskiego, pochodzi jeszcze z badań dialektologicznych prowadzonych w Polsce w latach 60. XX wieku. Ówcześni badacze nie mogli klasyfikować go jako języka regionalnego, bo taka kategoria wówczas nie istniała – pojęcie wprowadziła dopiero podpisana pod koniec lat 90. Europejska Karta Języków Mniejszościowych lub Regionalnych. – Granice między dialektem a językiem są płynne – wyjaśnia prof. Tambor. – Nakładają się tu na siebie kwestie rozwoju samego języka, kwestie zmiany podejścia językoznawców, zmiany podejścia naukowego do tego zjawiska i kwestie społeczno-polityczne – dodaje. Przeciwnicy uznania śląskiego za język regionalny powołują się m. in. na opinię Rady Języka Polskiego z 2011 roku, w której uznano, że to dialekt języka polskiego. Zwolennicy argumentują m.in., że język to żywy twór i w ciągu ostatnich 15 lat sporo się zmieniło. Żyjemy w czasach rozwoju literatury pisanej po śląsku. Są polsko-śląskie słowniki i czytanki dla dzieci, pierwszy podręcznik do nauki języka śląskiego jako obcego, a nawet wydarzenia naukowe po śląsku, jak Science Slam po Ślōnsku na Politechnice Śląskiej. Są też chętni, by śląskiego uczyć. – Tak wielkie jest zainteresowanie, przede wszystkim edukacyjne w przedszkolach i w szkołach, że nie można zaprzestać tego działania, bo tych lekcji regionalnych jest coraz więcej i coraz więcej szkół i przedszkoli taką edukację regionalną prowadzi. No i dzięki temu kultura śląska i język śląski żyją – podsumowuje prof. Tambor. W odcinku usłyszycie też, jak wypada śląski w porównaniu do kaszubskiego, który ustawowo uznanym językiem regionalnym jest, jak to było godoć po śląsku w latach 80. i jakie są cechy charakterystyczne, po których bezbłędnie rozpoznacie śląski. Odcinek pełen wiedzy, ale też osobistych wspomnień. Gorąco polecam! 00:00 Wstęp 01:24 Czy śląski to język? 05:22 Terytorialny zasięg śląszczyzny 11:21 Edukacja regionalna i śląski potoczny 13:00 Historyczne korzenie i wspólnota słowiańska 18:01 Cechy charakterystyczne i wpływy niemieckie 24:29 Fonetyka i specyfika śląskiej wymowy 29:08 Śląszczyzna a współczesność i feminatywy 33:52 Śląskie powiedzonka i tradycje domowe 39:53 Klimat polityczny i rugowanie śląszczyzny 43:51 Próby prawnego uznania języka regionalnego 51:37 Wyniki spisu powszechnego i deklaracje 52:42 Kwestia naukowa czy polityczna? 01:01:42 Postawy naukowców i ideologie językowe 01:08:04 Poszukiwanie obiektywnych kryteriów podziału 01:13:05 Rozwój literatury i śląskiego piśmiennictwa 01:16:51 Dlaczego uznanie języka jest ważne? 01:22:58 Żywotność i rewitalizacja języków mniejszościowych 01:25:32 Śląska literatura i popularne kryminały 01:26:32 Zakończenie

The episode on the publisher’s site ↗ (opens in a new tab)