Euclides, jaargang 7 // 1930-1931, nummer 3

Page 1

EUCLIDES TIJDSCHRIFT VOOR DE DIDAC- TIEK DER EXACTE VAKKEN ONDER LEIDING VAN J. H. SCHOGT eN P. WIJDENES MET MEDEWERKING VAN Dr. H. J. E. BETH Dr. E. J. DIJKSTERHUIS DEVENTER OISTERWIJK Dr. G. C. GERRITS Dr. B. P. HAALMEIJER AMSTERDAM AMSTERDAM Dr. W. P. THIJSEN BANDOENG Dr. P. DE VAERE Dr. D. P. A. VERRIJP BRUSSEL ARNHEM Te JAARGANG 1930/31, Nr. 3 P. NOORDHOFF — GRONINGEN Prijs per Jg. van 18 vel f 6—. Voor inteekenaars op het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde en Christiaan Huygens f 5.—.

Page 2

Euclides, Tijdschrift voor de Didactiek der Exacte Vakken, verschijnt in zes tweemaandelijksche afleveringen, samen 18 vel druks. Prijs per jaargang f6—. Zij, die tevens op het Nieuw Tijdschrift (f 6—) of op „Christiaan Huygens” (f 10—} zijn ingeteekend, betalen f 5—. Artikelen ter opneming te zenden aan J. H. Schogt, Amsterdam- Zuid, Frans-van-Mierisstraat 112; Tel. 28341. Het honorarium voor geplaatste artikelen bedraagt f 20 — per vel, De prijs per 25 overdrukken of gedeelten van 25 overdrukken bedraagt 3,50 per vel druks in het vel gedrukt. Gedeelten van een vei worden ais cen geheel vel berekend, Worden re over- drukken buiten het vel verlangd, dan wordt voor het afzonderlijk drukken bovendien f6.— per vel druks in rekening gebracht. e Î en «2 en mand Boeken ter bespreking en ter aankondiging te zenden aan P. Wijdenes, Amsterdam-Zuid, Jac. Obrechtstraat 88; Tel. 27119

INHOUD. Biz, Dr E. 1, DijKSTERHUS, Het geral Ve 37112 P. WijDENES, De artinilett bij het onderwijs ín de beschrij vende meetkunde aan de hbs ae vijfjarige cursus … Ì13—ì39 Der. F |. DIJKSTERHUIS, De enne Papyrus vit het otuatsmuvseum voor Sanden kunsten te Moskou …. … … 140—147 aa d % eee eee 1015 DEN, DEKKER Aflei de van de „pvthagereiese getal- jen” uit eenvondiee goniomctriese formules . . … . … 154-155

P. WIJDENES, Onderlinge ligving van twee cirkels . „ . 155—160

ee mn ee es HE De oee zen heatt het gengegen In da aflevering het portret ta geven van Prot. ie VA N DER CORRIJT: zij nevaìge gurtreltern van a: onze heugeeraren den heen kehiareeavalsens 18 kunnen aanniedon.

a De eee enen imeni enn

mandragon Pe ee

Page 3

ë HET GETAL IN DE GRIEKSCHE WISKUNDE Dn _ DOOR E. J. DIJKSTERHUIS. Onder. de talrijke gebieden van de geschiedenis der wiskunde, „die de aandacht van de historici dezer wetenschap blijken te kunnen trekken en vast te houden, zal er wel nauwelijks een te noemen zijn, waarnaar hun belangstelling steeds zoo onverzwakt zal blijven uitgaan als naar de mathesis, die op den klassieken ‚ bodem van Hellas, voltooiend wat Aegypte en Babylon in eeuwen- lange werkzaamheid hadden voorbereid, den grondslag heeft ge- legd voor dien rijken bloei van de West-Europeesche wiskunde, waarvan wij thans nog getuige zijn. Immers, ook wie zich bij . voorkeur verdiept in de voor-Helleensche perioden, zal zelfs daar, waar hij doelstelling en methode der mathematische redeneeringen zijn aanvankelijk laag gestemde verwachtingen steeds sterker ziet overtreffen, niet kunnen nalaten op te merken, dat toch blijkbaar de zuivere wiskunde in hare strenge schoonheid een vrucht is van den tijd, die het Parthenon en de Grieksche tragedie schiep; en wie de moderne mathesis gadeslaat in de duizelingwekkende hoogten van haar meest abstracte scheppingen en in haar steeds dieper borend onderzoek naar de hechtheid van haar grondslagen, zal, waar hij naar inzicht in de wordingsgeschiedenis van deze ge- dachtenwereld streeft, al even zeker worden teruggevoerd naar de cultuur der Hellenen, als ieder ander, die het denken van onzen tijd in zijn oorsprongen tracht te begrijpen. Het mag daarom niet anders dan natuurlijk heeten, dat ik dit uur, waarin ik het onderwijs in de geschiedenis der wiskunde, dat het Gemeentebestuur van Amsterdam mij toestaat, aan de Uni- versiteit dezer stad te geven, in het openbaar mag inleiden, wil wijden aan enkele algemeene beschouwingen, waartoe de studie van de Grieksche wiskunde aanleiding geeft; in het bijzonder zou ') “Openbare Les, gehouden bij de aanvaarding van het ambt van privaat-docent in de geschiedenis der wiskunde aan de Gemeente- Universiteit van Amsterdam op 11 October 1930. , 7

Page 4

08 ik daarbij uwe aandacht willen vragen voor het getalbegrip der Hellenen en voor de rol, die het getal in verschillende gebieden van hunne cultuur heeft gespeeld. | De eerste kennismaking met de werken van de groote figuren uit het bloeitijdperk der Grieksche mathesis, Euclides, Archimedes en Apollonios, pleegt bij den modernen wiskundige gevoelens op te wekken, die uit bewondering en bevreemding op verwarrende wijze gemengd zijn. Het is niet onmogelijk, dat hij bij het begin van zijn lectuur nog bevangen is in de vrij algemeen verspreide opvatting, dat de Elementen van Euclides naar inhoud en vorm ongeveer met een negentiende-eeuwsch leerboek der elementaire meetkunde overeenkomen en dat ook de andere Grieksche mathe- matici door het gemis van het hulpmiddel der Analytische Meet- kunde en in den angst voor het oneindige, dien men hun toeschrijft en die hun -de ontdekking der Infinitesimaalrekening principieel onmogelijk zou hebben gemaakt, niet veel meer hebben bereikt, dat wat men tegenwoordig gewoon is, op elementair-geometrische basis te bouwen. In dat geval zal hij spoedig onder den indruk komen zoowel van de aanzienlijke mate van strengheid, die de fundeering der Grieksche mathesis kenmerkt, als van het hooge mathematische peil, waarop hare methoden en resultaten ondanks het gemis van zoovele schijnbaar onontbeerlijke moderne hulp- middelen staan en hij zal zonder moeite de onbegrensde vereering begrijpen, waarmee geniale figuren als Galilei en Christiaan Huygens, wier wiskundig denken zooveel nauwer dan het onze met dat der Grieken verwant was, tegen een man als Archimedes - hebben opgezien. En toch, ondanks alle bewondering voor het inderdaad schitterende mathematische vernuft van den Griekschen geest, zal hij er niet licht toe komen, zich in de gedachtenwereld van de bestudeerde schrijvers werkelijk thuis te voelen, te denken langs hun denkwegen, te spreken in hun taalvormen en te schrijven in hun notaties; steeds weer zal hij de verleiding voelen, hun betoog te vervangen door een moderne mathematische verificatie van het verkregen resultaat, waardoor hij zich dan echter den weg tot het historisch inzicht in hun wiskunde voorgoed verspert. Wanneer men nu tracht, de verschillende oorzaken voor dit gevoel van vreemdheid en ontoegankelijkheid, dat ook bij lang- durige verplaatsing in de klassieke gedachtenspheer nooit geheel wil wijken, zooveel. mogelijk onder een. algemeen gezichtspunt

Page 5

99 te brengen, dan lijkt het wel, dat ze voor een groot deel zijn terug te voeren op de eigenaardigheden van het Grieksche getalbegrip, dat in zijn strenge beperktheid scherp contrasteert met de zeer ruime vormen, die het in de moderne mathesis heeft aangenomen en dat daardoor van den hedendaagschen wiskundige een voortdurende verloochening van ingewortelde denkgewoonten eischt. | | De Grieksche wiskunde van de z.g. gulden periode verstaat namelijk onder getal, áouwuóo , zeer nadrukkelijk alleen datgene, wat wij een natuurlijk getal noemen. Een getal, zegt de 2e Definitie van het 7de Boek van Euclides, is een hoeveelheid, samengesteld uit eenheden. Een getal blijkt dus een eindige verzameling van dingen te zijn, die elk de eigenschap der een-heid bezitten en dit begrip valt, althans naar omvang, met dat van natuurlijk getal samen, behoudens de voor de Grieksche wiskunde niet onbelangrijke omstandigheid, dat één niet als een getal wordt beschouwd. In ieder - geval blijkt ondubbelzinnig, dat onze nul, onze positieve rationale en irrationale getallen (om van negatieve en complexe getallen nog ‘maar te zwijgen) niet onder het Grieksche begrip van getal vallen. We moeten er ons nu wel van bewust worden, welk een diep- gaanden invloed deze beperktheid van het getalbegrip, die in geen enkele andere periode der wiskunde is geëvenaard, op de geheele structuur, zoowel van de rekenkunde als van de meetkunde der Grieken heeft moeten uitoefenen. Voor de rekenkunde, die aan twee van haar hoofdbewerkingen slechts een beperkte uitvoer- baarheid kan toekennen, is dit onmiddellijk te overzien: iedereen kan zich gemakkelijk verplaatsen in die- phase van zijn wiskundige ontwikkeling, waarin aftrekken en deelen niet steeds mogelijk waren. Voor de meetkunde-echter, waarop in onzen tijd van den aanvang af, hoe onverantwoord ook, het begrip van het reëele getal in zijn vollen omvang wordt toegepast en die daardoor onmiddellijk een sterk arithmetisch karakter aanneemt, kost dit meer moeite en hier ontstaat dan ook gewoonlijk het eerst het gevoel van bevreemding over schijnbaar noodeloos omslachtige uitdrukkings- en redeneer- wijzen der Grieken en over probleemstellingen, waarvan ons aan- vankelijk de oorsprong al evenzeer ontgaat als het doel. Enkele voorbeelden mogen dit toelichten. De lengte van een lijnstuk kan, na afspraak van een eenheid van

Page 6

100 lengte, slechts dan door een getal worden uitgedrukt, wanneer het gegeven lijnstuk een geheel veelvoud van de eenheid is; is dit niet het geval, dan is het mogelijk, dat het zich tot de eenheid verhoudt als een getal tot een ander getal, maar het kan ook voorkomen, dat twee lijnstukken zich in het geheel niet als getallen verhouden en, zoo het al mogelijk is, niettemin van hun verhouding te spreken, dan zal deze toch in ieder geval &oonroc, onzegbaar, zijn, d.w.z. niet door getallen uit te drukken. Voor oppervlakken en inhouden gelden mutatis mutandis dezelfde opmerkingen. De consequenties van deze opvattingen liggen nu voor de hand. Euclides kan b.v. niet zeggen, dat het oppervlak van een driehoek gelijk is aan het halve product van de lengten van basis en hoogte; immers het is ín het algemeen onmogelijk, aan basis en hoogte een lengte toe te kennen. Hij spreekt slechts uit, dat driehoeken met gelijke bases en gelijke hoogten gelijke oppervlakken hebben en dat een driehoek de helft ís van een parallelogram, dat er basis en hoogte mee gemeen heeft, terwijl hij als propositie zou kunnen hebben, dat de reden van twee driehoeken samengesteld is uit de reden van hun bases en de reden van hun hoogten. Het theorema van Pythagoras is bij hem niet een arithmetische relatie tusschen de lengten van de zijden van een rechthoekigen driehoek, maar een zuiver geometrische aequivalentie- betrekking tusschen het oppervlak van het vierkant, op de hypo- tenusa als zijde beschreven en de oppervlakken van de vierkanten op de rechthoekszijden. De leer der kegelsneden is noch, wat ze voor de 17e eeuw was, een algebraische behandelingswijze van meetkun- dig gedefinieerde krommen van den tweeden graad, noch, wat ze voor ons is, een in meetkundige termen gekleede analyse van de geheele rationale functioneele relatie tusschen twee veranderlijke getallen, maar een met behulp van de meetkundige methoden der oppervlakterekening uitgevoerde studie van de. aequivalentierelaties tusschen de vierkanten en rechthoeken, die door twee veranderlijke en een aantal constante lijnstukken kunnen worden voortgebracht. En, om deze naar willekeur voort te zetten rij van voorbeelden te besluiten: lijnstukken, welker verhouding tot een als rationaal aan- genomen eenheid niet door getallen is uit te drukken, omdat zij met die eenheid in den letterlijken zin van het woord asymmetrisch”, d.w.z, zonder gemeene maat, zijn, worden niet beschreven door het opgeven van irrationale getallen voor hare lengten, maar ze worden naar den aard hunner asymmetrie qualitatief geclassificeerd.

Page 7

101 Ik hoop, dat al deze dingen, die voor het meerendeel zoo vol- komen in strijd zijn met onze arithmetische denkgewoonten, vol- doende zullen zijn, om uwe belangstelling te wekken voor de vraag naar de motieven, die er de Grieksche mathematici toe hebben kun- nen drijven, hun getalbegrip zoo sterk te beperken, dat het nog slechts de natuurlijke getallen omvatte. Want inderdaad zijn er tal van teekenen, die er op wijzen, dat we in deze eigenaardigheid niet een aangeboren eigenschap van den Griekschen geest moeten zien, maar dat ze het gevolg is geweest van een bewuste mathematische daad, waarmee ter wille van de eischen der exactheid een natuur- lijke gegroeide, maar logisch onbevredigende ontwikkeling in andere banen werd geleid. Van de overwegingen, die dit aannemelijk maken, wil ik er twee noemen: in de eerste plaats staat het vast, dat in de Aegyptische en Babylonische meetkunden het getal vrijwel de- zelfde functie heeft vervuld, als het nog in onzen tijd in de voor- wetenschappelijke en practische behandeling van geometrische problemen doet, d.w.z. dat men onbekommerd lengten, oppervlak- ken en inhouden door rationale getallen heeft uitgedrukt en dat men met die getallen heeft gerekend, dat men dus de stelling van Pytha- goras wèl heeft beschouwd als een arithmetische relatie tusschen de lengten van de zijden van een rechthoekigen driehoek en het oppervlak van een driehoek wèl gelijk heeft durven noemen aan het halve product van basis en hoogte. Het is nu zeer waarschijnlijk, hoewel niet door directe bewijsplaatsen te staven, dat het in de: oudere phasen der Grieksche meetkunde, die toch in ieder geval onder Oosterschen invloed hebben gestaan, niet anders is geweest en dat de Grieksche mathematici hebben moeten omleeren, om de methoden te verwerven, die we bij Euclides aantreffen. In de tweede plaats kan er op gewezen worden, dat de wiskundigen der gulden periode een strenge anderscheiding maken tusschen de arithmetica, d.i. de getallentheorie, en de logistica, d.i. het practische rekenen. Van de laatste leeren ons hun werken, op een enkele uitzondering bij Archimedes na, niets: men kan de drie boeken, die Euclides in zijn Elementen aan de arithmetica wijdt, doorwerken en nog niet weten, hoe de Grieken hun-getallen schreven en hoe ze er.mee rekenden. De strenge scheiding nu tusschen arithmetica en logistica maakt ook al niet den indruk, van nature in het Grieksche denken aanwezig te zijn geweest; Aegypte en Babylon kennen haar niet en de oudere phasen' der Grieksche wiskunde, die in haar geheele verloóp op

Page 8

102 rekenkundig gebied in veel hoogere mate dan op meetkundig van deze beide culturen afhankelijk is geweest, waarschijnlijk dus even- min. Ook hier wordt dus de gedachte aan een bewuste hervorming gewekt. Het is nu een van de meest fascineerende vragen van de geschie- denis van de Grieksche wiskunde, door wie en op welke motieven deze hervorming is verricht. En het is een vraag, waarop het ant- woord met groote kans op zekerheid ís te geven. Inderdaad is men, een door P. Tannery in beginsel aangegeven weg volgend, tot- de overtuiging gekomen, dat er omstreeks het jaar — 400 een crisis in de fundeering van de Grieksche wiskunde moet zijn ingetreden als gevolg van het veldwinnend inzicht in de ongegrondheid van twee tot dien tijd toe als deugdelijke onderstellingen aanvaarde opvat- tingen, waarvan de eene bestond in de intuïtieve zekerheid, dat elke verhouding door getallen was uit te drukken, de andere in de over- tuiging, dat een continuum kon worden opgebouwd door iuxta- positie van indivisibilia van een geringer aantal dimensies. Twee ontdekkingen moeten nu plotseling de onbekommerdheid, waarmee men op deze opvattingen de meetkunde opbouwde, hebben ver- stoord: de eene, die de asymmetrie aan het licht bracht van zijde en diagonaal van een vierkant en die daarna al spoedig tot het inzicht voerde, dat lijnstukken zich in het algemeen niet als getallen ver- houden, is waarschijnlijk afkomstig uit een mathematischen kring in Groot Griekenland, die zich naar den ouden wijsgeer Pythagoras noemde; met de andere, die ín beroemd geworden redeneeringen de heerschende meeningen over continuiteit ad absurdum voerde en die voor goed de overtuiging van de onuitputtelijkheid, het inexhausti- bele, van het oneindige vestigde, is de naam van den Eleaat Zenoon verbonden. ; Bovendien is het gelukt, een aannemelijke hypothese op te stellen over de wijze, waarop deze crisis zou zijn overwonnen. Het is namelijk zeer waarschijnlijk, dat. die overwinning in beginsel te danken is geweest aan het werk van twee mathematici uit den kring van Plato, Eudoxos, van Knidos en Theaitetos van Athene. Hierbij wordt dan aan Eudoxos de opstelling van de redentheorie toege= schreven, die in het vijfde Boek van de Elementen van Euclides wordt opgebouwd en die zoowel voor symmetrische als voor asym- metrische grootheden geldt, alsmede de schepping van die voor- treffelijke methode ter behandeling van oneindige processen, die

Page 9

103 men door den naam van exhaustiemethode' enkele eeuwen lang aan wanbegrip heeft blootgesteld en waarvan de groote mathematische waarde eerst in onzen tijd weer voldoende wordt beseft. Van Theaitetos neemt men aan, dat hij het verschijnsel der irrationaliteit riauwkeuriger heeft bestudeerd, daarbij den grondslag leggend voor het als croix des mathématiciens lang berucht gebleven tiende Boek der Elementen en dat hij daarbij de behoefte heeft: gevoeld dan een exacten opbouw van de arithmetica, zooals we dien bij Euclides in de Boeken VII-—IX aantreffen. Voor ons is op het oogenblik uit het werk van Eudoxos voornamelijk de redentheorie en uit dat van Theaitetos en zijn opvolgers de fundeering van de arithmetica van belang. De theorie van Eudoxos, waarin, met behulp van geen andere getallen dan de natuurlijke, de relaties van gelijkheid en ongelijkheid van redens, hetzij rationaal, hetzij irrationaal, worden gedefinieerd en die dan verder voor deze redens den algorithmus ontwikkelt, die tot in de 17e eeuw het voornaamste rekenmiddel der meetkunde is gebleven, maakt het mogelijk, de rol, die in onzen tijd het reëele getal in geometrische redeneeringen en berekeningen speelt, door de reden te laten vervullen. Voor het natuurlijke getal zelf blijven zoodoende geen andere functies meer over, dan die het in de definities der redentheorie en in de opsomming van aantallen heeft. De hervorming der arithmetica, door of althans ten gevolge van het werk van Theaitetos, kan verder aansprakelijk worden ge- maakt voor de scheiding van de rekenkunde in twee gebieden, waarvan de eerste, dank zij een meer exacte ontwikkeling van de theorië der getalredens, zich in aansluiting aan de leer van Eudoxos tot natuurlijke getallen kon beperken en, daardoor gelouterd, waard kon worden geacht, als arithmetica in engeren zin, in de zuivere ‘wiskunde te worden opgenomen, terwijl de tweede, die zich als van ouds van het in de practijk van het leven ontwikkelde rationale getalbegrip bleef bedienen, als logistica een zelfstandig bestaan buiten de wiskunde ging voeren. î ‚ In haar geheel genomen, vormt de overwinning van de grond- slagencrisis een van die imponeerende momenten in de geschiedenis van de wiskunde, waarin een eeuwenlang vol vertrouwen toege- paste en ‘door practische resultaten schijnbaar’ voldoend onder- steunde wijze van redeneeren wordt verlaten, omdat ze de zelf- kritiek van het eerlijke denken niet meer kan bevredigen en waarin enkele groote wiskundigen uit de puinhoopen van wat zij vernie-

Page 10

104 tigden, een nieuwe, hechtere en schoonere mathematische wereld bouwen. Ik zou niet graag willen beweren, dat deze schets van de omwen- teling, die de Grieksche wiskunde omstreeks het jaar —400 schijnt te hebben ondergaan, en die men voor de eigenaardige structuur van het Grieksche getalbegrip aansprakelijk kan maken, een abso- luut betrouwbare historische waarheid bezit. Wij zijn nu eenmaal voor de reconstructie van de prae-Euclidische wiskunde aangewezen op een zeer schaarsch bronnenmateriaal en men moet zich, wil men die reconstructie niettemin beproeven, hier meer dan elders op het historisch instinct verlaten. Toch, al is het mogelijk, dat de ontdekking van nieuwe bronnen ons nog eens zal dwingen, het ontworpen beeld in details te wijzigen, het is niet waarschijnlijk, dat de groote lijnen ervan eenmaal zullen blijken, verkeerd getrokken te zijn. Daarvoor bezit het te veel inwendigen samenhang en geeft het een te goede aansluiting aan gewaarborgde feiten. Het is nu echter wel gewenscht, nog even de vraag onder oogen te zien, of, met alle erkenning van den invloed van de hervorming van Eudoxos en Theatetetos, niet als primaire oorzaak van de ge- ringe plaats, die het getal in de Grieksche meetkunde inneemt en van het overheerschend geometrisch karakter, dat deze meetkunde dientengevolge kenmerkt, een algemeene eigenschap van het Griek- sche denken moet worden beschouwd, die zou kunnen bestaan in een voorkeur voor het ruimtelijk voorstelbare boven het abstract denk- bare. Er is inderdaad het een en ander voor dit vermoeden te zeggen. Vooreerst dit, dat de meetkunde van Euclides niet alleen gekarak- teriseerd wordt door de in de overwinning van de crisis ontstane scheppingen, de redentheorie, de exhaustiemethode en de qualita- tieve classificatie van irrationaliteiten, maar dat een integreerend bestanddeel daarvan ook de oppervlakterekening of geometrische algebra is, die langs zuiver geometrischen weg tot de oplossing van het algemeene probleem van den tweeden graad voert en die vooral in de Boeken Il en VI een op den voorgrond tredende positie inneemt. Deze ‘methode toch, die wel in de allereerste plaats het geometrisch karakter van de Grieksche meetkunde veroorzaakt, is zeker van ouderen datum dan het crisistijdperk en een belangrijke trek van de Euclidische meetkunde is dus in ieder geval buiten den invloed van de Platonische mathematici om ontstaan. Vervolgens kan men wijzen op de prominente positie, die geometrische uitdruk-

Page 11

105 kingen en beschouwingen ‘ín de Grieksche arithmetica innemen. Reeds vanaf de oudste tijden, waarvan we kennis kunnen nemen, worden hierin getallen meetkundig voorgesteld, eerst door rijen van stippen, dan door polygonale stiptableaux, later door lijnstukken en oppervlakken. Men spreekt, in termen, die nog heden voortleven, van vierkante getallen en kuben, daarnaast van langwerpige of rechthoekige en van polygonale. Een samengesteld getal ontstaat uit zijn zijden, die: niet voorkomen in grooteren getale dan drie, omdat de arithmitica even driedimensionaal is als de geometrie en men begrijpt hierdoor onmiddellijk, dat de Grieken nooit tot de algemeene theorie van de ontbinding van een samengesteld getal in priemfactoren zijn gekomen. Spreekt uit dit alles, zoo kan men vragen, niet een zoo duidelijke voorliefde voor geometrische aan- . schouwelijkheid, dat alleen daardoor reeds de onbeteekenende rol van het getal in de meetkunde afdoende kan worden verklaard? En toch blijkt deze opvatting bij nadere beschouwing onhoud- baar te zijn. Het valt namelijk op, dat bij Euclides de meetkundige terminologie en afbeeldingswijze der getallen reeds in hooge mate het zuiver formeele en conventioneele karakter heeft aangenomen, dat daaraan later geheel eigen zou worden; hij spreekt wel van vlakke en ruimtelijke getallen, maar hij teekent ze uitsluitend als lijnstukken, welker lengten de aantallen hunner eenheden aangeven en hij ziet dus blijkbaar de vermenigvuldiging van twee factoren reeds niet meer in de meetkundige gedaante van voortbrenging van een rechthoek uit zijn zijden, zooals Theaitetos haar bij Plato be- schouwt. Het geometrisch karakter der arithmetica wordt dus blijk- baar in de vierde eeuw veeleer teruggedrongen dan verder ont- plooid en dit is veel meer in overeenstemming met de theorie, die de structuur der Euclidische meetkunde in de eerste plaats als het resultaat van de overwinning van de grondslagencrisis opvat, dan met de onderstelling, dat het getal in zijn wiskundige functies be- perkt zou zijn door een voorkeur voor geometrische aanschouwe- lijkheid. Want wanneer men getallen door lijnstukken en opper- vlakken gaat voorstellen, niet uit traditie, maar bij wijze van meet- kundige afbeelding, is het volmaakt onbegrijpelijk, dat men op grond hiervan het getalbegrip vanaf de historisch gegroeide gedaante, waarin het de rationale getallen omvat, gaat beperken tot de natuur- „lijke getallen iriplaats van het uit te-breiden tot de irrationale. Een lijnstuk, waärvan de lengte door een irrationaal getal wordt voorge-

Page 12

106 steld, onderscheidt zich aanschouwelijk in geen enkel opzicht van een met een rationale lengte en langs dezen weg is men dan ook later tot de opvatting gekomen, dat de numeri surdi als echte getal- len konden worden beschouwd: zoo werd de meetkundige continui- teit overgedragen op het getallensysteem en het arithmetisch conti- nuum dankt dus zijn ontstaan aan meetkundige invloeden. De klas- sieke Grieksche wiskunde kent echter geen scherpere tegenstelling dan tusschen het sprongsgewijze veranderlijke getal en het continu aangroeiend lijnstuk. Men kan zich dus bezwaarlijk op den invloed van de meetkundige aanschouwing beroepen, om dit te verklaren. “_ Door wat ik tot dusver heb gezegd, is het Grieksche getalbegrip in zijn omvang beschreven en in zijn invloed op de structuur der wiskunde van het klassieke tijdvak in beginsel geschetst. Daarmee is echter het groote belang van de rol, die het getal in het Grieksche denken heeft gespeeld, nog nauwelijks aangeroerd. De wiskunde is in de Grieksche cultuur niet, wat ze in onzen tijd l&ngzamerhand is geworden, een van de andere wetenschappen van natuur en geest scherp afgescheiden, door enkelen beoefend, maar door de groote meerderheid der wetenschappelijk gevormden verwaarloosd vak: ze doordringt er nog de geheele philosophie, die alle ware weten in zich vereenigt en voor welker bestudeering een degelijke mathematische scholing al spoedig een vanzelfsprekende en onmisbare voorwaarde wordt. En het is niet in de laatste plaats door middel van het getal, dat de mathesis haar sterken invloed uitoefent. Men kent de funda- menteele kosmologische beteekenis, die de Pythagoraeische philo- sophen aan het getal toekennen. De dingen zijn getallen; zoo luidt volgens Aristoteles hun grondbeginsel, dat, ook al blijft zijn juiste zin voor ons onvatbaar, toch in ieder geval getuigt van den sterken indruk, dien het opmerken van arithmetische relaties in de natuur- verschijnselen op het ontluikende philosophische denken moet heb- ben gemaakt. Bij Plato is dezelfde opvatting in beginsel nog even levendig: wanneer hij in den Timaios de structuur van de stoffelijke wereld beschrijft, wordt het inlasschen van de elementen lucht en water tusschen het vuur, dat de wereld zichtbaar en de aarde, die haar tastbaar maakt, teruggebracht tot het inschakelen van twee middenevenredigen tusschen twee kubische getallen. En tot een nog veel belangrijker functie wordt het getal geroepen in de vorming van de ziel der wereld: van de elementen, waaruit zij is samengesteld, is het getal, dat overal orde en schoonheid schept, het meest belang-

Page 13

107 - rijke, het eenige onsterfelijke deel en het is slechts een praegnante samenvatting van een wezenlijken trek van de Pythagoraeische en Platonische wijsbegeerten, wanneer Xenokrates later de ziel defi- nieert als een getal, dat zich beweegt. Niet minder hecht dan de band tusschen de kosmologische theo- rieën. van den Timaios en de gedachtenspheer der Grieksche arith- metica is de samenhang tusschen de mathesis in het algemeen en de Platonische ideeënleer. De geometrische vormen staan tusschen de oneigenlijke wisselende verschijnselen der stoffelijke wereld en de eigenlijke onveranderlijke wereld der ideeën; onstoffelijkheid en onvergankelijkheid hebben ze met deze gemeen en slechts de ver- scheidenheid, ‘die ze bezitten, stempelt ze tot entiteiten van lagere: orde. En voor getallen is de samenhang met de wereld van het ideale nog nauwer: in de oudere phasen van de indeeënleer zijn de getallen ideeën, zoodat men b.v. het vier-in-aantal-zijn mag opvat- ten als deelhebben aan de idee der vierheid; en in de latere phasen zouden zelfs, zoo men Aristoteles mag gelooven en zoo men mag aannemen, dat men hem goed verstaat, de ideeën getallen zijn ge- worden, wat echter, ondanks alle scherpzinnigheid, die er reeds aan de oplossing van dit grootste raadsel van de wiskundige philo- sophie der Grieken is besteed, nog steeds als een onbegrepen uir- spraak moet worden beschouwd. | Er is, naast de metaphysica, nog een ander gebied van Grieksche wetenschap, dat sterk met mathematische beschouwingen is door- trokken en waarover ik, om eenige volledigheid in mijn schildering van de rol van het getal in het Grieksche denken te bereiken, althans enkele woorden moet zeggen. Het is de harmonie, de intens be- oefende en in fellen strijd tusschen verschillende richtingen zich ontwikkelende Grieksche muziektheorie, die, volgens de opvattingen van de school van Plato, zelfs naast arithmetica, geometrie en astronomie deel van de zuivere mathesis uitmaakt. Ze doet dit althans, wanneer men zich, zooals Plato het in de Politeia doet, uitdrukkelijk verweert tegen de inmenging van de empirie in de leer van de consonanties, die zelfs bij de Pythagoraeërs voorkomt. Het doel der harmonie is niet, de werkelijk met het oor waargenomen tonen te onderzoeken, om de getalverhoudingen op te sporen, waarop hun consonanties berusten, zooals het: ook niet de ware methode der astronomie kan zijn, uit de met het oog waargenomen hemelverschijnselen den waren loop van de hemellichamen te willen

Page 14

108 vinden. Men mag oor en oog niet stellen boven het denkend ver- stand, dat ín apriorisch inzicht de absolute getalverhoudingen ont- dekt, die als het eigenlijk zijnde ten grondslag liggen aan de waar- neming, zoowel van de consonanties der intervallen als van de beweging van de hemellichamen. De ervaring zal met de resultaten van deze speculaties willicht niet strooken; maar dat is een contra- dictie, waarvoor een rechtgeaarde rationalist nog nooit is terugge- deinsd. Plato zou er, evenals Descartes later deed, waarschijnlijk op geantwoord hebben, dat zulk een strijdigheid niet voor de waarde der ervaring pleit. Wanneer wij nu hier bijeen waren niet als mathematici van de 20e eeuw, maar als mathematische philosophen in Plato's Olijven- hof, de Akademeia, dan zou ik thans mijn taak als geeindigd kun- nen beschouwen. De rol van het getal in de zuivere mathesis, hoe- zeer nog vatbaar voor gedetailleerde omschrijving, is in beginsel geschetst en er is een indruk gegeven van de functie, die het in de philosophie vervult. Daarnaast komen getallen weliswaar nog voor in de logistica, waarin ze worden toegepast bij de behandeling van de tallooze problemen, die het dagelijksche leven, handel en verkeer, industrie en beeldende kunst, doen rijzen, maar juist die practische toepasbaarheid op de wereld van het stoffelijke verbant deze réyvy, deze vaardigheid, die op den naam van wetenschap, &uorúun, geen aanspraak kan maken, uit den gezichtskring van den waren philo- sophischen mathematicus, die achter de wisseling van de verschijn- selen slechts naar het onvergankelijk zijnde zoekt. De moderne mathematicus staat echter niet meer zoover af van wat men thans, zeer onplatonisch, de realiteit noemt als zijn groote voorgangers in Hellas; hij ziet met voldoening de onschatbare diensten aan, die zijn wetenschap overal bewijst en uit zuiver theoretisch oogpunt interesseert hem de toepasbaarheid van zijn abstracte scheppingen op de stoffelijke wereld. En op die zelfde gronden stelt hij, voorzoover hij historicus is, ook belang in de meest primitieve vormen, waarin de toepassing van de wiskunde op de werkelijkheid heeft plaats gehad. Daarom wil hij in het bij- „zonder weten, hoe men vroeger getalsystemen vormde, hoe men getallen schreef en hoe men er mee werkte; voor hem zou dus een behandeling van de rol van het getal in de Grieksche wiskunde niet volledig zijn, indien zij de logistica buiten beschouwing liet. Ik moet er nu uit den aard van afzien, reeds in dit uur een samen-

Page 15

109 hangende. uiteenzetting van het Grieksche rekenen te geven; niet alleen om den omvang van het onderwerp zelf, maar ook omdat de logistica der Grieken zoo nauw samenhangt met die der Aegypte- naren en der Babyloniërs, dat men haar nauwelijks afgescheiden van deze kan behandelen en zeker niet op zich zelf kan beoordeelen. Ik beperk me dus tot enkele opmerkingen over die kanten van het onderwerp, die in de laatste jaren vooral de aandacht trekken. De schrijver van de Epinomis verklaart ergens met typisch Griek- schen nationalen trots, dat wanneer de Grieken iets van de Barbaren hebben overgenomen, zij dit steeds hebben verbeterd. Het loont de moeite, de vraag te stellen, in hoeverre dit oordeel juist is, waar het de Grieksche praestaties op het gebied der logistica betreft; om die vraag te kunnen beantwoorden, moeten enkele mededeelingen over de getalsystemen der Aegyptenaren en der Babyloniers voorafgaan. In Aegypte treffen we, in den vroegsten tijd, waaruit we berichten over mathematische onderwerpen bezitten, dat is dus in den tijd van het Middelste Rijk, ongeveer — 2000, een additief geschreven decí- maal getallenstelsel aan, waarin de eenheid en de geheele positieve machten. van de basis telkens door afzonderlijke symbolen worden voorgesteld, terwijl de tusschenliggende getallen met behulp van additieve iuxtapositie van deze symbolen worden neergeschreven. Breuken komen alleen voor in den vorm van stambreuken, die op hun beurt additief worden verbonden, om uit te drukken, wat wij algemeene breuken noemen. Voor die algemeene breuken bezit het Aegyptische schrift geen symbool, met uitzondering van de breuk 2/3. Bij de Babyloniers, of nauwkeuriger bij de Sumeriers, vinden we naast een op soortgelijke wijze opgebouwd zuiver decimaal getallen- ‚ stelsel een heel ander systeem, dat men gewoonlijk het sexagesimale systeem noemt, en waarvan de invloed nog heden voortleeft in de indeeling van den cirkelomtrek en van het uur. De uitdrukking sexagesimaalsysteem geeft echter lang niët voldoende de eigen- schappen van dit merkwaardige en vernuftige stelsel aan. Zij doet niet uitkomen, dat de coefficienten van de opvolgende machten van 60, die in de ontwikkeling van de sexagesimaal opgebouwde getallen voorkomen, op hun beurt .weer decimaal zijn ge- bouwd. En zij drukt niet uit, dat de opvolgende machten van de basis 60 niet, zooals in de oorspronkelijke decimale systemen met de machten van de. basis 10 gebeurt, door telkens nieuwe symbolen worden aangegeven, maar door hetzelfde teeken,

Page 16

110 dat ook voor de eenheid dient. Vooral de laatste eigenschap verdient onze volle aandacht; immers zij is een der twee kenmerken van een positioneele schrijfwijze, zooals het Indische getallenstelsel die kent. Het andere kenmerk van zulk een positiesysteem, het gebruik van de nul om het niet voorkomen van eenheden van een bepaalden trap aan te geven, ontbreekt bij de Sumeriers; slechts in zeer late teksten komt een diakritisch schriftteeken in het inwendige van getalsymbolen voor, om leege plaatsen aan te duiden, maar het blijft altijd ontbre- ken aan het eind van een getal. Daardoor is het Sumerische systeem nooit meer geworden dan een relatief positiesysteem; men kan wel zien, welke waarde een zeker getalteeken heeft in verhouding tot die van hetzelfde teeken op een andere plaats, maar men weet zon- der nadere aanduiding niet, welke de absolute waarde van dat teeken is. En het is alleen een positiesysteem, wat de opvolgende machten van 60 betreft; de coefficienten daarvan worden, evengoed als in Aegypte, additief geschreven door iuxtapositie van de sym- bolen van 1 en 10. Het groote voordeel van een positiesysteem bestaat niet alleen in de korte en overzichtelijke schrijfwijze van geheele getallen, die het mogelijk maakt; van niet minder belang is, dat het den weg opent tot een schrijfwijze op denzelfden voet als die der geheele getallen van alle breuken, wier noemer geen andere priemfactoren bevat dan die ook in de basis van het systeem voorkomen en dus tot «de mogelijkheid, deze breuken te onderwerpen aan de rekenregels, die voor geheele getallen gelden. Deze mogelijkheid, die voor het decimale positie-systeem in West-Europa eerst na vele eeuwen zou worden verwezenlijkt, hebben de Sumeriers in hun stelsel, dat boven het decimale het voordeel heeft van een priemfactor 3 in de basis . naast de factoren 2 en 5 en dat dus voor veel meer breuken dan het decimale een eindige positioneele schrijfwijze toelaat, in beginsel weten te benutten, hoewel ze er niet zooveel partij van hebben weten te trekken, als denkbaar zou zijn geweest. Het is nu zeer aannemelijk, dat de Grieken met hun menigvuldige relaties tot de twee in hun bloeitijdperk reeds vervallen culturen van Aegypte en Babylon reeds vroeg de gelegenheid moeten hebben …gehad, met de beschreven getalsystemen in aanraking te komen. In hoeverre hebben ze van die aanraking voor hun logistica weten te profiteeren? Men moet erkennen, dat dit slechts weinig is en dat de uitspraak van de Epinomis voor dit bijzondere gebied reine groot-

Page 17

111 spraak moet worden genoemd. Eeuwenlang hebben de Grieken in hun acrophonisch getalsysteem, waarin 5 en de opvolgende machten van 10 werden voorgesteld door de beginletters van de woorden voor deze getallen en waarin dan verder de additieve schrijfwijze werd toegepast, geen stap vooruitgedaan ten opzichte van de Aegyptenaren. In hun breukrekening zijn ze steeds een opvallende voorliefde voor de Aegyptische stambreüken blijven vertoonen, al hadden ze dan ook wel symbolen voor algemeene breuken. En het heeft geduurd tot —150, voordat Hipparchos de astronomie heeft verrijkt met de hulpmiddelen van de Baby-- lonische sexagesimaalrekening; weliswaar hebben de Grieksche mathematici de techniek van deze methode verbeterd, maar ze hebben niet gezien, met hoe geringe wijziging uit het Babytonische ‚systeem een absoluut positiesysteem had kunnen worden verkregen. De roem van deze voor de ontwikkeling der wiskunde onoverzien- baar belangrijke ontdekking hebben ze moeten overlaten aan de Indiers, die haar, onder nog onbekende invloeden, in het decimale stelsel althans voor geheele getallen hebben gedaan. Eerst in het begin van de 13e eeuw zou ze door bemiddeling van Fibonacci voor goed in Europa doordringen. Naast het acrophonische getalsysteem en de Aegyptische en Babylonische stelsels voor breukrekening staat bij de Grieken echter nog een andere, geheel origineele en vernuftige methode, om geheele getallen te schrijven. Ze zijn namelijk op het denkbeeld ge- komen, voor de getallen van 1 tot 10, voor de tientallen en voor de honderdtallen de opvolgende letters van het alphabet te gebrui- ken, dat ze voor dit doel moesten aanvullen met drie Phoenicische letters. Men kan in dit stelsel elk getal kleiner dan 1000 schrijven met hoogstens:drie teekens, waartegenover echter het nadeel staat, dat men de beteekenis van 27 symbolen van buiten moet kennen en dat de schriftelijke uitvoering van de bewerkingen met getallen beneden 10 geenerlei analogie vertoont met die van dezelfde be- werkingen op de overeenkomstige tientallen en honderdtallen. Afge- zien van deze voor- en nadeelen, over welker belang de meeningen van de historici der wiskunde op verwonderlijke wijze uiteenloopen, lijkt het echter wel, dat de invoering van het alphabetische systeem op de ontwikkeling van de wiskunde een sterk remmenden invloed heeft uitgeoefend. Zij heeft namelijk de Grieken definitief den weg versperd naar dien meest voor de hand liggenden vorm van symbo-

Page 18

112 lische algebra, waarin men onbepaalde grootheden door letters uitdrukt. Als men de letters al noodig heeft, om alle bepaalde ge- tallen.te schrijven, kan men ze niet nog eens opnieuw benutten om onbepaalde of onbekende getallen voor te stellen. Zoo is dan ook inderdaad de symbolische algebra altijd buiten den gezichtskring van de Grieksche mathematici gebleven; wanneer men ten slotte bij Diophantos algebraische beschouwingen aantreft, komen deze niet uit boven den embryonalen vorm, dien men de rhetorische algebra noemt. _… U zult uit deze korte opmerkingen over de Grieksche logistica reeds den indruk hebben kunnen krijgen, dat zij niet het gebied is, waarop de Helleensche cultuur haar grootste triomphen heeft kun- nen vieren. En die indruk wordt bij nadere beschouwing bevestigd. Niet, dat ook op dit gebied niet menigmaal het groote mathemati- sche vernuft van de Grieken zou zijn gebleken; vol verbazing zien we op tegen de bij Archimedes voorkomende rationale benaderingen van 3, die naderende breuken van de kettingbreukontwikkeling van dit irrationale getal blijken te zijn, d.w.z. de beste benaderingen, die, zonder gebruik van grootere noemers, mogelijk zijn; groote bewondering ook verdient het met de logistica nauw verwante, maar tot veel grootere hoogten dan deze stijgende werk van Diophantos. Maar toch voelt men steeds, dat de wezenlijke karaktertrekken van de Grieksche mathesis niet hier te vinden zijn. Wat de Grieksche wiskunde. stempelt tot een schepping van geheel eigen schoonheid, die zich niet gemakkelijk openbaart, maar die een rijke bron van genot kan zijn voor wie den weg tot haar vindt, is de stijl van de Elementen van Euclides, van de Conica van Apollonios, van tal van werken ván: Archimedes. “Het is de stijl van de in Plato's school geboren zuivere mathesis, die de meest onstoffelijke uiting is van het Apollinische streven: der Hellenen om de gestalten der stoffelijke wereld te veredelen tot ideale vormen.

Page 19

DE AFFINITEIT BIJ HET ONDERWIJS IN DE BESCHRIJVENDE MEETKUNDE AAN DE H.B.S. MET VIJFJARIGE CURSUS DOOR P. WIJDENES. De leerstof wordt gedrukt door de last van de overlevering van tientallen eeuwen; wat slechts een of twee eeuwen oud is, wordt als nieuwigheid” ongelezen in de ban gedaan. S 1. Ik liet dit drukken op de omslag van de „Oplossingen van de vraagstukken uit de Meetkunde voor M. U. L. O.”, waarvan de eerste druk in December 1914 verscheen en had daarbij vooral het oog op de behandeling van de gelijkvormigheid; door deze te laten steunen op de homothetie ontwikkelt men een helder begrip, ontkomt men aan honderd bepalingen voor even zooveel figuren; de „nieuwe”’ definitie geeft één definitie voor alle; in het kort: F heet gelijkvormig met F’, als F’ congruent is met KF; met symbolen: F … F’, als F’ 2 kF is, bij de verouderde manier definieert men de gelijk- vormigheid van driehoe- EEEN ken, hoogstens van veel- | Val NN MN NIS hoeken, maar daarmee is ‘ N EN HN het dan ook afgeloopen. 3 Welnu, die theorie van” homothetische ligging is nu al meer dan een eeuw oud; toch zijn er nog heel wat scholen, waar men om zoo te zeggen, lak heeft aan die nieuwigheid. - Met de affiniteit is het vrijwel hetzelfde, alleen slaan daarop niet die tientallen eeuwen, maar toch wel meer dan een eeuw. De grondlegger der - | Besclirijvende Meetkunde Gaspard Monge (1746—1818) is echter aleen goede honderd jaar geleden overleden; de grondlegger, dat ee | 8 nd en _

Page 20

114 beteekent hier, dat hij rangschikte, verwerkte tot een geheel, al die bijzondere empirische methoden uit de practijk, die in de architec tuur, de kunstambachten, de versterkingskunst enz. in gebruik waren. En nu is het. zoo jammet; dat Euclides de ‘homothetie niet ontdekt heeft en Monge niet de affiniteit. . . want daaraan is het te wijten, dat al het later ontdekte „nieuwigheid” werd en slechts met groote moeite zich een weg baant. — Wie dan wel de affiniteit ontdekt heeft en hoe oud die al is, wat. men er mee bereikt enz. .... daar- voor geef ik het woord aan onzen onderhoudenden historicus Prof. Hk: de Vries. Ik neem een paar bladzijden over uit De Vries— Wijdenes, Leerboek der Beschrijvende Meetkunde II; ook een ge- dèëlte, dat ér aan voorafgaat en hèt stuk, dat de affiniteit verklaart en definieert; voor de-duidelijkheid- doe ik er een paar figuren: bij. * „Is éen vlak gegevem, waarvan AA; de horizontale doorgang is, ef daarin, de € een OE: andere figuur FE, dan vindt men de horizontale É ai projectie van F door uit … alle punten P dezer figuur de loodlijnen PP, op hèt . horizontale projectievlak zee neer “te laten; de ‘voet- B Mm punten P, dezer loodlij- (A4 Pe ag 6 nen: vormen dan ‘de hori= zontale projectie F, van F. leder punt P van F ‘bezit één projectie. Ps, maar omgekeerd bezit ook ieder punt P, van F, één origineel P iri F; twee zulke punten, die als origineel en beeld (of projectie) bij elkaar hooren, zullen wij aan elkaar toegevoegde punten noemen; en wij zullen verder zeggen, dat door de bewerking van het pro- jecteeren tusschen de beide figuren F en F, een verwantschap wordt tot stand gebracht, en wel een één-éénduidige verwantschap, omdat aan ieder punt der eene figuur één RAG der andere wordt Sn voegd, en omgekeerd. Bestaan er ook punten, die met hun toegevoegde samenvallen? Antwoord: de horizontale doorgang A;À van het vlak is de meet- kundige plaats (afgekort mk.pl.) van alle punten, die met hun toegevoegde samenvallen. | Eén-éénduidige verwantschappen ontmoet men in de Meetkunde allerwegen. Zijn twee figuren congruent, dan staan zij in een één- Fig. 1. Affiniteitsas AA,

Page 21

115 éénduidige verwantschap tot elkaar: toegevoegde punten Zijn dezulke, die samenvallen, nadat de figuren tot dekking -zijn ge- bracht. -Zijn de figurên gelijkvormig, al of: nief gelijkstandig. of homothetisch, dan staan zij eveneens tot‘elkaar in een één-ééndui- dige verwantschap; twee willekeurige cirkels worden zoowel door de stralen door het uitwendige, als door die door het inwendige ‚ gelijkvormigheidspunt in één-éénduidige verwantschap. gebracht. De Projectieve Meetkunde is niets anders dan de studie van een zekere verwantschap, en zoo kan men zeggen, dat een overgroot deel der Meetkunde verwantschapsmeetkunde is. Ook de Beschrij- vende Meetkunde behoort hiertoe, want de Beschrijvende Meetkunde is in hoofdzaak niets-anders dan de studie van de verwantschap tusschen een vlakke figuur, hetzij in de ruimte, hetzij in neergeslagen toestand, en hare projecties, en van de WE OERESE OP tusschen de projecties onderling. Liggen punten P van F op een rechte lijn !, dan liggen de toege? voegde. punten P, op een rechte L; immers de projectie van een rechte lijn is een rechte lijn; en len /, snijden elkaar bovendien op de doorgang A;A. De eigenschap, dat aan de punten van een rechte lijn weer de punten ‘van een rechte lijn zijn toegevoegd, is. volstrekt niet vanzelf- sprekend, want bij de Inversie bijv. gaat een rechte lijn over in een cirkel door het centrum van inversie O; vandaar, dat men verwant- schappen, die deze eigenschap wél bezitten, door een afzonderlijke naam onderscheidt; men noemt ze nl. Collineaire verwantschappen of. Collineaties. De verwantschap der Beschrijvende: ME EGE is dus een Collineatie. | __ Voegen wij nog de opmerking toe, dat âlle verbindingslijnen PP, QQ... vertikaal, en dus onderling evenwijdig, zijn, en’ de doorgang A,À loodrecht kruisen of snijden, dan zijn wij nu in staat de verwantschap tusschen de figuren F en F, volledig te beschrijveri. Allereerst echter de opmerking, dat men haar aanduidt met de naam Affiniteit, die feitelijk natuurlijk hoegenaamd niets zegt, aangezien het woord affiniteit juist verwantschap beteekent, en dus op de Inversie bijv. even goed past als op de verwantschap tusschen Fen F,; hij ís historisch te verklaren en eenigszins te excuseeren door de opmerking, dat de Affiniteit de eerste verwantschap geweest is, die, na de congruentie en de gelijkvormigheid, met volle bewust- zijn als verwantschap bestudeerd is, en wel door niemand minder

Page 22

116 dan door den grooten Leonhard Euler (Bazel 1707—St. Petersburg 1783), die in zijn Introductio in Analysin infinitorum, Tom. II, Cap. XVIII handelt De Similitudine et Affinitate Linearum Cur- varum, dus over de gelijkvormigheid en de affiniteit van kromme lijnen, in welke titel het woord „Affiniteit” ter aanduiding eener bepaalde verwantschap tusschen twee meetkundige figuren voor de eerste maal gebezigd wordt. Euler's Affiniteit was wel is waar algemeener dan diegene, die de Beschrijvende Meetkunde be- heerscht, maar deze laatste is dan toch óók een Affiniteit, en dat is het eenige dat ons hier belang inboezemt. Euler schijnt de studie zijner Affiniteit niet verder vervolgd te hebben; het belang van de studie der meetkundige verwantschap- pen in het algemeen is pas in het licht gesteld door August Ferdi- nand Möbius (Schulpforta 1790—Leipzig 1868) in het „Von den Verwandtschaften der Figuren” betitelde tweede deel van zijn on- volprezen werk „Der Barycentrische Calcul” uit het jaar 1827; en het belang van de Affiniteit voor de Beschrijvende Meetkunde is overtuigend aangetoond door Wilhelm Fiedler (Chemnitz 1832— Zürich 1912) in zijn groote werk over „Die darstellende Geometrie in-organischer Verbindung mit der Geometrie der Lage”. De Affiniteit tusschen een vlakke figuur F en hare horizontale projectie F, is gekarakteriseerd door de volgende eigenschappen: a. Aan ieder punt der eene figuur is één punt der andere toege- voegd, en de verbindingslijnen van overeenkomstige punten Zijn onderling evenwijdig; wij zullen ze affiniteitsstralen noemen. b. Aan iedere rechte lijn der éêne figuur is één rechte lijn der andere toegevoegd, en ‘het snijpunt van twee toegevoegde rechten ligt op een vaste as A,A; wij zullen deze de affiniteitsas noemen. Deze twee eigenschappen karakteriseeren de Affiniteit der Beschrijvende Meetkunde; die tusschen F en F, echter bezit nog een derde eigenschap, die haar de naam Orthogonale Affiniteit be- zorgd heeft: de Affiniteitsstralen nl. kruisen of snijden de affiniteits- as loodrecht. Deze eigenschap is onwezenlijk, en wij zullen dan ook weldra een affiniteit tusschen twee figuren der Beschrijvende Meet- kunde leeren kennen, die haar mist, en waarbij dus de affiniteits- stralen met de affiniteitsas een willekeurige hoek vormen. Het zal overbodig zijn op te merken, dat alles, wat wij in het voorafgaande gezegd hebben van de verwantschap tusschen F en F;, op volmaakt dezelfde wijze geldt van die tusschen F en

Page 23

117 iedere andere loodrechte projectie op een plat vlak, dus in het bijzonder van die tusschen F en Fa, en F en F3. Denken wij nu eens het vlak A om zijn horizontale doorgang A,A neergeslagen in het horizontale projectievlak (zie fig. 1). leder punt van het vlak, dus ook van F, beschrijft dan een cirkel, gelegen in een vlak loodrecht op A,A, en welks middelpunt op A;A ligt, zoo- dat, als P een punt van F, P„ het neer- of omgeslagen punt is, PP, loodrecht zal zijn op A‚A. ledere rechte van F wentelt om haar doorgangspunt met A,A; is dus leen rechte van F, l, diezelfde rechte in neergeslagen toestand, dan zullen /, en Ll, elkaar ontmoeten op A,A. Hieruit volgt blijkbaar, dat er ook tusschen de figuren Fe en F, orhogonale affiniteit bestaat; de affiniteitsas is dé doorgang AA van het vlak. En natuurlijk geldt hetzelfde, indien F wordt neergeslagen in het vertikale vlak; alleen wordt dan de vertikale doorgang AA, de affiniteitsas. ‘ Nu is het toch zeker wel zonder meer duidelijk, dat de affiniteit tusschen F„ en F, er niet uitsluitend is voor het mooi, maar ook wel degelijk om gebruikt te worden, en dat gebruik moet geenszins hiermede afloopen, dat men bij een langs andere weg geconstru- eerde figuur achteraf controleert of aan de affiniteitsregels wordt voldaan, maar integendeel daarin bestaan, dat men de affiniteits- regels zelve bezigt ter constructie; immers de affiniteit is de ver- wantschap tusschen de bekende figuur F, en de onbekende Fi wat is er dan natuurlijker dan dat men F„ uit F, afleidt juist met behulp van die verwantschap zelve? Daar komt nog iets anders bij. Het is er in de Beschrijvende Meetkunde niet om te doen om een of ander doel te bereiken met een overmaat, maar juist met een minimum van con- structielijnen, waarmede tevens de näuwkeurigheid gebaat is, en nu staat het volkomen vast dat de constructies, waartoe het consequente gebruik der Affiniteit leidt, de kortste en de nauwkeurigste zijn. Laat in Fig.-2 gegeven zijn een vlak V‚VVs, alsmede de horizon- tale projectie A,B,C,D;E;, van een: in dat vlak gelegen vijfhoek; gevraagd de ware gedaante van deze. Wij zullen die ware: ge- _“ daante bepalen door het vlak met de daarin gelegen vijfhoek om Zijn horizontale doorgang ViV neer te slaan in het horizontale projectievlak. Nu weten wij, dat de neergeslagen vijfhoek en zijn projectie tot elkaar staan in de verwantschap der orthogonale affiniteit; V‚V is de affiniteitsas, en de affiniteitsstralen snijden deze

Page 24

118 loodrecht. Wil men nu echter van deze verwantschap gebruik v maken ter construc- A, tie, dan heeft men. i/ A, eens voor al te ont- houden, dat men één | puntder figuur moet neerslaan zónder — NS en van die verwant- h, schap gebruik te maken, en hiertoe je hebben wij: in onze LEG C figuur het punt A gekozen. Wij heb- ben door A een lijn _ getrokken evenwij- EN | dig aan de horizon- B, tale doorgang van A, het vlak, een zoo- Fig. 2. Uit de le projectie wordt de neerge- genaamde eerste slagen figuur bepaald. hoofdlijn _ (eerste projectie door A1 // ViV, tweede evenwijdig aan de as van pro- jectie), ten einde met behulp van deze As te vinden en daarna hebben wij ons duidelijk gemaakt, dat het punt A bij zijn wenteling om VaV een cirkel beschrijft, gelegen in een vlak loodrecht op V‚V (horizon- tale doorgang de loodlijn A‚H op VV;), welks middelpunt het punt H, en welks straal de hypotenusa van de rechthoekige driehoek is, wiens rechthoekszijden de loodlijn A‚H en de loodrechte afstand van A» tot de as van projectie zijn; deze driehoek vindt men in de figuur om zijn horizontale doorgang A‚H neergeslagen in het horizontale vlak (A AHA’). De lijn HA’ is nu de straal van de cir- kel, die het punt A beschrijft bij zijn wenteling om V‚V; cirkelt men dus het punt A’ om H als middelpunt om op de loodlijn A‚H, dan vindt men A„, óf het spiegelbeeld van A, t.o.v. V‚V, al naar gelang het bovengedeelte van het vlak naar links of naar rechts neerslaat. -_Nu begint de affiniteit haar rol te spelen. Wij snijden de lijnen A.B,, BiC:, C,D5, E‚D. en A,E, met V‚V; zie de punten a, b, c‚d ei e; zorg nu eerst voor de affiniteitsstralen, dat zijn de lijnen uit de punten met aanwijzer 1 loodrecht op VV, getrokken, verbind vervolgens A„ met a en miet e‚, dan vindt men B, en E„; trek verder

Page 25

119 B‚b, End; als -proef:-moet nu C‚,D„ door;c gaan. ‘Natuurlijk ‚kan “men evengoed in ‘de horizontale. PEOJKGS de diagonalen AD, en .À ha EERE OE Me … Ook tusschen de projecties. eener vlakke figuur onderling bestaat affiniteit, doch deze is niet meer orthogonaal, maar scheef, d.w.z. overeenkomstige lijnen snijden elkaar nog wel op de affiniteitsas, maar ‚deze staat niet meer‘'loodrecht op de affiniteitsstralen. Ten ‚einde de affiniteit tusschen-de eerste en tweede projectie van een ‘vlakke figuur te ontdekken, moeten wij ‘het vlak M beschouwen, ‚dat de 2e en 4e ruimtehoeken middendoor deelt; daarvoor geldt: Ligt een punt ‘in M, dan vallen zijn beide projecties samen. Ligt een lijn in M, dan vallen haar beide projecties samen. Staat een lijn loodrecht op M, dan vallen haar beide ve punten samen. Re … Staat een vlak loodrecht op M, dan vallen zijn beide doortanen ‚samen. ede 4 | Loopt een lijn evenwijdig aan M, dan Zn haar beide PrOISEHSS evenwijdig. : | wm er os en en et ne en Het zijn nu in het bijzonder de eigenschappen van dit vlak M, die wij voor ons doel | De noodig. hebben. Ís een lijn l gegeven door haar beide projecties, dän vindt men haar snijpunt. met M in de beide samenvallende projecties S,s dat is het. snijpunt van l, en ls. Laat in Fig. 4een vlak A,AAs bepaald zijn door zijn beide. En gangen; hoe vindt men de snijlijn met M? De gewone constructie voor de doorsnijding van twee vlakken gaat hier natuurlijk niet door, omdat van het vlak M de doorgangen samen vallen in de as, “waar echter tegenover staat, dat men reeds dadelijk één punt van — de gezochte lijn kent, nl. A. Ten einde een tweede te vinden, trekke men in het gegeven. vlak een of andere lijn, en snijde deze met het ‘deelvlak. Bij voorkeur bezigt men hiertoe. een hoofdlijn, maar mocht deze om welke reden ook minder. geschikt zijn, dan doet Fig. 3. sis is de affiniteitsas van het vlak A.

Page 26

120 iedere andere rechte dezelfde dienst. In Fig. 4 is een eerste hoofd- | lijn h gebezigd; door h, en ho met elkaar te snijden, vindt men de samen- vallende. projecties van het snijpunt S met het vlak M; sj: geeft de samen- vallende projecties van de snijlijn met M. Immers niet alleen de projecties van h, maar de beide projecties: van alle lijnen uit.het vlak moeten elkaar op siz Fig. 4. Bonet En snijden, omdat iedere lijn van het vlak S12 EN Siz- met M een punt gemeen heeft, en dit punt natuurlijk op de snijlijn van het vlak met M ligt. Hieruit volgt, dat tusschen de eerste en tweede projectie van iedere figuur F van het vlak de volgende betrekkingen van afhan- kelijkheid bestaan: a. Aan ieder. punt der eene figuur is één punt der andere toege- voegd, en de verbindingslijnen van overeenkomstige punten staan loodrecht op de as van projectie. b. Aan iedere rechte der ééne figuur is één rechte der andere toegevoegd en het snijpunt van twee toegevoegde rechten ligt op de vaste as Sjo. Dit zijn echter juist de beide betrekkingen, die de Affiniteit. bepalen; de eerste en tweede projectie eener vlakke figuur zijn dus- eveneens affiene figuren, en wel voor de lijn ss als affiniteitsas; deze affiniteit is in het algemeen scheef. De affiniteit tusschen de beide PrOJSChes eener vlakke figuur is ontdekt door Wilhelm Fiedler.” Tot zoover Prof. De Vries. In het voorgaande zijn de beide affiniteitsassen zoo duidelijk verklaard, dat daaraan niets behoeft te worden toegevoegd en tevens ziet men, dat de theorie niet van vandaag of gister is. 8:2. In de stereometrie wordt de doorsnijding van een veelvlak, in het bijzonder van prisma en pyramide, met een plat vlak behan- deld; laten we ons bepalen tot het prisma. We lossen het vraagstuk op: Van een vierzijdig prisma is-het grondvlak PQRS gegeven; dit prisma wordt gesneden met een plat vlak A, bepaald door een punt C van de opstaande ribbe door P en de snijlijn AA, met het vlak, waarin PQRS ligt.

Page 27

121 De oplossing loopt ‘eenvoudig: PQ snijdt AsA in p; Cen p zijn beide punten van het vlak A, dus is Cp de doorsnede van. het vlak A en | het vlak PQC | # van het prisma; Ë Í | Ar » I ee de r | . zoo vinden we D; verder in het kort: RQ snijdt 0) mts ip AAs in q; trek | en qD ‘tot haar snij- | ST punt E met de | 4 ribbe door R; Eg * | trek rE; op de Fig. 5. De stereometrie maakt gebruik van AA, b | . ribbe door S vindt men F; trek FC, die AA; moet snijden in s, waar- mee tevens de proef gemaakt is. — Men kan natuurlijk ook RP en SQ tot AA, doortrekken, als dat gewenscht is; men zal dit b.v. doen, als een der punten p‚g,r,s’ buiten het vlak van teekening valt. Er is- niemand onder de lezers, die dit vraagstuk anders zou oplossen. Slaat men echter een oog in eenige boeken over Beschrijvende Meetkunde, die op de Hoogere Burgerschool met vijfjarige cursus gebruikt worden, dan ontwaart men tot zijn niet geringe verbazing ‘en ontsteltenis, dat in dit deel der Meetkunde, dat nog wel een stuk practische toepassing der Stereometrie behoort te zijn, niets en dan ook niets gebruikt wordt van hetgeen in de Stereometrie wordt geleerd; die as AA, wordt totaal genegeerd; er wordt veel gedraaid, er worden heel wat hulplijnen en concentrische cirkelbogen getrok- ken, maar van de eigenschap bij uitnemendheid, nl. dat de snijlijnen van elk der zijvlakken met het horizontale vlak en het vlak A elkaar op hun snijlijn snijden, daar bemerkt men niets van. Het onderwijs in de Stereometrie zou wel op een zeer lage trap staan, als leerlingen daarop niet werd gewezen, wat zeg ik, als ze het niet zelf vonden en voortdurend toepasten. Het overeenkomstige vraagstuk in de Beschrijvende Meetkunde luidt: Van een vierhoek PQRS, die in een gegeven vlak A ligt, is de hori- zontale projectie gegeven; gevraagd de verticale projectie van PQRS. __Dit is hetzelfde sommetje; de horizontale projectie is het grond- vlak vaneen prisma; het vlak A is gegeven. door zijn doorgangen, dus: iets anders dan in de stereometrie; dat is maar een kleinigheid.

Page 28

122 Zonder eenig commentaar neem ik hierovereen figuur op, die ik Fig. 6. Zooals het niet moet. aantref in een schoolboek, dat veel gebruikt wordt en dus op veel ‘ scholen zal leiden tot constructies op dezelfde manier; ik kan niet aanne- men, dat het meerendeel der leeraren zich heelemaal niet aan het boek stoort en.andere laat teekenen. De volgende oplossing, waarbij enkel gebruik wordt gemaakt van de doorgang AA; evenals in de Ste- reometrie, is wel zoo duidelijk en _ zeer zeker verre te verkiezen boven die van fig. -6. Gegeven zijn het vlak A en P,QR;S,. Bepaal Ps met de eerste hoofdlijn door P; trek de zijden van de horizontale projectie door tot zij AA. opv. snijden in p‚ q, r en s; deze projecteeren zich op de as als p’, q/, 1’, s’. Nu geeft p’Ps de rechte, waarop Q» ligt, q’Qs geeft Rs in de ophaallijn van R,, op s’Ps ligt S»; de proef Fig. 7. Met de affiniteitsas AA.

Page 29

123 bestaat nu daarin,-dát SìR» door r’ gaat. Deze oplossing Koopt vol- komen parallel met de: stereometrische. “ Een ‘tweede bewerking bestaat daarin, dat men twee lijnen vän het vlak bepaalt, waarop de zijden .van-de vierhoek gelegen zijn: het zijn len m; opzettelijk heb ik gezedE stand GEE gegevens ge: nomen als in fig. 6 en 7. Men vindt onmiddellijk de tweede projecties van l en-.m en door op- halen de verticale projecties. der hoekpunten. 4 De proef bestaat dan b.v. daarin, dat de snijpunten der diagonalen van ‘beide: projecties in één ophaallijn liggen. - | | Deze oplossing is toch al heel een= voudig; veel minder lijnen, geen bogen, veel nauwkeuriger, veel dui- delijker dan die van fig. 6, terwijl zij voeling houdt met de Stereome- trie; men moet moeite doen, om hierin niet een afgeknot prisma ‘te Fig. 8. Twee lijnen / en m. zien. We komen nu tot de derde oplossirig met de affiniteitsas van het vlak:A. Alle lijnen gelegen in het vlak A snijden de ‘snijlijn van A Fig 9. Met de affiniteitsas ss. met elk ander vlak (dat het andere evenwijdig is met A sluiten we uit, maar van evenwijdige lijnen zeggen we, om uitzonderingen uit te sluiten, dat ze elkaar snijden; in de vijfde klas is daar niets tegen). We ‘nemen nu voor dat andere vlak het deelvlak M van de. tweede en vierde ruimtehoek, omdat de snijpunten van lijnen met dat vlak al bijzonder eenvou- dig zijn te construeeren; ze zijn nl. de snijpunten der-beide projec- «ties, zooals gezegd is op blz. de en hier nog eens herhaald wordt: Zie nu fig.-9.

Page 30

124 Met de eerste hoofdlijn h-door P, wordt”P. bepaald en ook So; hiermee is ss bekend. De zijden P,Q,, Q;R; en R,S; en de diago- naal SQ: snijden s‚> opv. in a, b, cen d. Trek aP3; door ophalen vindt men Q»; bQ» geeft R…; cRs en dQs geven S5, de proer bestaat hierin, dat S,S, | OX staat. | Als vierde constructie, een die al heel simpel is, zal men gewoon de eerste hoofdlijnen van de hoekpunten trekken en de ophaallijnen; met een paar teekendriehoeken loopt alles weer zonder passer glad af; zie fig. 10. Een volstrekt minderwaardige manier, de slechtst denkbare-is die van fig. 6; nadat men immers (als men dan toch de standhoek wil ge- bruiken) de loodlijn R‚Ps heeft ge- trokken, dan ligt het toch voor de hand om de hoogte van P boven het horizontale vlak(van P3 tot DD,) over te nemen en op de ophaallijn van P,‚ boven de as uit te zetten; waarom men voor dat doel ‘een | | grooten omweg moet maken; is mij Fig. 10. Met de eerste hoofdlijnen. een raadsel en voor leerlingen is deze omweg bij eenigszins andere ligging een puzzle; vergelijk maar eens fig. 12, die op de manier van fig. 6 is geconstrueerd en wel heel duidelijk laat zien, hoe het niet moet. Het groote voordeel van de vier constructies van fig. 7,8, 9 en 10 bestaat ook nog hierin, dat men enkel met de liniaal en teekendrie- hoek werkt en dus dat ze zeer nauwkeurig zijn en dat men ze ziet. Bovendien, en dit is ’t allervoornaamste; ze wortelen geheel in de ste- reometrie en dit vak en de Beschrijvende Meetkunde steunen elkaar. Bij de oplossing van fig. 9 snijden de verlengden der zijden ook de doorgang: AA,; daar die ook zulke goede diensten bewijst, zal het. bij wat grootere figuren dienstig zijn op beide affiniteitsassen de snijpunten aan te teekenen om, al naar de ligging der over te brengen lijnen, de eene of de andere te nemen; de as s, is in het gebrúik meestal te verkiezen. Als voorbeeld daarvan bepalen we de eerste projectie van de vijfhoek, die in het vlak U gelegen is en waarvan de tweede projectie gegeven is; zie fig. 11. We leggen de doorgangen van het vlak in elkaars verlengde; bij de draaierij van

Page 31

125 fig. 6, bezorgt dat den leerlingen heel wat hoofdbreken. Bij de affi- niteitsassen geeft het echter geen bijzondere moeilijkheden. Teeken de eerste hoofdlijn h van een der punten, b.v. van C; op h, vindt men C‚; het snijpunt van A, en hs is S,2, en so is de affiniteitsas van het vlak U. Trek C,Ba, CaAo, CaEa en CoD2 door tot ze opv. in b, a, e en d de rechte s,2 snijden. Trek C‚b, Cra, Cie en C‚d; de ophaallijnen door de tweede projecties geven de eerste projecties; de proef be- staat nu daarin, dat de projecties der zijden AB, AE en ED elkaar op Sis. snijden. ‘Men kan ook beginnen met het bepalen van de le projectie van een der zijden en dan op de manier van fig. 7 de projecties der andere zijden _ Fig. 11. Uit de 2e projectie wordt de 1e ver- constrúeeren, gelijk kregen met de affiniteitsas s,s. men dat in de Stereometrie doet; dan zullen de ophaallijnen de proef geven. Verder kan elk der doorgangen nog gebruikt worden om zich te î "vergewissen, dat alles in orde is, Een tweede oplossing krijgt men door de hoofdlijnen van elk der punten te teekenen; dus op de manier als op fig. 11 alleen C, bepaald is. En nu ‘als scherp contrast met alle eenvoudige oplossin- gen en als afschrikwekkend voorbeeld geef ik het vraagstuk nog uitgewerkt met de draai- Fig. 12. De slechtst denkbare manier @rij als op fig. 6, zonder be- is contorm fig. 6. schrijving; deze zou heel wat _… langer.worden dan die bij fig. 11. Eerlijk gezegd, ik heb zelf even moeten kijken, hoe het hier met gebruikmaking van standvlak en draaierij moest gaan; eenige ver-

Page 32

126 ontschuldiging kan ik aanvoeren uit het feit, dat ik voor het eerst zoo'n onzinnige constructie uitvoerde. Eigenlijk moest men op fig. 6 en fig. 12 door elk der punten van de veelhoek. het standvlak aan- brengen op de Iste, opv. de 2de doorgang; alle bewerkingen wor- den echter. verschoven tot in een.daarvan. — Toen ik voor een paar maanden. aan. een leeraar, die Beschrijvende Meetkunde in de 5e geeft, zei, dat ik er-over dacht ook de affiniteitsas s,2 op te nemen bij mogelijke herdruk van mijn boekje, toen zei hij: ‚„,ze hebben al zoo’n last met het verschuiven van al die standvlakken naar één, dat evenwijdig is met alle; dan nog affiniteitsassen; ik zou het niet doen.” Ik behoefde hem niet te overtuigen van het groote nut, omdat hij er zelf even zeer van overtuigd was en hij wist ook, dat met-de affiniteitsassen het andere grootendeels kan vervallen. Een andere leeraar, academisch gevormd, voortreffelijk wiskundige .. … had er wel eens van gehoord, maar er nooit een constructie mee gezien. Ik hoop door het weinige tot op dit punt reeds beiden te hebben over- tuigd van het groote nut, dat men kan trekken uit de eenvoudige eigenschappen der affiniteit. | S 3. Onder de eindexamen-opgaven der. Hoogere Burgerschoot _ me er 7 4) Fig. 13. Er bestaat voor hen, die zoo iets leeren, geen verband tusschen Stereometrie en Beschrijvende Meetkunde. komen de laatste jaren mooie vraagstukken voor ovef wentelingen

Page 33

127 en doorsneden, welke laatste dan in ware gedaante in het horizon- tale vlak. moëten worden neergeslagen; ik.vind de opgaven der laatste 10 jaar over het geheel. genomen. model-opgaven in tegen- stelling. met--de. algebra-sommen, waarvan hetzelfde zeker niet algemeen erkend wordt en terecht. Alleen vrees ik, dat bij de uitwerking door de meesten niet de beste middelen worden gebruikt, gezien al weer, hoe de leerstof, die op het eindexamen wordt opge- geven, in eenige schoolboeken wordt opgedischt, nl. met volkomen terzijdelating van alles, wat de Stereometrie leert, die, zij ’t dan ook, dat zij het woord affiniteit niet noemt, nochtans de Zaak zeer zeker behandelt. Zoo vind ik nevenstaande figuur 13; volmaakt dezelfde in andere boeken; een is genoeg. Waar is ook maar het geringste spoor van eenig besef, dat op de horizontale doorgang de snijpunten liggen van de overeenkomstige lijnen van eerste projectie en neergeslagen figuur? Over de vreemde omweg om de tweede projectie uit de eerste af te leiden heb ik reeds het mijne gezegd; ik bepaal mij nu tot het omslaan. Het vraagstuk luidt: | In een gegeven vlak E ligt een driehoek ABC, waarvan de hori- zontale projectie A,B‚C; eveneens gegeven is. Gevraagd de verticale projectie van A ABC en de drie- hoek zelf (in ware grootte) te con- strueeren. En nu geef ik voor het omslaan deze oplossing. Trek de eerste hoofdlijn door C; deze snijdt EE» in p; bij het neer- slaan van het vlak beweegt p zich in-het vlak, dat in M loodrecht staat op EE, en op het horizontale vlak; Ep = Ep„; h wordt neerge- | slagen h„ en C komt in C„; trek C‚A: en C,B, door tot ze EE; opv. - in a en b' snijden; trek C‚a en Cab; pig. 14. Hetzelfde als in fig. 13, de lijnen door A, en B, evenwijdig maar met de affiniteitsas EE. aan C‚C„ geven A„ en B,; nu snijden BA, en BA, elkaar op EE,, gelijk behoort. Nu kan men mijnentwege nalaten EE, affiniteitsas te noemen, als men de zäak maar op deze wijze in algeheele over- eenstemming met de Stereometrie behandelt. | *

Page 34

128 Men zal tegen kunnen werpen, dat fig. 13 toch ook wel duidelijk is; niet te ontkennen, als alles zoo voordeelig mogelijk gegeven is; maar ik geef het Uw vijfde klas te doen om fig. 12 van blz. 125 eerst aldus te maken en dan nog eens om te wentelen; tien tegen een, dat E‚ D, A Fig. 15. Uit de neergeslagen figuur, die moet liggen in het vlak U, worden Ie en 2e pr. bepaald met de affiniteitsas UU; S,s dient voor de proef. ze er in verdoold raken. Met behulp van de affiniteitsassen loopt alles heel eenvoudig, zie slechts fig. 15; ik neem nu niet de door- gangen in elkaars verlengde, maar wel in een stand, die de leer- lingen liefst niet nemen. | Daar in de meeste gevallen de opgave luidt, van een gegeven vlakke figuur de beide projecties te bepalen in een gegeven vlak, zal ík dit als voorbeeld geheel uitwerken; dit is de bewerking, die zoowel met de affiniteitsassen als met al die cirkelboogjes en het

Page 35

129 standvlak, dezelfde handgrepen vereischt, alleen in: omgekeerde volgorde. en ke __Ik stel mij-dus voor om de opgave uit te werken: In het vlak U een regelmatige vijfhoek te leggen; omschrijving der NA Dy dn cht *nesevarrt | . . Fig. 16. Nog een voorbeeld van een volstrekt minderwaardige constructie. Omme mgr gegevens (fig.15)laat ik hier maar weg; voor een schoolopgave is dat natuurlijk wel noodig. Gegeven zijn de vijfhoek A„B‚C„D„E» en het vlak U; trek een eerste hoofdlijn h; Up wordt omcirkeld tot zij de loodlijn in M op UU, snijdt in p„; trek h„ // hi; nu werken we verder met de doorgang UU. Verbind E„ met A, met F,„, . A | 9

Page 36

130 B, G„ en C„; deze bepalen op UU, de punten a, f, b, g en c; F; en G, liggen op hi, zoodat die onmiddellijk zijn te construeeren, evenals F, en Ga op A2; ÎF, en gG, geven E‚ op de rechte uit E‚ loodrecht op UU: getrokken. Verder ziet de lezer wel, hoe de rest gegaan is, ook in tweede projectie; hierbij is geen gebruik gemaakt van sia; deze is alleen voor de proef. geteekend; E‚B; en E2Bs geven Si2 en US‚s is de affiniteitsas van het vlak; de lezer ziet de punten 1, 2, 3, 4 en 5 op sie. Bij deze constructie moet alles sluiten als een bus; men komt voortdurend op incidentie van lijnen en punten; wel eens rijkelijk veel contrôle, benauwend veel ....; de lezer doe het zelf maar eens; oneindig veel beter dan een figuur als 13, waar elke zweem van proef ontbreekt. Ook hier heb ik evenals in fig. 12 opzettelijk een figuur als voor- beeld genomen, die op andere wijze heel lastig wordt. De opgave in fig. 15 uitgewerkt wordt dikwijls uitgebreid tot de constructie van de doorsnede van een pyramide met een plat vlak; natuurlijk is de behandeling daarvan al even dun in de schoolboeken; daar- over zeg ik niets, om niet in herhaling te vallen, maar dat men zoozeer elke uitwisseling met de Stereometrie zou ver- mijden als fig. 16 ons vertoont, is toch zeker ontstellend; in andere boeken treft men vol- maakt dezelfde „constructies’” aan. Ik zal de opgave: de door- snede te bepalen van de pyra- mide TABC met een willekeu- rig plat vlak en de werkelijke gedaante van de doorsnede te _construeeren, nu oplossen met gebruikmaking van de affini- teit. TABC is het viervlak en U has Fig. 17. Wat de Stereometrie leert, het gegeven ‘vlak; bepaal de dat teekenen we. doorgangen van het vlak TBC (zie de hoofdlijn door T); bepaal de snijlijn van dit vlak TBC ‘en het vlak U; men heeft nu bc; trek BA door tot p; b,d, gaat er ook door; trek bep’ en als proef nog czas, die door q’ gaat. 5 en | | Drona : Cly ey WIG (pamtterled ml pede h PE | cle EO en 4 4 rl Ao No N el En 64 Cele s 'e brt € try [rr 403 {e 6 Ls PN {ang Ar 2e ct: ePp 1 v à ZS E 7

Page 37

131 Nu moeten we één punt van de doorsnede neerslaan door wen- teling om UU, om verder de eigenschappen der affiniteit te kun- nen toepassen. We nemen c; zie c‚; verder trekken we c„q, Cr, dan aja, en bib, evenwijdig aan c:Cn; b„an gaat, gelijk behoort, door p. | | S 4. Hiermee zullen we onze bespreking van de affiniteit voor het hoogere burgerschoolonderwijs beëindigen; ik hoop, dat eenige Fig. 18. De Franschen gebruikten in de vorige eeuw de door- gang ‘al als affiniteitsas. leeraren overtuigd zullen zijn van de wenschelijkheid om de Be- schrijvende Meetkunde vast te maken aan de Stereometrie in plaats van alles wat zij leert, te negeeren; beide vakken kunnen er niet anders dan wel bij varen. Bij het zien van de figuren in vele boeken

Page 38

132 schijnt het mij toe, dat de Beschrijvende Meetkunde vooral daar, waar zij aantrekkelijk en leesbaar wordt, niet veel anders is dan een opvolgende reeks werktuiglijke handgrepen; bij gunstige ligging wil dat nog wel; de figuren, die voorgeteekend staan in de boeken, zijn alle zoo gemakkelijk mogelijk geplaatst. Hij, die echter door- drongen is van het belang van de affiniteitsassen voor het begrip van zijn bewerkingen en voor het zien in de ruimte, die kan met geen mogelijkheid meer figuren als 6, 13 en 16 met zijn klasse behandelen, al zien ze er ook nog zoo simpel uit; onweerstaanbaar wordt hij gedrongen tot het gebruik dier assen. — Het begrip beter, de theorie duidelijker, inniger samenhang met de Stereometrie, beter zicht op de figuur, minder lijnen, nauwkeuriger teekeningen, ...…. samen zullen ze bij velen niet bij machte blijken om sleur te over- winnen; als maar een van de vijf lezers de affiniteitsassen gaat ge- bruiken, dan is mijn moeite al dubbel en dwars beloond. Nieuw” is de zaak geenszins, dat staat al op blz. 116 te lezen; en anderen hebben al lang de affiniteitsassen gebruikt. Nu ben ik niet in staat om na te gaan, hoe men het tegenwoordig in andere landen doet; om de eenvoudige reden, dat ik geen boeken over dit vak heb. Een paar collega’s hebben mij de Nederlandsche geleend op mijn verzoek, Dr. De Vaere een oud Fransch schoolboek door Chollet et Mineur van 1905; fig. 18 is daaruit overgenomen; bij de behandeling van het prisma iets dergelijks. In hetzelfde boekje worden eenige bladzijden besteed aan: Points et droits des plans bisecteurs, Droites et plans parallêles aux et perpendiculaires aux plans bisecteurs. Intersections des plans. Zij behandelen de stof, die men noodig heeft om het belang in te zien en het gebruik te toonen van de affiniteitsas van het vlak; de uitgave van 1905 is een 4e. druk, conformé- ment au programme du 27 Juillet 1905. Zoo geeft Fig. 19. Een andere figuur uit het bv. fig. 19 de oplos- ‚Fransche boek. > sing van:

Page 39

133 Déterminer intersection de deux plans définis chacun par deux droites concourant au même point. Op de figuur bepalen a en b een vlak, c en d een ander. Men bepaalt nu eenvoudig de snijlijn van deze beide vlakken met het deelvlak van de tweede ruimtehoek; men verlengt dus de le en 2e projectie, tot ze elkaar snijden, zie af in het vlak van a en b, yó in dat van c en d; deze snijden elkaar in m; de snijlijn is nu mo. — Dit is een heel mooie toepassing en een N Fig. 20. Een figuur uit De Vries-Wijdenes Beschrijvende Meetkunde IF. nuttige ook. Dit vraagstuk komt nl. voor bij de constructie van de raaklijn in een punt P van een ruimtekromme. Stel, dat P een punt is van de doorsnede van een kegel en een torus; het raakvlak in P aan de torus is bepaald door de raaklijnen aan meridiaan- en parallelkromme door P en het raakvlak aan de kegel door de

Page 40

134 beschrijvende rechte van P en de raaklijn aan een kromme door P (b.v. een cirkel); elk der raakvlakken is dus bepaald door twee rechten door P; de raaklijn zelf vindt men op de in fig. 19 aange- ‘geven manier. — Een leerling, die naar Delft gaat en het laatste op het college krijgt, heeft van de „draaierij” niets dan last, van de affiniteit niets dan pleizier; zie ook slechts, hoe simpel de door- snede wordt verkregen van een kegel met een plat vlak en (dat is het voornaamste) met alle belangrijke punten. Wie al op school vertrouwd gèê- raakt is met de as Sa, die zal zeker dadelijk deze figuur kunnen be- grijpen. En dan heb ik nog één boekje met de titel Deskriptioní geo- metrie pro vyssi tridy reálnich skol; dat is zoowat het eenige, dat ik bijna kan lezen; Prof. Vetter in Praag zond het mij verleden Fig. 21. Figuur uit een Czechisch [AAR Se 100, schoolboek van 1906. in het Czechisch; figu- ren zijn gelukkig wereldtaal en dan zie ik reeds op blz. 33 de snijlijn geconstrueerd van een vlak met het tweede deelvlak. Verder vind ik nog eenige figuren met de as ss en op blz. 53 fig. 22, waarop duidelijk het gebruik van beide affiniteitsassen te lezen is; men ziet ze ook verder bij de doorsneden en omgewentelde doorsneden. Is het niet zonderling; ik heb slechts twee buitenlandsche school- boeken, 25 jaar en meer oud en in beide komt de affiniteit tot haar recht; ik heb zeven Nederlandsche, thans in gebruik zijnde, school- boeken bij de hand en ín geen van de zeven is ook maar een spoor ‘te bekennen van eenig besef van het bestaan van deze kostelijke geestelijke materie, die bovendien zulke uitnemende diensten bewijst bij het technische werk. Het achtste en dat noem ik bij name, nl.

Page 41

135 J. Versluys Beschrijvende Meetkunde, Eerste deel, behandelt beide affiniteitsassen; opzettelijk geef ik overdrukken van de figuren uit de negende druk van 1918 zie nrs 23—28 en niet uit de tiende, die door mij van nieuwe figuren is voorzien. Dit boek van Versluys wordt op de H.B.S. weinig meer gebruikt en ook hier ziet men weer, dat de nn, jh bd iN \ | \ \; mm, fs Fig. 22. Nog een figuur uit het Czechische boek. vooruitgang langs een zigzaglijn gaat. Andere schrijvers, die van de affiniteit in het geheel geen gebruik maakten, waarschijnlijk het bestaan niet kenden, hebben het uitstekende werkje van Versluys verdrongen, zeker niet ten voordeele van het vak.

Page 42

136 Nátuurlijk zullen er scholen zijn, waar de leeraâr zich in het geheel niet stoort aán hêt boek en waar de affiniteit volle recht P, Ald , a? | | | 1 1 LJ 1 1 t | | { 1 | 4 KJ | ! Enden kenden enddiedhaad Se ne ee en en nn en en an Fig. 23. Fig. 4. Beide uit Versluys Beschrijvende Meetkunde 1. wordt gedaan, zooals dat vroeger, getuige de tien drukken van Versluys’ boekje, zeker gebeurde. Ik acht me gelukkig tenminste den lezers een afdruk te kunnen geven van een kiekje in het school- jaar 1902— 1903 gemaakt door een der jongens van de klas van den Fig. 25. Uit Versluys Beschrijvende Meetkunde. leefaar Hk. De Vries, aan de te H.B.S. met vijfjarige cursus té Amsterdam; ieder herkent hem meen ik. Een andere leerling van

Page 43

137 26. Uit Verslúys Bèschrijvende Meetkunde 1. Fig pe 28. Fig. jvende Meetkunde 1. Fig. 27. hd Beide uit Versluvs Beschri

Page 44

138 die klas liet mij een jaar of wat geleden deze kiek zien. Ik vroeg den afgebeelde verlof deze foto over te nemen, wat mij met de bekende welwillendheid gereedelijk werd toegestaan. Van zulke lesgevers gaat wat uit; Prof. Korteweg gaf voor 1880 al de gelijkvormigheid, gebaseerd op de homothetische figuren; thans na 50 jaar willen velen van die „nieuwigheid’” nog niets weten en de affiniteit... ja, hoe zal het daarmee gaan? Ik heb er weinig vertrouwen in, dat die leerstof in de 5de klas gemeen goed wordt. ene s ; é | | Dr. Hk. de Vries geeft Beschrijvende Meetkunde op de le H.B.S. met 5-j. c. te Amsterdam in het schooljaar 19021903. Een beschamend voorbeeld heeft men aan de boeken van den uit- stekenden paedagoog J. Versluys en aan de beide buitenlandsche boekjes, die al een geslacht voor ons gemaakt zijn.

Page 45

139 Op blz. 249 van Jg. VI van Euclides heb ik geschreven, dat de leerstof voor het Middelbaar Onderwijs nog menige vooze plek vertoont; ik meen er weer een te hebben aangewezen. Misschien vindt mijn geachte opponens van blz. 95 in deze jaargang, dat alles in orde is. | | | Met zelfgenoegzaamheid komt men echter nimmer tot verbetering van het bestaande en voor eigen voldaanheid is niet de minste reden. De

Page 46

DE MATHEMATISCHE PAPYRUS UIT HET STAATS MUSEUM VOOR SCHOONE KUNSTEN TE MOSKOU DOOR | E. J. DIJKSTERHUIS. In den vorigen jaargang van dit tijdschrift mocht ik de aandacht vragen voor de toen juist verschenen eerste aflevering van de afdeeling B van het nieuwe Duitsche tijdschrift voor de geschiedenis der wiskunde Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik. Van die afdeeling, waarin de Studien worden ondergebracht, is inmiddels de eerste jaargang voltooid en, ‘wanneer de redactie erin slaagt, het tempo, waarin de nieuwe uitgave is ingezet, vol te houden en het peil, waarop zij tot dusver heeft gestaan, te hand- haven, mogen we van haar initiatief nog veel heil voor de exacte beoefening van de geschiedenis van de wiskunde verwachten. Temeer, omdat zij intusschen ook den eersten stap heeit gezet op het andere, wellicht nog belangrijker terrein, dat zij zich voor haar werkzaamheid heeft uitgekozen, de publicatie van nog onuitgegeven bronnenmateriaal voor historisch onderzoek in een vorm, die zoo- wel de eischen van philologische en mathematische akribie als de behoeften van den gemiddelden mathematischen historicus (die zich, waar het bronnen, die in een der Oostersche talen zijn ge- schreven, betreft, in het algemeen met het gebruik van een moderne vertaling tevreden zal moeten stellen) zal kunnen bevredigen. Van de afdeeling A van het nieuwe tijdschrift, de Quellen, is namelijk als Band I verschenen de reeds lang met spanning ver- wachte mathematische papyrus uit het Staatsmuseum voor Schoone Kunsten te'Moskou *), die in de negentiger jaren van de vorige eeuw door W. Golenischeff in Aegypte werd aangekocht en waarover in 1917 van de hand van B. Turajeff een opstel verscheen, dat de nieuwsgierigheid van de mathematische Aegyptologen in de hoogste 1) Mathematischer Papyrus des Staatlichen Museums der schönen Künste in Moskou herausgegeben und kommentiert von W. W. Struve unter Benutzung einer hieroglyphischen Transkription von B. A. Turajeff. Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik. Ab- teilung A: Quellen. Band 1. Berlin (Springer) 1930. R. M. 48.80.

Page 47

141 mate prikkelde door de volkomen onverwachte mededeeling, dat in dien papyrus de juiste formule voor den inhoud van een afgeknotte regelmatige vierzijdige pyramide werd toegepast. Die nieuwsgierig- heid-kan thans bevredigd worden door de studie van de zeer ver- zorgde uitgave, waarin W. W. Struve het geheele document (na den papyrus-Rhind het omvangrijkste, dat we van de Aegyptische wis- kunde bezitten) wereldkundig heeft gemaakt. Ik wil in de volgende bladzijden het een en ander over deze nieuwe uitgave meedeelen en tevens een indruk trachten te geven van de beteekenis, die zij voor de studie van de Aegyptische wiskunde heeft. Struve geeft eerst een uitvoerige beschrijving van de reconstructie van den papyrus uit het groote samenhangende stuk en de frag- menten, die er te Moskou van werden bewaard, van zijn palaeo- graphie en orthographie en van de terminologie van de toegepaste mathematische bewerkingen. Daarna volgt een vertaling met philo- logische aanteekeningen en mathematische commentaren en een samenvatting van de door de studie van den inhoud verstrekte inlichtingen, terwijl tenslotte op 10 uitslaande bladen photogra- phieën van den papyrus volgen met een hieroglyphische omschrij- ving van den (in een vermenging van hieroglyphische en cursieve teekens geschreven) inhoud. Dit deel der publicatie — voor een volbloed-Aegyptoloog natuurlijk de hoofdzaak — vermag bij den mathematicus, die léek is op het gebied van Aegyptisch schrift en Aegyptische taal, slechts bewonderende verbazing op. te wekken voor een wetenschap, die erin geslaagd ís een zoo allerverwarrendste en onduidelijke opeenvolging van slordige teekens te ontcijferen. Verder moet hij zich hier vol vertrouwen overgeven aan de autoriteit van de philologie, van wie a in zijn geheele bestaan nu EE afhankelijk is. Het geheele werk vertoont het keurige uiterlijk, dat de uitgaven van Springer kenmerkt; het eenige bezwaar, dat men er tegen kan hebben, is de prijs, die zeer hoog is. | | 2. We laten thans een overzicht van den inhoud volgen, met inachtname van de door Struve gekozen indeeling. Over de. eerste groep, die twee zeer fragmentarische. opgaven over berekeningen van onderdeelen van schepen bevat, kunnen we kort zijn; ze doet niet veel meer dan het vermoeden bevestigen, dat scheepsbouwkundige berekeningen in de Aegyptische scholen „een

Page 48

142 rol moeten hebben gespeeld en het verlangen naar meer inlichtin- gen wekken. | | De tweede groep bevat de z.g. píw-opgaven, vraagstukken van een type, dat reeds uit den papyrus-Rhind bekend was, maar niette min van groot belang, omdat de analyse ervan de kennis van allerlei kwesties, die met het voor de Aegyptische wiskunde zoo belangrijke péw-begrip samenhangen, verrijkt. Onder de píw (Backverhältnis bij Struve) van een brood of een biersoort verstaat men het aantal brooden (resp. kruiken bier), dat uit een schepel graan kan worden _ bereid. Is dus G de beschikbare hoeveelheid graan ín schepels, p de p$w van het vervaardigde product en A het aantal daarvan (brooden of kruiken bier), dan is Als een voorbeeld van een hierop betrekking hebbend vraagstuk, dat tevens van belang is ter karakteriseering van de Aegyptische rekenmethode, vermelden we de opgave No. 24, waarin gegeven is, dat uit 15 schepels graan 200 brooden worden verkregen en 10 kruiken bier van een 10 maal zoo kleine píw en waarin gevraagd wordt naar de pfw van het brood en die van het bier. Noemen we de pw van het brood x, dan zou dit vraagstuk, in moderne symbolen geformuleerd, aanleiding geven tot de vergelijking: wen Je + hd | | TE Wanneer we nu de berekening in den papyrus, ontdaan van alle woorden, waardoor ze wordt begeleid, in arithmetische symbolen schrijven, dan blijkt ze als volgt te verloopen: IJD) 1:162) — 10. 2) 10.10 — 100. 3) 100 + 200 — 300. 4) 300: 15 — 20 = píw van het brood. 5) 20:10 — 2—=piw van het bier. Blijkbaar verloopt deze oplossing geheel parallel aan de wijze, 2) Bij de moderne transcriptie van de Aegyptische berekeningen blijkt het voordeelig te zijn, de stambreuken, waarvan de Aegyptische rekenaars zich bedienen, als volgt weer te geven: En a (a een natuurlijk getal).

Page 49

143 waarop wij de vergelijking zouden: behandelen. Immers ook wij zouden achtereenvolgens schrijven: | 20 200 100 e= 300 Xx Wanneer men nu deze overeenstemming (die men ook bij. de berekeningen van den papyrus-Rhind telkens weer kan opmerken) onbevangen beschouwt, dan is het moeilijk, zich erin te verplaatsen, dat nog steeds verschillende historici zich hardnekkig verzetten tegen de opvatting, dat er tusschen de wijze, waarop de Aegypte- naren en waarop wij zulk een probleem aanpakken, geenerlei essentieel verschil bestaat. Men heeft steeds weer gemeend zijn toevlucht te moeten nemen tot de onderstelling, dat er een regula falsi (waaronder men het bekende procédé verstaat, eerst bij wijze van proef een bepaalde waarde voor de onbekende aan te nemen, om deze dan later te veranderen in de verhouding, waarin de op grond van deze onderstelling berekende waarde van een gegeven grootheid tot haar gegeven waarde staat) werd toegepast. Men zou dan in dit geval moeten onderstellen, dat de p{w van het brood bij wijze van proef 1 werd gesteld, maar dat is, al kan men desnoods de gegeven berekening ook zoo interpreteeren, toch wel veel ge- kunstelder dan de aanname, dat er eenvoudig een vergelijking van den eersten graad wordt opgelost. __ De nieuwe papyrus bevestigt dus op dit gebied de conclusies, waartoe de studie van de overeenkomstige problemen uit den papyrus-Rhind ook reeds had gevoerd. Het geciteerde vraagstuk is een van de allereenvoudigste van deze categorie; voor de kennismaking met de meer gecompliceerde, die vaak pas te begrijpen zijn na een lang taalkundig onderzoek naar de beteekenis van de gebruikte termen, moge de belangstellende lezer naar de bron zelf worden verwezen. 3. In Opgave 21 vinden we het eerste authentieke voorbeeld van een vermengingsvraagstuk, d.i, een vraagstuk, waarin twee verschillende hoeveelheden brood, elk van bekende psw gegeven zijn, terwijl gevraagd wordt naar de psw, die hetzelfde totaal aantal

Page 50

144 brooden bij hetzelfde korenverbruik zou hebben, indien deze groot- heid voor alle brooden dezelfde was. Modern geformuleerd, komt dit vraagstuk neer op de berekening van x uit Aj A AtA P1 Pes X De berekening verloopt weer geheel parallel aan de wijze van oplossing van deze vergelijking in onze algebra. 4. Van een volgende categorie van problemen (die ook reeds uit den papyrus-Rhind bekend zijn) noemen we een voorbeeld: Een arbeider moet een aantal brooden transporteeren in een 4-broodskorf inplaats van, zooals anders, in een 5-broodskorf. Gevraagd wordt het verschil in het aantal keeren, dat hij heen en weer moet gaan. De berekening verloopt als volgt: men vormt de quadraten 4? en 5%, waarna door deeling blijkt, dat 52 — 42 (1 +2 + 16). De gevraagde rest is 2 + 16. De bedoeling hiervan is blijkbaar deze: de korven waren zoo ingericht, dat elk zoowel in breedte als in hoogte het aantal brooden kon dragen, waaraan hij zijn benaming ontleende. Voor iederen keer, dat de man met den 5-broodskorf had moeten loopen, moet hij nu naast den 4-broodskorf het breukdeel 2 + 16 van deze trans- porteeren. Het totaal aantal tochten met den 4-broodskorf is dus (1 + 2 + 16) maal dat met den 5-broodskorf. 5. Thans volgt een aantal van de ook reeds uit andere papyri bekende ‘4‘ (hau) problemen. Veel nieuws komt hierbij niet aan het licht; ze zijn primitiever van aard dan verwante vraag- stukken in andere bronnen. Hun primitiviteit doet echter den gevolgden gedachtengang zeer helder uitkomen; daardoor wordt de - boven reeds verkregen indruk omtrent de overbodigheid van de aanname van een regula falsi nog eens duidelijk bevestigd. Van belang voor de opvatting van de ‘hp: is nog, dat dit teeken in den Moskouschen payrus niet gedetermineerd wordt met de rol, het ‘symbool van iets abstracts, maar met het pictogram voor korrels of: zand, wat een nieuw argument is voor de opvatting, dat de Aegyptenaar in zijn ‘h* een concrete „hoop dingen” zag. | Als de reconstructie van Struve juist is, levert de nieuwe papyrus

Page 51

145 het eerst bekende Aegyptische voorbeeld van een vraagstuk, dat, modern geformuleerd, tot een vergelijking van den vorm X—ax=—=b (1 >a>o b>o) voert. 6. De thans nog volgende opgaven zijn in zooverre geometrisch van aard, dat daarin gerekend wordt met behulp van formules voor oppervlakken en inhouden, evenredigheden tusschen lijnstukken enz. Die formules worden evenals in andere papyri, zonder bewijs gebruikt; ze worden eigenlijk niet eens vermeld, maar men moet ze uit den samenhang opmaken. Of en, zoo ja, op welke wijze zij elders bewezen werden, is een vraag, voor welker beantwoording nog geen gegevens ter beschikking staan. We vermelden eerst ‘een eenvoudig voorbeeld: In opgave No. 6 wordt gevraagd de zijden van een rechthoek te berekenen, als de oppervlakte 12 bedraagt en de breedte (2 + 4) van de lengte is. | De rekenaar bepaalt eerst het quotient 1 : (2 + 4) = 1 + 3, vindt dan 12. (1 + 3) — 16 en daaruit 4 voor de lengte en 3 voor de breedte. Er is in deze berekening iets merkwaardigs (hoewel het ook reeds op andere plaatsen is opgemerkt), dat aan de aandacht van Struve ontsnapt schijnt te zijn: men zou namelijk op grond van de tradities van de Aegyptische rekenkunde verwachten, dat door recht- streeksche deeling 12 : (2 + 4) —= 16 zou zijn gevonden. Inplaats daarvan wordt de deeling door (2 + 4) uitgevoerd in den vorm van een vermenigvuldiging met het omgekeerde van den deeler, wat de gebruikelijke manier van doen is in de Sumerische wiskunde. In zijn bespreking van een volgende groep van arithmetisch- _ geometrische problemen gelukt het den uitgever, nu waarschijnlijk wel definitief, de jarenlang met heftigheid omstreden vraag te be- slissen, of de Aegyptenaren nu eigenlijk, zooals Cantor en Eisen- lohr steeds hebben volgehouden, de oppervlakte van een driehoek - hebben berekend als. halve product van basis en opstaande zijde (een meening, die ook nog wordt gedeeld door Peet in zijn bekende uitgave van den papyrus-Rhind van 1923) of dat ze, zooals o.a. Simon en Borchardt meenden, de juiste uitdrukking daarvoor heb- ben gekend. 10

Page 52

146 Het meeningsverschil was ontstaan naar aanleiding van een figuur in den papyrus-Rhind, waarin men met evenveel recht een gelijk- beenigenì als een rechthoekigen driehoek kan zien en waarbij het oppervlak berekend wordt als het halve product van de basis en een getal, dat naast een been geschreven staat en dat in de bere- kening door den terminus mrj.t wordt aangeduid. Cantor en zijn aanhangers beschouwden den driehoek als gelijkbeenig en de mrj.t als de lengte van het been; de tegenstanders hielden hem òf voor rechthoekig, waarbij de mrj.t tegelijk zijde en hoogte was Óf voor gelijkbeenig met mrj.t als hoogte. Struve kan nu met behulp van den nieuwen papyrus aantoonen, dat de laatste opvatting de juiste is, waarbij hij tevens verklaart, hoe de term mrj.t (die eigenlijk oever beduidt en dien men daarom altijd graag als zijde heeft geïnterpreteerd) aan de beteekenis, die wij door hoogte uitdrukken, kan zijn gekomen. Interessant is het daarbij verkregen inzicht in een blijkbaar consequent toegepaste teekenregel van de Aegyptische wiskunde, die hierop neerkomt, dat vlakke figuren liggend en stereo- metrische (die er wegens het ontbreken van projectiemethoden ge- heel als planimetrische uitzien) staand werden afgebeeld. De Aegyptenaar kon in verband hiermee niet spreken van de hoogte van een vlakke figuur. 7. De opgave No. 14 bevat de nu reeds befaamde berekening van den inhoud van wat wij een afgeknotte regelmatige vierzijdige pyramide noemen (het Aegyptische woord ervoor kan ongeveer worden weergegeven door „pyramide, die haar top niet heeft”). De hoogte is 6 el, de ribben van beneden- en bovenvlak resp. 4 en 2 el en de inhoud wordt gevonden als . is .6 [4 4 22 42.4] Terecht klaagt Struve erover, dat de Aegyptologen, die van dit resultaat vanaf 1917 op de hoogte hadden kunnen zijn (door de publicatie van Turajeff) in het geheel niet schijnen te hebben inge- zien, dat de kennis van een dergelijke formule de traditioneele voorstellingen over het peil der Aegyptische wiskunde, die steeds beschouwd is als uitsluitend gericht op practische doeleinden en uitsluitend gebaseerd op empirie, volkomen omverstoot en dat ze nog steeds in hun werken de oude opvatting als vaststaand huldigen.

Page 53

147 8. De in No. 14 verkregen indruk, dat de Aegyptenaren een heel wat diepergaande wiskundige kennis moeten hebben bezeten, dan men vroeger gewoonlijk aannam, wordt nog versterkt in No. 10, waar uit den commentaar van Struve blijkt, dat de oppervlakte van een halven bol in den diameter d wordt uitgedrukt door de formule 0 =|(2d — 5d ged gala. Als men nu bedenkt, dat de oppervlakte van een cirkel in de Aegyptische wiskunde gelijk wordt gesteld aan 5 d) (wat neer- a) pi ä . komt op de aanname 5 en 9 |, dus z — 3, 16), dan blijkt hier het „inzicht: aanwezig te zijn, dat de oppervlakte van een halven bol gelijk is aan het dubbele van het oppervlak van een grooten cirkel van den bol, waardoor een beroemde stelling van Archimedes, althans wat het uitspreken betreft, 1500 jaar teruggedateerd wordt. Het is bovendien aannemelijk, dat de eigenaardige bouw van de formule wijst op een speciale beteekenis van den factor 2 2 | Ï _n(8 7 dg gd=2lg) d. die blijkbaar voor 7d staat, dus den halven cirkelomtrek voorstelt. De Aegyptische stelling voor het oppervlak van den halven bol zou dan dus eigenlijk als volgt luiden, dat dit oppervlak gelijk is aan het halve product van den omtrek van een grooten cirkel en de middellijn van den bol. 9. Het bovenstaande geeft wellicht eenigen indruk van den mathematischen inhoud van den Moskouschen papyrus, die deels nieuwe resultaten van groote waarde voor het historisch onderzoek blijkt te bevatten, deels nieuwe gegevens voor de meer nauwkeurige kennis van vroeger reeds bekende gebieden van de Aegyptische wiskunde. Ik heb echter geen indruk kunnen geven van het ontzag- wekkende werk, dat er noodig is geweest, om dien mathematischen inhoud vast te stellen. Men bedenke steeds, welke problemen er lig- gen in het lezen van, in ons oog, slordig geformuleerde mathemati- sche beschouwingen, wanneer men de beteekenis van de gebruikte termen moet weten, om den gedachtengang te kunnen volgen, maar

Page 54

omgekeerd die beteekenis pas uit den gevolgden gedachtengang kan opmaken. Dit dwingt dan tot uitvoerig philologisch detailwerk, waarbij de meest uiteenloopende zaken te pas komen en waarvoor in het bijzonder een diepgaande kennis van allerlei realia noodig is. Men zou bij oppervlakkige beschouwing niet vermoeden, dat de uitgever zich sterk heeft moeten verdiepen in de Aegyptische metho- den van bierbereiding, om de beteekenis van sommige p{w-opgaven te kunnen vaststellen. We kunnen er ons over verheugen, dat Struve dit moeizame werk heeft verricht. De historici der wiskunde, die er hun in de laatste jaren toch reeds zoo ontzaglijk verruimden blik op de prae-helleen- sche wiskunden weer wijder door zien worden, zullen het onge- twijfeld met groote dankbaarheid aanvaarden. |

Page 55

BOEKBESPREKING. Théorie des fonctions algébriques et de leurs intégrales par P. Appell en E. Goursat. Deuxiême édition revue et augmentée par P. Fatou. Paris, Gauthier-Villars, 1929. De toevoeging „augmentée’”’ zou niet geheel op haar plaats geweest zijn als Fatou zich beperkt had tot een nieuwe bewerking van het bekende boek over algebraische functies, daar deze tweede druk niet heel veel afwijkt van de eerste. Maar een geheel nieuw tweede deel van ruim 500 bladzijden, handelende over automorfe functies, heeft het licht gezien, zoodat „augmentée” een te bescheiden aankondiging is van het groote werk ‘dat Fatou ons geschonken heeft. Wat het eerste deel betreft kunnen wij kort zijn: het gaat over algebraische functies en de daarmee verbonden integralen. De eerste drie hoofdstukken zijn gewijd aan de tweebladige Riemannsche opper- vlakken. Men kan erover redetwisten, welke gang van zaken de beste is, de hier gevolgde of die waarbij de lezer dadelijk de meest algemeene algebraische functies te zien krijgt. In ieder geval is de beschouwing van de tweebladige oppervlakken een goede voorbe- reiding tot die van de algemeene en tevens is zij de studie van de belangrijke klasse der hyperelliptische functies en integralen. Zoowel hier als in de verdere hoofdstukken, waar de algemeene Riemannsche oppervlakken aan de orde zijn, is de uiteenzetting zeer helder en wordt hier en daar door mooie figuren verlucht. Het Abelsche theorema en zijn meetkundige toepassingen vinden de hun toekomende plaats. In het tweede deel, dat we moeten noemen: Fatou's leerboek der automorfe functies, wordt evenmin uitgebreide voorkennis ondersteld az + b cz +d af behandeld, het verband met de niet-euclidische ruimten van twee en drie afmetingen wordt in het licht gesteld, waarbij de lezer twee talen leert: die van het complexe vlak en de riiet-euclidische. Zoo leert hij de groepen van lineaire transformaties in het complexe vlak ook zien als bewegingsgroepen. Laten alle transformaties van een groep G een cirkel C van het complexe vlak op zijn plaats, dan leert de lezer G ook vertolken als een groep van bewegingen der binnenwereld van een met C correspondeerende ellips E‚ welker bewoners op hun meettoestellen de Cayley’sche maten aflezen. Zulk een groep G heet onder zekere bijvoorwaarden een Fuchsiaansche. Dat C een natuur- lijke grens is voor de elliptische modulaire functie ziet hij niet alleen functietheoretisch in, maar leert hij ook waardeeren in verband met het feit dat E de natuurlijke grens is voor haar binnenbewoners. Dat bij de behandeling van de Fuchsiaansche.en Kleinsche groepen nu als in het eerste. Zelfs de lineaire functies worden van begin

Page 56

150 eens de eene taal, dan weer de andere gesproken wordt, zonder dat ooit verwarring te vreezen is, vormt een groote bekoring. Even zij aangestipt, wat een Fuchsiaansche groep G is: 1°, alle transformaties van G laten het binnengebied van een ellips E invariant. Het zijn bewegingen in bovengenoemde wereld. 2°. G heeft een door een eindig aantal zijden begrensd fundamen- faalgebied F, dat wil zeggen dat de gebieden, waarin F wordt omgezet bij toepassing van alle bewegingen van G, juist éénmaal het binnengebied van E bedekken. 3°. Deze gebieden vertoonen nergens binnen E opeenhooping. Een binnen C analytische functie f(z) die onveranderd blijft als een transformatie van G op z wordt uitgeoefend, heet een Fuchsiaansche functie, waarvan het geslacht wordt bepaald als het Analysis Situs- geslacht van het oppervlak dat verkregen wordt door de paren homologe randen van F aan elkaar te lijmen. Hier vermoedt de lezer reeds verband met de Riemannsche oppervlakken der algebraische functies, die hij in Deel 1 geleerd heeft. Op overeenkomstige manier worden de Kleinsche groepen en functies gedefinieerd en in het leven geroepen: de Kleinsche groepen bestaan uit transformaties van een boloppervlak B in zichzelf, die de afteeke- ningen zijn van bewegingen der binnenwereld van B voor bewoners met Cayleysche meet-apparaten, gelijk de bewegingen in onze Cartesisch-euclidische ruimte zich in het oneindige afteekenen als bewegingen van een vlak. met elliptische maatwetten. Algemeen heet een functie automorf als zij niet van waarde ver- andert bij toepassing van iedere linaire transformatie van een groep. Kennismaking met de voornaamste triomf van de automorfe functies wordt den lezer geenszins onthouden: de uniformiseering der algebraische functies, hetgeen zeggen wil, dat als x en y aan elkaar gebonden zijn door een vergelijking P(x, y) —= o, waarin P een veel- term is, beide veranderlijken voorstelbaar zijn bijvoorbeeld als Fuchsiaansche functies van een veranderlijke ft. Een uitvoerig hoofd- stuk over conforme afbeelding, waarbij de Hilbertsche behandeling van Riemann’s minimum-beginsel de grondslag is, gaat aan het uniformiseeringsprobleem vooraf. Hoog rijzen voor den lezer de figuren Klein en Poincaré op. En Fatou's nagedachtenis zal in eere blijven als schrijver van een meesterwerk dat zich gevoegd heeft bij zijn talrijke schoone ontdek- kingen in de functietheorie, waarvan alleen reeds de randwaarden- stelling van begrensde functies zijn naam onvergetelijk maakt. . Moge dit uit den aard der zaak gebrekkige bericht menigen be- oefenaar der wiskunde aansporen tot bestudeering van deze fraaie werken. | Dr. J. Wolff, G. J. Stokmans, Verzameling van opgaven voor lijnteekenen. Groningen, P, Noordhoff N.V. 1930. Gecartonneerd f 1.90. De schrijver heeft in bovenvermeld werkje een aantal opgaven voor het lijnteekenen verzameld, welké alle tot onderwerp hebben meet- kundige figuren. Er zijn planimetrische constructies bij, stereometrische

Page 57

151 teekeningen (o.a. netwerken) en constructies in orthogonale parallel- projectie. Zonder uitzondering behooren de behandelde figuren tot de leerstof der hoogere burgerscholen met vijfjarigen cursus B, of staan ermede in verband; de in de verzameling behandelde kromme lijnen (kegelsneden, cycloiden, graphische voorstellingen der goniometrische functies) zijn voor de leerlingen dezer scholen geen onbekenden. Ik vermoed (al ben ik in technische quaesties niet tot oordeelen bevoegd) dat de opgaven geschikt zullen zijn om de leerlingen te oefenen in de techniek van het lijnteekenen. Maar zeker zal de teeken- leeraar, die zijn leerlingen deze opgaven — waarvan de wiskundige fundeering geheel binnen hun bereik ligt — laat maken, zijn wis- kundige-collega een niet onbelangrijken dienst bewijzen. Het belang. van het maken van nette teekeningen is te vaak betoogd, dan dat ik er hier nog over zou behoeven te spreken. En in de wiskundeles kan men aan de aesthetische verzorging der teekeningen toch nooit zooveel tijd ten koste leggen als in de teekenles. Twaalf opgaven zijn uitgewerkt; de atlas met zeer bijzonder fraaie figuren in twee of meer kleuren zal mi. niet nalaten de eerzucht der leerlingen te prikkelen. - Ik beveel dit keurig uitgevoerde werkje gaarne in de aandacht van de lezers van „Euclides” aan. J.H.S. A. R. Forsyth, A Geometry of Four Dimensions. 2 vol. Cambridge, University Press 1930. 75 Sh. In twee omvangrijke deelen in de bekende blauwe banden van de Cambridge University Press geeft A. R. Forsyth, de schrijver van een bekend standaardwerk over differentiaalvergelijkingen een uitvoerige analytische behandeling van de meetkunde in een Euclidische ruimte van vier afmetingen, waarin men zich met groote volledigheid kan laten inlichten over de mogelijkheden, die zich voordoen bij de eerste uitbreiding van het aantal dimensies boven het drietal, dat de wis- kunde der ervaringsruimte kenmerkt. Het geheele werk kan worden verdeeld in vijf afdeelingen: de eerste, hoofdzakelijk propaedeutisch van aard, behandelt, voornamelijk met behuip van parametervoorstellingen, de elementaire analytische meet- kunde van de niet gebogen varieteiten, die in de te bestudeeren homatoidale R‚ kunnen voorkomen: rechte, plat vlak en lineaire R, (flat). Daarop volgt een differentiaal-geometrische studie van de intrinsieke eigenschappen van ruimtekrommen, aangevuld met een hoofdstuk, waarin de analoge eigenschappen in R,„ worden vermeld. Vervolgens worden in de derde afdeeling de oppervlakken, d. w. z, de niet-homaloidale twee-dimensionale varieteiten behandeld, beschouwd als figuren in R,, dus niet in relatie tot een drie-dimensionale „region”, die ze omvat. De vierde afdeeling is aan „regions” gewijd; deze worden slechts in het algemeen beschouwd; aan speciale varieteiten, zooals ze door eenvoudige algebraische vergelijkingen te bepalen zijn, wordt geen aandacht geschonken. De laatste afdeeling ten slotte bevat een studie van de- theorie van de concomitanten van alle mogelijke typen, die bij de algemeene varieteiten van verschillend dimensietal behooren. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de theorie van de

Page 58

152 continue groepen van Lie, wat. aanleiding geeft tot de opstelling en integratie van een Jacobiaansch stelsel van simultane partieele differen- tiaal-vergelijkingen. De grootste waarde’ van een aldus gedetailleerde studie van een meetkunde, waarvan de principieele mogelijkheid weliswaar gemak- kelijk wordt ingezien, maar waarvan de uitwerking menigmaal tot verrassingen voert, ligt, althans voor iemand, die niet speciaal bij het onderwerp geïnteresseerd is, wel in den ruimeren kijk op tal van bekende begrippen en resultaten in R,, die de uitbreiding van het meetkundig onderzoek op hoogere ruimten verschaft. Men leert onder- scheiden tusschen gevallen, waarin die uitbreiding geheel formeel in ‚haar werk gaat, namelijk door vervanging van 3 door 4 en in het algemeen door n en waarin het bedoelde begrip in R,‚ dus reeds in volle principieele algemeenheid aanwezig blijkt te zijn, en andere, waarin eerst de behandeling in een grooter aantal dimensies duidelijk maakt, dat het begrip in R, hetzij nog embryomaal was, hetzij nog belast . met een wezenlijken invloed van de waarde 3 van het aantal dimensies. In het laatste geval, dat natuurlijk vanuit het omschreven standpunt het meest belangwekkend is, krijgt men in R, dadelijk een veel meer overzichtelijken en systematischen indruk dan in R,; een voorbeeld - hiervan wordt opgeleverd door de behandeling van de krommingen van een ruimtekromme. In R,‚ voert men, om deze te karakteriseeren, de kromming en de torsie in, die resp. de veranderingssnelheid van raaklijn en osculatievlak bepalen. Wil men dit nu uitbreiden op R,, dan kan men dit doen, door aan deze twee als derde kromming (bij Forsyth tilt genoemd) de analoge grootheid voor de osculatieruimte toe te voegen. Men kan echter ook als volgt uitbreiden, dat men naast de kromming als omgekeerde van den straal van den osculeerenden . cirkel de omgekeerde waarden van de stralen van den osculeerenden bol (in de osculteerende R‚) en van de osculeerende hyperspheer (in de R,‚ zelf) plaatst. Men krijgt zoo naast het drietal: kromming-torsie- tilt het andere drietal: circulaire, spherische en globulaire kromming, wat dan weer de oogen opent voor de mogelijkheid, om in R,‚ voor de twee krommingen van een ruimtekromme inplaats van het paar kromming-torsie het paar omgekeerde waarden van den stralen van osculeerenden cirkel en osculeerenden bol te nemen. Een ander belangrijk geval, waarin een uitbreiding op meer dan een wijze kan plaats hebben, is dat van den hoek van twee vlakken. De behandeling, die Forsyth hiervan geeft, wijkt sterk af van wat in de vierdimensionale meetkunde tot dusver gebruikelijk was. Men voerde namelijk voor twee vlakken, die slechts een punt gemeen hebben, steeds twee standhoeken in, omdat er twee vlakstellingen zijn, die op beide vlakken halfloodrecht staan (immers twee transversalen over de twee oneigenlijke rechten dier vlakken en hunne geconjugeerden ten opzichte van het isotrope oppervlak in de oneigenlijke R,‚). Tot deze handelwijze wordt men gedwongen, als men het begrip stand- hoek wil uitbreiden. Geheel anders Forsyth, die aan twee vlakken steeds slechts een hoek toekent. Hij: kiest daartoe in het eene vlak een parallelogram met een hoekpunt in het snijpunt met het andere vlak, projecteert het hierop en stelt nu den cosinus van den hoek gelijk

Page 59

153 aan het quotient van het oppervlak der projectie en het oppervlak van het oorspronkelijke parallelogram. Wonderlijk is daarbij, dat hij met geen enkel woord rept van de andere, meer gebruikelijke methode en dat hij dus ook niets zegt van de eenvoudige relatie, waarin de door hem gedefinieerde hoek tot de twee standhoeken staat; en dat, terwijl hij wel de vraag behandelt naar de minimumwaarde van den _ hoek van een lijn in het eene vlak met een lijn in het andere, Men krijgt in het algemeen den indruk, dat de schrijver iemand is, die graag zijn eigen wegen gaat en die er dan ook niet de minste lust heeft, methoden en resultaten van anderen in zijn betoog te verwerken. Dit geeft eenerzijds aan het boek een groote eenheid, maar het oefent . ook vaak een minder gunstigen invloed uit, wanneer de den schrijver dierbare methode nu eenmaal niet de denkbaar duidelijkste of een- voudigste is. Zoo wordt er in de analytische meetkunde, die de eerste afdeeling vult, slechts zeer zelden gesproken van oneigenlijke elemen- ten en met geen woord gerept van het isotrope oppervlak, wat natuurlijk in metrische beschouwingen aanleiding geeft tot omslachtigheid; immers menige stelling wordt nu als het resultaat van een berekening te voorschijn gebracht, die bij projectieve opvatting van de metriek onmiddellijk evident ware geweest. Dezelfde sterk persoonlijke trek van het boek komt hon duidelijk uit in de uitvoerige voorrede, waarin algemeene beschouwingen over de vierde dimensie worden gehouden. De schrijver spreekt zich hierin onomwonden uit tegen het relativistische spraakgebruik van een vier- dimensionale werkelijkheid, die eerst ten opzichte van een waarnemer in tijd en ruimte uiteenvalt en hij wendt zich tegen de identificatie van de begrippen dimensie en variabele, die in de gearithmetiseerde analytische meetkunde gangbaar is. De vierde. dimensie moet in qualiteit en mogelijkheden aequivalent zijn met de drie dimensies lengte, breedte, hoogte van de gewone ruimte en het woord dimensie wordt slechts misbruikt, als men het anders bezigt. Het is niet onwaar- schijnlijk, dat in deze zienswijze ook de verklaring ligt van den afkeer van de projectieve metriek. E. J. Dijksterhuis. Dr. M. van Haaften, Notatie en methode in de elementaire verzekeringswiskunde. Amsterdam, N. V. Dagblad en drukkerij „de Standaard”, 1930. 23 bladz. Prijs ingen. f 0.60. | ‘Met het uitspreken van deze rede heeft Dr. van Haaften het ambt van buitengewoon hoogleeraar in de verzekeringswiskunde aan de Vrije Universiteit te Amsterdam aanvaard. Daar het hier den eersten leerstoel in de verzekeringswiskunde aan één onzer Universiteiten ‚ betreft, wordt hier de aandacht op deze inaugureele rede gevestigd. Aan hen, die belang stellen in de intrestrekening en de VEREN wiskunde kan de: lezing alleszins WOE aanbevolen. | | W.C. Post,

Page 60

AFLEIDING VAN DE „PYTHAGOREIESE GETALLEN” UIT EENVOUDIGE GONIOMETRIESE FORMULES DOOR Dr. J. W. DEKKER. Voor een laatste uur voor de vacantie of een onverwacht waar- nemingsuur van de wiskunde-leraar in een hogere klas kan de behandeling van de vraag, welke groepen van 3 gehele getallen de zijden van een rechthoekige driehoek kunnen voorstellen, wel eens goede diensten bewijzen. Men kan dit vraagstuk op verschillende manieren oplossen. Een oplossing die aansluit aan het behandelde in de goniometrie-les en daardoor tevens een ongezochte gelegenheid tot het repeteren van een paar goniometriese kwesties biedt, is de volgende. We zoeken naar gehele getallen voor de zijden. Dit komt op hetzelfde neer als het zoeken van stellen meetbare waarden voor de sinus en de cosinus van één van de scherpe hoeken. Nu zijn sin a en cos a rationeel uit te drukken in fg Wo a: 2tel/,a 1 —tg°!/,a ES en COS AT Figfjge Kiest men dus voor tg Vj a een meetbaar getal, dan worden ook sin „ en COS „ meetbaar. | - Omgekeerd hoort bij elk stel meetbare waarden van sin a en cos a ook steeds een meetbare waarde van fg WV) «. Dit volgt b.v. uit de formule

sina = 1, Sina ee + COS a

Door alle meetbare waarden van fg Vo a te nemen krijgt men dus ook alle mogelike stellen meetbare waarden van sin a en cos a. ‚ Daar bij ons probleem 0 <a < 90P, moet men zich hier echter beperken tot waarden van fg W5 a tussen O en 1. |

Page 61

155 Stel dus | ig Voa zj (pen q geheel en positief, onderling ondeelbaar, p > q). Dan wordt Pd pag en alle meetbare verhoudingen van de 3 zijden zijn dus voor te stellen door 2pq Sina == tT 5, COS a ln 2pg:(p?—g?) : PP +47). ONDERLINGE LIGGING VAN TWEE CIRKELS DOOR P. WIJDENES. De onderlinge ligging van twee cirkels is een van die onderwerpen _ uit de meetkunde, die het lastigst zijn om te onderwijzen, omdat wat er behandéld wordt, zoo klaar blijkt door aanschouwing; de intuïtie spreekt hier zoo duidelijke taal, dat de leerlingen in het geheel geen behoefte aan eenig bewijs voelen. Toch mogen we ons daardoor niet laten verleiden om het hoofdstuk over te slaan .... al moet ik van mij zelf bekennen, dat ik me er meestal met een Fransche slag van afmaakte op de „eerste drie” (le H.B.S. met 3 j.c.). Het ligt ook wel wat aan de vrij stugge en omslachtige manier, waarop dit onderwerp in de leerboeken wordt behandeld, de nieuwste niet uitgezonderd; Schogt doet het natuurlijk grondig en goed; Dr. Haalmeyer laat-een en ander met kleine letter drukken en zegt in het voorbericht, dat hij, evenals ik vroeger deed, ook heel wat water in de wijn doet. Ik weet wel, wiens handelwijze voor de school de voorkeur verdient. | | Nu wil het mij voorkomen, dat de stof in het Meetkunde-boek van Schogt wat heel zwaarwichtig en ook noodeloos omslachtig be- handeld wordt. Zonder dat ík iets er van af wist, hoe Schogt het onderwerp had behandeld (wie van de lezers van dit artikel heeft het boek doorgelezen ?), was ik tot de ontdekking gekomen, als men het een ontdekking kan noemen, dat de volgende hulpstelling daarbij

Page 62

156 zulke uitstekende diensten kan bewijzen. Schogt noemt die hulp- stelling ook, maar maakt er drie stellingen van en hij buit de stelling niet genoeg uit; ook onderscheidt hij bij de behandeling van [Rr < MN <R—+#r drie gevallen, wat weer de zaak onnoodig verzwaart, want er is maar één geval en een onderstelling omtrent de onderlinge grootte der stralen behoeft ook niet te worden gemaakt. Ik meen, dat het volgende niet te zwaar is en dat de weg ook niet te lang zal blijken te zijn; ik onderstel (het moge dan slechts in een enkel schoolboek aangeroerd worden), dat men te hooi en te gras op de volgende uiterst vruchtbare betrekking heeft gewezen, nl. op AB — AP + P B, waarbij P een punt is van het lijnstuk A B; voor een formalistische opbouw zeer gewichtig en door het gezicht op een enkel figuurtje voor leerlingen eens voor al duidelijk; ik meen, dat er niet het minste bezwaar tegen is. Dit om te laten voelen, hoe de betrekking PA — PM + MA geldt, als gegeven is dat M op het lijnstuk P A ligt; ligt M op het verlengde van BP of van P B, dan is de volgorde der punten BP M (dus BP + PM — BM) of ze is PBM (dus PB + BM — PM), welke beide in de volgende behandeling een paar keer voorkomen. Hulpstellin 8. Onder de lijnstukken, die een punt P met pun- ten van een cirkel met middelpunt M verbinden, is het grootste het lijn- stuk, dat door M gaat en het kleinste. dat, waarvan een verlengde door M gaat. Ligt P op de cirkel, dan is dit duidelijk; het grootste is de middellijn, het kleinste is nul; valt P met M samen, dan zijn. alle lijnstukken gelijk aan de straal. In fig. 1 trekken we P M A; dus ís PA— PM MA (het lijnstuk P A gaat door het middelpunt, dus M ligt tusschen P en A); zij C een ander punt dan A van de cirkel, danis PC < PM +MC=PM + MA = PA. Het andere uit- einde B der middellijn ligt zoo, dat het verlengde van B P.of van P B door het middelpunt gaat; de volgorde der punten met M er bij, is dus BP M of PBM, dus BP + PM = BM = DM <

Page 63

157 DP + PM; en in het tweede geval PB + BM =PM R + r (fig. 2). We bewijzen, dat elk punt van OM buiten ON ligt; gegeven is MN>R +r, dus MN -—R > r; nu snijdt het lijnstuk MNOM, omdat MN > R is; het snijpunt is B;-.MN—R =—= MB + BN-—MB == BN; dus is BN > r of wel: B ligt buiten O N; omdat M op het verlengde van NB ligt, is NB volgens de hulpstelling het minimumlijnstuk van N naar een punt van © M; elk punt P van deze cirkel ligt dus verder van N dan B, dus zeker buiten O N. Op dezelfde manier blijkt, dat elk-punt van © N buiten © M ligt, of nog beter door op te merken, dat het gegeven t.o. van R en r commutatief is. Stelling 2. Isdeafstand der middelpunten van twee cirkels gelijk aan de som der-stralen, dan hebben de cirkels één punt gemeen; dit ligt op het lijnstuk, dat de middelpunten verbindt. Gegeven: MN —= R + r (fig. 3). Te bewijzen: De cirkels hebben één punt ‚gemeen, gelegen op MN. Bewijs: Uit MN —= Rr volgt M N>R, dat is: N ligt buiten © Ms; op het lijn- stuk MN ligt dus een punt B, dat behoort tot O Bn

Fig. &.

NNS etend „=RdH-r dus is BN = r‚, m.a.w. B behoort ook tot © N: maar dat is dan ook het eenige punt van © M, dat tot © N behoort, hetgeen we als volgt aantoonen. Omdat M op het verlengde-van NB ligt, is NB het minimumlijnstuk van N naar een punt van OQ M- (zie de hulp- An MN = MB + BN = R + BN

Page 64

158 stelling); het punt P van OM ligt dus verder van OQ N dan B, insgelijks elk ander punt van © M. Alle andere punten dan B van © M liggen dus buiten © N. Verder zij opgemerkt, dat het gegeven weer commutatief is t.o. van R en r. Stelling 3. Als de afstand der middelpunten van twee cirkels ligt tusschen het verschil en de som der stralen, dan hebben de cirkels twee punten gemeen. Gegeven: |R—r|] r, dus ligt het punt A van O M buiten ON; B ligt er binnen, want NB = |NM—BM| =| d—R| < r. Dus heeft O M een punt A buiten en een punt B binnen © N; “doorloopt men dus © M bij A te beginnen, dan moet men ergens © N binnenkomen om B te bereiken en er weer uittreden om naar À terug te keeren; de cirkels hebben dus twee punten gemeen. Deze punten liggen symmetrisch t.o. van MN, omdat de cirkels zelf

Page 65

159 symmetrisch t.o. van die rechte liggen; ze vallen niet beide op MN, omdat beide cirkels reeds twee verschillende punten (nl. op de middellijn) met MN gemeen hebben. Opmerking. Reeds spoedig leeren we in de eerste klas, dat elke zijde van een driehoek kleiner is dan de som en grooter dan het verschil der beide andere zijden. Deze stelling leert ons nu, dat er een driehoek te construeeren is met de lijnstukken a, b en c als zij- _den, als van een van deze gegeven is, dat het ligt tusschen de som en het verschil der beide andere. Cirkelt men a en c om met de eindpunten van het lijnstuk b als middelpunten, dan krijgt men viet driehoeken. | | Stelling 4. Als de afstand der middel- punten M en N van twee cirkels gelijk is aan het verschil der stralen, dan: hebben de cirkels één punt gemeen, dat gelegen is op het verlengde van M N, als © N de kleinste straal heeft. Gegeven: R > f; O M heeft R en O N heeft r tot straal; MN —= R—-r. Te bewijzen: Het snijpunt van het ver- lengde van MN met de cirkels is het eenige punt, dat ze gemeen hebben. | Fig. 5. Fig. 6. Bewijs: N is het ‘middelpunt van de cirkel met straal r; men kan het lijnstuk M _N verlengen tot het de kleine cirkel in B snijdt; dan is MB =:MN + NB | TR = MN + r is m.a.w. B is ook een punt van de groote cirkel. Nu moeten we bewijzen, dat B het eenige gemeenschappelijke punt is; onder de | dit is gegeven; uit beide volgt, dat MB — R

Page 66

160 _ lijnstukken, die N verbinden met de punten van de gröote cirkel, is het minimale lijnstuk dat, welks verlengde door het middelpunt van die groote cirkel gaat; dus is BN het kleinste; elk ander punt P van de groote cirkel ligt op een afstand grooter dan r van N af; ze liggen dus alle buiten O N. | Stelling. 5. Als de afstand der middelpunten van twee cirkels kleiner is dan het verschil der stralen, dan ligt de cirkel met de kleinste straal geheel binnen die met de grootste straal. Gegeven: R > r; OM heeft R‚ ON heeft r tot straal; MN<R--r. ‘Te bewijzen: ON ligt geheel binnen O M (fig. 6). Bewijs: Er bestaat een verlengstuk van MN, dat eindigt in het snij- MN-NB=MB | MNH r <R uit beide betrekkingen volgt MB < R; dat wil zeggen: het punt B, dat op de kleine cirkel ligt, ligt binnen de groote cirkel; het heeft verder van alle punten van die kleine cirkel de maximum-afstand tot M; volgens de hulpstelling is toch van alle lijnstukken, die M met punten van de kleine cirkel verbinden, MB het grootste; nu ligt B binnen de groote cirkel, dus alle andere punten van O N zeker. | punt B van de rechte MN met ON; jer is gegeven;

Page 67

Opname Juli 1930 Prof. Dr. J. G. VAN DER CORPUT geb. 4 September 1890 te Rotterdam, leeraar. aan de R.H.B.S. te Leeuwarden 1917 —1919, GH.B.S. te Utrecht 1919— 1920, hoogleeraar aan de Universiteit te Fribourg 1922-1923, aan de Universiteit te Groningen sinds 1923. Bijlage: „Euclides”, 7e Jrg. No. 3/4.

Page 68

WIJDENES’ WISKUNDIGE WERKEN IN BELGIE In Belgie worden de schoolboeken, vóór deze op een boekenlijst mogen worden geplaatst, eerst door de Inspecteurs van het Middelbaar Onderwijs gekeurd. Goedkeuring van buitenlandsche werken beteekent een groote onderscheiding. Het Min. van Kunsten en Wetensch. in Belgie heeft aan de leeraren machtiging verleend de volgende wiskunde-boeken te gebruiken: WIJDENES-BETH, Nieuwe schoolal- gebra I, IÌ, III met Grafiekenschrift WIJDENES, Wandpl. met grafi- sche voorstellingen MOLENBROEK-WIJDENES, Planimetrie 1, II MOLENBROEK-WIJDENES, Stereometrie DE VRIES-WIJDENES, Beschr. Meetk. I WIJDENES. Oefenbladen voor de Beschr. meetk. VERSLUYS-WIJDENES, Tafel H. WIJDENES-VAN DE VLIET, Tafel E- Logarith- men-, rente- en discontotafels Beknopte drie- hoeksmeting WIJDENES, Rentetafels D WIJDENES, Vraagt onze Catalogi van Wis- en Natuurkundige uitgaven. — Present-exemplaar aan te vragen bij: P. NOORDHOFF N.V. TE GRONINGEN

Page 69

TER PERSE OE IN BEWERKING VOOR HERDRUK WIJDENES, Algebra voor M. U. L.O. IB . . . 9e druk, ie Logarithmen- en Rentetafel A _ . . 6e druk. Br Grafiekenschrift bij de N,S. A... . . te druk, pn Logarithmen- en Rentetafel B. . . . Se druk, MOLENBROEK en WIJDENES, Planimetrie voor het M. en V. H. O, deel HI . . . . … Ze druk. n Stereometde woor het M. en V. H. OQ 3e druk. WIJDENES en VAN DE VLIET, Algebra voor Hoogere Handelsschalen … …. … … … … 2e druk. TIE. Ka Wi vee « kn Ts a edt Vire Ë 5 6 K en BETH, Nieuwe School-algebra ll. . Se druk, wake man A, sarin ate) ar nt EE tv ‚4 En en IJK LAlNtrd, VIEKKE Wieeitkuutie Ik. Se drike WIJDENES, Rekenboek voor het Nijverheidsonderwijs 2e druk, Rekenboek voor M. U. L.O HI . . . 4e druk, ii Aigebraische vraagstukken II . . . . 6e druk, k Leerboek der Gonio- en Trigonometrie . 4e druk, ie Beknopte Beschrijvende Meetkunde . . 2e druk, 1 FEERUAR! VERSCHIJNT: Dr. P. MOLENBROEK T NE: DOVER US A NS En B dr EE SN Taerhoek der Vlakke Meetkunde Zevende druk. Prijs gebencen … … … … f 6,50 Prof. H. J. VAN VEEN Systematische Verzameling van Opgaven over Analytische Meeikande Met Antwoorden. …— … … … … … … … f 260 UITGAVEN VAN D, NOORDHOEE N.V. TE GRONINGEN