Euclides, jaargang 5 // 1928-1929, nummer 3
The text was read from the page scans by machine (OCR), so it has mistakes and its columns may run together. See the pages · About this title · At the Internet Archive
Page 1
EUCLIDES TIJDSCHRIFT VOOR DE DIDAC- TIEK DER EXACTE VAKKEN ONDER LEIDING VAN | J. H. SCHOGT eN P. WIJDENES MET MEDEWERKING VAN Dr. H. J. E. BETH | Dr. E. j. DIJKSTERHUIS 4 DEVENTER OISTERWIJK Dr. G. C. GERRITS Dr. B. P. HAALMEIJER Dr. D.J. E. SCHREK AMSTERDAM AMSTERDAM UTRECHT Dr. P. DE VAERE Dr. D, P. A. VERRIJP à BRUSSEL ARNHEM 5e JAARGANG 1928/29, Nr. 3 P. NOORDHOFF — . GRONINGEN Prijs per Jg. van 18 vel f 6—. Voor inteekenaars op het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde en Christiaan Huygens f 5. —.
Page 2
Euclides, Tijdschrift voor de Didactiek der Exacte Vakken, verschijnt in zes tweemaandelijksche afleveringen, samen 18 vel druks. Prijs per jaargang f6.—. Zij, die tevens op het Nieuw Tijdschrift (f 6—) of op „Christiaan Huygens” (f 10—) zijn ingeteekend, ‘betalen f 5.—. Artikelen ter opneming te zenden aan J. H. Schogt, Amsterdam- Zuid, Frans-van-Mierisstraat 112; Tel. 28341. Het honorarium voor geplaatste artikelen bedraagt f 20.— per vel. De prijs per 25 overdrukken of gedeelten van 25 overdrukken bedraagt f 3,50 per vel druks in het vel gedrukt. Gedeelten van een vel worden als een geheel vel berekend. Worden de over- drukken buiten het vel verlangd, dan wordt voor het afzonderlijk drukken bovendien f6.— per vel druks in rekening gebracht. Boeken ter bespreking en ter aankondiging te zenden aan P. Wijdenes, Amsterdam-Zuid, Jac. Obrechtstraat 88; Tel. 27119. INHOUD. Blz. J. H. ScHoar, De kosmographie op de hoogere burgerschool. . ... 80 D. J. E. SCHREK, Bibliotheca Mathematica . . . vd bo kc OR D. VAN DANTzIG, Eigenschappen van de nieeibancne iem ded He BÀ en ok „ ‚Woord en werktuig . . .. 86 R. H. VAN Gnu De mathematische conceptie bij EN Ride Gimetsen 104 _H. J. E. BETH, De behandeling der complexe getallen . .. R 110 P. W., De oplqssing van de vergelijking van den eersten Bind muêt Ge OODEENAEN aa ten er Boekbesprekingen . . . 8 8 . 132 B.P. H., Bijdrage tot de Scant öndeewieresditaten in vroegere tijden 137 J. H. scoor, Het limietbegrip in het middelbaar onderwijs . . . . 140 (as De redactie heeft het genoegen in deze aflevering het portret te geven van Prof. Dr, M. J. VAN UVEN; zij hoopt de portretten van al onze hoogleeraren den inteekenaars achtereenvolgens te kunnen aanbieden.
Page 3
81 vierde leerjaar komt. Het wordt dan ook erg moeilijk den leerlingen uit te leggen, welk eene enorme verbetering. de invoering der kijkers gebracht heeft, wat de voordeelen van den :kijker boven de oude vizierinrichting zijn. Het is onmogelijk, om-op bevredigende wijze iets te behandelen van de dynamische bewijzen voor de aswente- ling der aarde, zelfs kan men niet eens de coördinatenstelsels op den bol met eenigen steun van stereometrische kennis behandelen. Wanneer men bij de behandeling der kosmographie de natuur- kundige: onderwerpen meer op den voorgrond: brengt, zoodat anomale dispersie, ionisatie en leer van het scheikundig even- wicht bekend ondersteld moeten worden, zullen de moeilijkheden, waartoe de thans vigeerende regeling aanleiding geeft, er zeker niet minder op worden. Dit alles wijst er m.í. op, dat het voorstel der commissie-Beth, om de kosmographie gedurende twee uren in de vijfde klasse te behandelen, alle aanbeveling verdient. Het is zeker niet gewenscht, ‚zonder noodzaak-in de vijfde klasse met de behandeling van een nieuw: leervak te beginnen, maar het komt mij voor, dat die nood- zaak in dit geval bestaat. Den ouden toestand herstellen, dus aan de kosmographie één uur in de vierde en één uur in de vijfde toekennen, lijkt mij niet gewenscht, omdat er in de kosmographie eigenlijk geen onderwerpen zijn, die men. met leerlingen van dè vierde klasse in het begin van den cursus. naar ‘behooren: kan behandelen.
Page 4
_BIBLIOTHECA MATHEMATICA. “ Jeder wiskundige kent, zij het ook slechts bij name, het hierboven genoemde tijdschrift met den ondertitel „Zeitschrift für Geschichte der Mathematik”, dat gedurende een lange reeks van jaren onder | leiding van’ den Zweedschen historicus Gustav Eneström een middelpunt van historisch- mathematisch onderzoek was. In 1884 ópgericht gaf het door zijn artikelen, zijn boekbesprekingen, door Eneström’ S speciale rubriek ‚Kleine Bemerkungen zu Cantors Vor- lésungen über Geschichte der Mathematik” leiding aan allen, die de geschiedenis der wiskunde beoefenen of in haar belang stellen, | en het was tot groote schade van de wetenschap, dat in 1915 de moeilijke tijdsoistandigheden Eneström noodzaakten zijn werk te, staken en het tijdschrift ophield te bestaan. : Natuurlijk hoopte men in betere tijden de uitgave opnieuw . te kunnen’ beginnen en nóg in 1920 sprak Eneström zich in dien geest uit in een brief aan Prof. D. E. Smith te New-York. Eneström zelf, die in 1923 overleed, heeft dit niet meer mogen beleven; in ‘Amerika is de zaak echter niet uit het oog verloren en toen de omstandig- heden gunstig schenen heeft de Mathematical Association of America ze ter hand genomen. Een commissie, bestaande uit de heeren R.C. Archibald, Florian Cajori, H. E. Slaught, D. E- Smith en W. D. Cairns (secretaris) wendde zich in het begin van 1928 tot een vijftigtal personen in Europa, Azië en Amerika met het verzoek, een circulaire mede te onderteekenen, die zou worden ge- zonden aan allen, van wie men belangstelling voor dit streven meende ‘te mogen verwachten. Ongeveer allen, die gevraagd werden, verleenden dezen moreelen steun; onder de namen treffen we die van de meest gezaghebbende historici van onzen tijd aan (Sir Thomas L. Heath, Gino Loria en H. Wieleitner, om slechts enkele te noemen). De circulaire richt zich „to those interested in the history of mathematics and in the revival of the journal Biblio- theca Mathematica’ en bedoelt, dat dezen zich zoo spoedig mogelijk
Page 5
83 zullen opgeven als abonné. De omvang van het tijdschrift zal minstens gelijk zijn aan dien van vóór 1915 en hem zoo mogelijk overtreffen; de abonnementsprijs zal, hoewel de kosten der uitgave aanzienlijk zijn gestegen, niet hooger zijn dan die van vóór den oorlog en vijf dollars bedragen (voor de leden der Mathematical Association of America vier dollars). Ook het nieuwe tijdschrift zal in waarheid internationaal Zijn en‚men zal:alles doen om het- op een hoog peil te houden. Waarschijnlijk zullen de hoogleeraren D. E. Smith, F. Cajori en R. C. Archibald de redactie vormen. Slechts bij een voldoend aantal aanmeldingen kan tot de uitgave worden overgegaan. Wie dus het boven uiteengezette streven door het nemen van ‘een abonnement wil steunen’ geve zich zoo spoedig mógelijk op bij Prof. W. D. Cairns, Oberlin, Ohio, U, S.A, tot wien ook alle verdere correspondentie is te richten. Ook Gen het bekend maken van het bovenstaande in eigen kring kan ieder mede helpen om de onderneming te doen slagen. Als velen medewerken zullen spoedig onze vakgenooten aan de overzijde van den Atlan- tischen Oceaan de zekerheid kunnen hebben, dat met de uitgave kan. worden en | Utrecht, Dec. 1928. D.J. E. Schr ek.
Page 6
EIGENSCHAPPEN VAN DE DEELBAARHEID. ‚In eene onlangs verschenen mededeeling 1) heeft Dr. J. G. v.D. Purre ‘getracht, de eigenschappen van den G.G.D. uit twee äxiomata (= karakteriseerende eigenschappen) af. te leiden. Stellen : we de te karakteriseeren grootheid voor door ja, b}®), … waarin a en 6 twee willekeurige niet-negatieve BEEEIS rationale getallen zijn, dan luiden deze: | | _fpa, pb; =p ja, b; ne IL $fa,b}, €} = fa, fb, c} 4. | Daarnaast maakt hij echter Be van de beide volgende, niet genoemde axiomata: En HI. fa, 14 =1 (Lc. S3, 5) en - tr IV. fa, 5$ == $b, at (Lc. 8 4, 6), die niet van de beide eerste afhankelijk zijn, daar b.v. ha, bj —a{-b een symbool is, dat aan 1, II en IV, maar niet _aan III voldoet, terwijl {a,b} —=b een symbool is, dat aan I, IÌ “en III, maar niet aan IV voldoet. | … _ Schr. bewijst uit deze vier: axiomata enkele eigenschappen van: den GGD, echter niet de beide fundamenteele ‘eigenschappen: A. Is fa,b;—==c, dan bestaan er twee getallen x en y, zoo- danig dat a=cx, b—=cy is. ‚B... Er bestaan bij ieder tweetal getallen a en b twee en x en y, zoodanig, dat {a,b} =ax + by is. EE Dit-is ook niet mogelijk, daar ook de axiomata I—IV niet voldoende zijn om den G.G.D. te karakteriseeren. G. V. D. PUTTE. „Eigenschappen over de deelbaarheid”’, Eurides es d (1928) p. 12-13. | 2) . Ter onderscheiding van den „echten” G.G.D. (a, b).
Page 7
85 Stelt men nl. | ba, 0; = {0, af =a, _… (a voor O<a=b 100) en 0O<b=a dan is aan, de, axiomata, 1—IV. voldaan, terwijl toch. ba, b}-# (a, b) is. Eigenschap A is niet, eigenschap B wel vervuld. Dit spreekt ook vanzelf. Immers axioma I karakteriseert ja, bi als veelvoud van den G.G.D.; er:is echter geen axioma, dat ta, b} als gemeenen deeler karakteriseert. Neemt men hiervoor b.v... A, dan kunnen II, IT, IV VENEN,» daar ze, evenals B, bewijsbaar worden 3). u | “Dat de door schr. bewezen eigenschappen desalniettemin uit [--IV bewijsbaar zijn, is mogelijk, doordat onderstellingen van. de gedaante là, D= optreden, waaruit wegens 1 a fortiori (a, b) =1 volgt, terwijl de: gestelden zwakkere eischen inhouden. £) Ten slotte zij nog opgemerkt, 1° dat uit fa, ch=c (le. 8.2) “nog niet volgt, dat a door: c deelbaar is, tenzij men A als axioma aânneemt, ge dat een ‘axioma ontbreekt, dat de existentie van een ‚ G.G:D. postuleert. Stellen de letters b.v. getallen van de gedaante at-bi5 voor (a en b geheel rationaal), dan ‘hebben twee. = getallen in het algemeen geen G.G.D., ‘terwijl ‘toch de axiomata zin hebben en de ‘algorithmen in de bewijzen kunnen worden. uitgevoerd. Een helder inzicht in het G.G.D.- -begrip krijgt men dän ook eerst met behulp van de ideaaltheorie. En
8) Met behulp van een aantal algemenere axiomata. DN: 8) Lic. 86 is triviaal daar het K.G.V. met behulp van den G.G.D. gedernieerd wordt ($6,.regel 5). Vermijdt men het (onnoodige) gebruik ‘van IV-door in regel 5 {p,-q} = 1 te vervangen ‘door $g, p; =1, dan voert ja, bj =b tot v=ben ja, bj =a+b tot hj beide gevallen geldt de stelling van: $ 6, die dan ook GES, de de definitie van het K.G.V. in anderen vorm herhaalt. . N in Ròtterdari, 8 Novémber 1928. a D. van Dantzig,
Page 8
_ WOORD EN WERKTUIG. DE sT De SS OM HET. -MECHANIKA-ONDERWIJS. | n DOOR D. VAN ee I. EE MS eneitide een ‘recht inzicht te verkrijgen in de beteekenis en de oorzaken der moeilijkheden die zich in den laatsten tijd ten opzichte van het onderwijs in de mechanika hebben voorgedaan, is het’ wenscheèlijk, te trachten, ons ietwat scherper dari.in discussies als. de onderhavige gebruikelijk is, rekenschap te geven van. de beteekenis die ge IE MASCE methode voor de physika heeft. 22: “Zoowel i in ‘het ‘rappórt der commissie Fokker c c.s. &) als in, het adres: van het bestuur der ‘Nederlandsche Natuurkundige Vereeni- ging 2) ‘wordt met sterken nadruk het overwegend experimenteele karakter. der physika betoogd. Teneinde eene veelvuldig voorko- mende begripsverwarfing te voorkomen willen we vooraf vast- stellen, dat we het woord empirisch zullen gebruiken voor kennis, die verkregen: wordt door zintuigelijke waarneming in het algemeen, terwijl het woord experimenteel gereserveerd blijve voor kennis die verkregen wordt door waarneming onder opzettelijk en doelbewust op, zoodanige. wijze vereenvoudigde omstandigheden, dat daardoor óp eene bepaalde, ‘vooraf. ‘gestelde, scherp omschreven vraag een zooveel. mogelijk eenduidig antwoord: kan worden verkregen: ee Wanneer nu het experimentele karakter. van de physika zoo nadrukkelijk betóogd wordt, dan is daarmede bedoeld, dat we tot de kennis. der, „hatuur” alleen kunnen Sone „Oor NaAUWKEUNE ie 8 Ni Het: On in de natuurkunde aan gymnasia, hoogere bur- gerscholen: en tycea. Rapport uitgebracht. aan. het bestuur. van de. Nederlandsche ‘Natuurkundige Vereeniging. Groningen, den Haag, . B. Wolters), 1928. . | 12) Opgenomen in het Weekblad voor. gymnasiaal. en middelbaar onderwijs, 24, 42 (20/6 1928), 1419—1422. an : ,
Page 9
87 letten op de verschijnsels der Natuur en die na te gaan; niet met alleen op (eene) kamer te zitten, en uit een valsche en verkeerde Bovennatuurkunde wat- herssenschimmen: en Iosse onderstellingen ‘te maaken: Want dewijl wij geen ingeschaape denkbeelden van de lighaamen, noch van hunne eigenschappen, noch van de werkingen op malkanderen hebben, moeten wij alles door proeven en waar- neemingen onderzoeken en leeren, en er dan zelf denkbeelden van vormen” 3). Dit ís natuurlijk eene naieve, anti- scholastische conse- — quentie van een standpunt, dat nog ‘steeds door: vele physici wordt . ingenomen, en dat we, van zijn extremisme ontdaan, kunnen opvat- ten als het opmerken vân en het verlangen náár eene praedominatie van het zintuigelijke ten opzichte van het. formalistisch- logische en mathematische element £), van het zintuig en het. werktuig. ten op- zichte van ‘het woord en het symbool, in den. opbouw der. natuur wetenschappen. | a on de sne nie abe 4. Daarbij moet gehel tweeërlei DE EN __… Primo. Het is onmogelijk, deze beide elementen. scherp,van elkaar te scheiden, ‚daar iedere (ook onopzettelijke, „mits bovenbewuste), waarneming eene. bepaalde wijze van. ‚katalogiseering „ der vers _ schijnselen vóóronderstelt, die berust. op, eene, :in . laatste … n= stantie willekeurige, of althans. subjectieve. en. veranderlijke. groe- peering der associatief. samenhangende. voorstellingscomplexen rondom woordkernen, die zulk een complex. nòch. Eenduidig ber palen, nòch eenduidig erdoor bepaald worden… | „Evenwel, ondanks deze subjectiviteit. en, ‘veranderlijkheid bezit de associatieve samenhang dezer woordkernen, en. voorstellingscom; plexen (althans voorzooverre het de associaties van, „overeenkomst gp Te EL ve «CN 3) Petrus van Musschenbroek, Beginsels der natuurkunde, be- schreven:ten hel der landgenooten. Leyden {Säinuêt Lúchitmans) 1739; Voorreden: - 2) Teneiride mij niet verdér ‘dan stikt noodzakelijk ‘was van. de gestelde “opgave ‘te ‘verwijderen, heb; ik:-mòeten'‘vermijden;'dé hier gebruikte signifische en psychologische termen grondig te analy- seeren en nauwkeurig te definieeren, waardoor ook de; duidelijkheid eenigszins:-moest lijdën. Daarvoor zij ‘verwèzen naâr G. ‘Mannoury, Mathesis* én -Mystiëk, ‘Amsterdam (Wereldbibliotheek) 1925; D.' van Dantzig, Over de: maatschäppelijke” waärde vari onderwijs” in “wis-' kunde, dit tijdschrift, 3 (1927) 187197, en naar lâter -doör Mij te publicëeren. studiën, in: het” bijzonder. naâr eené in n bewerking zijnde uitvoeriger „Einleitung in die:Signifik?’ Ast" 4 |
Page 10
88 ori te-constateeren objectiviteit om bij oppervlakkige beschouwing de suggestie van zulk een omkeerbaar eenduidig bepaald zijn- te wekken, en daarmede (exopsychisch) redelijke verstandhouding van. menschen onderling, en (endopsychisch) katalogiseering-der ver- schijnselen, zooal niet in laatste instantie mogelijk, dan toch schijn baar mogelijk.en door hare onvolmâaktheid doelmatig te maken. 5. Seend Het exact stellen eener. vraag is.slechts ‘mogêlijk met gebruikmaken van woorden, welker beteekenis zeer scherp van die van andere woorden onderscheiden is, en welker: relaties tot. … elkaar met groote nauwkeurigheid onderzocht zijn. Teneinde de gewenschte „scherpte” en „exactheid te verkrijgen, dienen woor- den uit de levende taal op kunstmatige wijze ontdaan te-worden van het sterk emotioneele en dus fluctueerende, vage.en van stemmingen. afhankelijke karakter, dat daaraan van nature eigen is, als. gevolg van het feit, dat zij doorgaans een zeer omvattend associatiecomplex met zich meesleepen van voorstellingen, die er niets’ mede te maken hebben, d.w.z. er op. andere wijze associatief mede verbon- den zijn dan door bemiddeling der bovengenoemde overeenkomst- en-verschil-associaties. | Dit proces van woordverscherping en woordarbaening is het verst doorgevoerd in de wiskunde, en wordt derhalve gewoonlijk mathemratiseering of formaliseering van de taal genoemd. Samenvattende: experimenteele wetenschap in den. boven om-. schreven zin kan uitsluitend worden toegepast op een verschijnse- lencomplex, dat beheerscht wordt door een sterk geformaliseerd taalgebied. 6. Hierbij dient echter het volgende te worden opgemerkt. Ten eerste: Het bovengenoemde mathematiseeringsproces is niet noodzakelijk gebonden aan de gebruikelijke wiskundige taal, dus aan bepaalde afkortende woorden of symbolen. Anderzijds is het echter wenschelijk, de woorden uit de levende taal te vervangen door, of althans in nauw verband te brengen mèt zoodanige sym- bolen, dat men de zekerheid verkrijgt, dat het emotioneele PESmEnE in voldoend hooge mate is uitgeschakeld. Ke Ten tweede. Iedere woordverscherping,. heeft ten gevolge, dat het Ì verband van een oorspronkelijk sterk emotioneel getint woord met de emoties waarvan het de drager was, verbroken wordt. Zoo. zal |
Page 11
89 bij voorbeeld het constateeren eener temperatuursverhooging in een kamer niet steeds tot een versterkt gevoel van ‚;het.warm hebben” leiden, hoewel bij het definieeren van de temperatuur — als door de uitzetting van-een. kwikkolomn meetbaar gemaakten warmtegraad — vooraf geconstateêrd.wordt, dat zij gewoonlijk, of gemiddeld, of. normaliter, in een zeker vagelijk aangevoeld maar-niet nauwkeurig “Öinschrijfbaar. verband. staat tot” de -niet-meetbare intensiteit der warmte-emotie.. Analoge beschouwingen gelden. voor alle. andere gemäthematiseerde. begrippen, zooals VASON tijdsduur, afstand, snelheid, kracht, energie, enz. | | „Ten derde. Er dient onderscheid gemaakt te orden: kinetiek het formaliseeren van sterk emotioneel getinte woorden, tot nauwkeurig. omschreven begrippen, en het formaliseeren van a priori zuiver. emotioneele overtuigingsmiddelen tot: bewijsvoeringen volgens de: regels der logika, waardoor zij in het algemeen ophouden, overtui- - gingsmiddelen. te zijn. RE | 1. . De bij oppervlakkige beschouwipg wellicht voor de hand lig- gende tegenwerping, dat de physicus reeds tevreden zou zijn met de mogelijkheid tot het opstellen van natuurwetten, waaruit zich voor- spellingen omtrent later waar te nemen verschijnselen laten aflei- den, op grond van een, zij het niet volkomen bewust en in exacte woorden uitdrukbaar, dan toch intuitief en emotioneel aangevoeld, . kennen en weten. en gezien-hebben, kortom ervaren. hebben der physische verschijnselen, kan bij nadere beschouwing geen stand houden. Immers, ware:dit zoo, dan zou bij voorbeeld een-loods, die op grond zijner niet volbewust maar intuitief geordende ervaring weet dat er „zwaar weer” op komst is, en, desgevraagd, dit weten of voorvoelen op een „bepaald’ ij maar door hem niet nauwkeurig omschrijfbaar karakter van die” wolken baseert, een op zijn ge- specialiseerd gebied ideale physicus zijn; „deze begripsverruiming van het woord „‚physicus” zal echter wel door geen enkelen physi- cus-in-engeren-zin wenschelijk geacht worden. ‚De in het rapport der commissie Fokker c.s. en in het adres der Nederlandsche Natuurkundige Vereeniging tot uiting komende op- vatting, dat voor een goed begrip eenêr physische theorie het per- soonlijk uitgevoerd hebben der aan haar, ten grondslag liggende experimenten noodzakelijk zoude zijn,:voert dan ook in hare conse-” quentie tot de absurditeit, dat b.v. de: HH, Fokker-en Kramers, ja
Page 12
90 zelfs-Lorentz-en Einstein, niet in staat zoùden zijn, de relativiteits- theorie-te begrijpen, daar vermoedelijk géen van hen het-experiment van. Michelson-ooit-met eigen oogen gezien, laat staan met eigen handen gereproduceerd heeft. Een diepgaand inzicht in eene physi- sche theorie.is dus weldegelijk mogelijk zonder persoonlijke waar- neming. der-fundamenteele experimenten. “8. Vele physici zullen wellicht ook de tegenwerping willen maken, dat niet het systematiseeren en katalogiseeren en met behulp daarvan voorspellen der verschijnselen hoofddoel der physika is, maar tiet begrijpen van het ;,„wezen” dier verschijnselen en van hunne wetmatigheden. Zij bewijzen daarmede slechts, dat de physika som- ke eenn hi dicht Ree En rand Her SED HAGEL en baan witerischap: op ‘kritische momenten en in Bede Soeenblkken bij voorkeur in eene typisch onempirische begrippenwereld vlucht. ““Sámienvâttende: nietde intuitief geordende, maar de in scherp : omgrerisde-woorder uitdrukbare en in een gemathematiseerd tdal- systeem ‘samèngevatte: ervaring is inhaerent aan de physika. 9. “De ontwikkeling van de physika in-de-laatste jaren bevestigt” ; de hier verdedigde opvatting ten volle. Immers, er bestaat eene dui- delijk, waarneembare tendentie, die voornamelijk in de relativiteits- theorie en in de quantummechanika tot uiting komt, om woorden, die van ‘oudsher een sterk aanschouwelijk karakter dragen, woor- den als ruimte en tijd, plaats, vorm en snelheid (van een elektron b.v), gelijktijdigheid, substantie, corpusculum, elektronenbaan, en ZOO voorts, uit de Physika, of althans uit een gedeelte der physika, te verbannen, en ze te vervangen door abstract gedefinieerde woor- den van. meer. overwegend formalistisch karakter, door woorden als interval, impulsmoment, Hermitesche operator, azimutale (en andere) quantumgetallen, toestandsveld, overgangswaarschijnlijk- heid, stationaire: toestand, enz. 44), aa) Noot bij de correctie. „De theoretische physika is heden ten . dage tot nieuw leven ontwaakt en zij wordt zeer. ten onrechte door eenige tegênstanders: bestreden. In: haar klassieke, groote tijden was de: physika “altijd: theoretisch en bespiegelend.” (A. Einstein ‘in een interview, N. Rott. Crt., 29-1-'29, avondblad).
Page 13
91 10. Het feit, dat de groote.opbloei.der‘physika is opgetreden ná. en volgens eene veel gehuldigde opvatting 5) -grootendeels ten ge- volge vàn- het gedeeltelijk prijsgeven der zuiver speculatieve, zich uitsluitend langs woordsystemen richtende-deductieve methoden der Scholastiek, voor. de meer op zintuigelijke waarneming en: doelbe- wuste proefneming gebaseerde: methoden der Renaissance, leidt somtijds tot eene overschatting van de beteekenis der experimenteele inducties voor de physika en meer in. het „bijzonder voor de mechanika. eG Bee ve Lt. Bovendien doet de onder 2. ed begripsverwar- ring sommigen over het hoofd zien: … EE ten eerste, dat de weinige vóór Newton uitgevoerde enbenmeaten alléén niet in staat waren, de wetten der. mechanika vast te leggen; daar zij. vrijwel zonder: ine uitsluitend. de resul- taten konden opleveren; | EO be enn ten tweede, dat, behoudens enkele. uitzonaedieen oneautor: de meeste quantitatieve mechanische experimenten die aan de in. de physika gebruikelijke eischen van nauwkeurigheid voldoen (bv. Eötvös, Michelson) eerst zijn uitgevoerd nadat de theoretische opbouw der Newtonsche mechanika reeds eene_ „groote le van volledigheid Hag bereikt. 12. Resumeerende: de genoemde groepen van ‘physici hebben in hunne recente uitingen het experimenteele karakter van de physika- al te eenzijdig op den voorgrond. geschoven, en daardoor . eene voorstelling van de ontwikkeling dezer wetenschap gegeven, | _die in strijd is met de resultaten van historisch onderzoek en met den aan de physika als verschijningsvorm inhaerenten grondslag van faalformaliseering. Zij hebben niet riauwkeurig genoeg onder- | scheiden tusschen wetenschapelijke experimenten ‘als noodzakelijk | fundamerit voor: den opbouw eener bhysische theorie en school- „proevert” als. methodisch hulpmiddel ter veraansêhouwelijking. vari het onderwijs. Daardoor is de schijn gewekt, alsof hun voorstel tot versterking van het experimenteele element in het onderwijs eene EE B is van ee ha het A van 75) Vergelijk BEReE. Dr. E. j. Dijksterhuis val en Worp: ad (Pe „Noordhoff;): 1924, pag.” TOE sec, waar deze. ns EEE wordt.
Page 14
97 dit onderwijs in grootere overeenstemming te brengen met dat van de wetenschappelijke beoefening der physika.®) | “Deze: miskenning van het mathematische karakter der physika komt meer in het bijzonder tot uiting met betrekking tot de mecha- | ika, die ‘wel zeer zeker niet „overal en: ten allen tijde” eene experimenteele ‘wetenschap is geweest, en die dan ook-nòch een Regnault, nòch een Faraday, nòch een Kamerlingh Onnes EEn voortgebracht. om 13. Bij de vraag, Ge de entente uitingen werchioniseh te verklaren. zijn bij een groep van geleerden en didaktici, die. buiten. ‘het kader der huidige beschouwingen over onderwijshervorming blijkeris hunne geheele wetenschappelijke werkzaamheid minder. eenzijdig het. experiment verheerlijken, kan ik niet. vermijden, een. - ietwat meer persoonlijk element in de discussie te betrekken. Vooraf wil ik echter den Heer Schogt de verzekering geven, dat het.feit, dat ik heim, of veeleer het door hem-geschreven leerboek der. me- chanika 1), als zondebok moet brandmierken. (en. nog “wel. inhet tijdschrift, waarvan hij zelf redacteur is!), in geenen deele te kort _doet;aan: mijne waardeering voor de wetenschappelijk axiomatische en: methodologische beteekenis van zijn werk. | ‚Het komt. mij- namelijk voor, dat het verschijnen van dit leerboek, ‘benevens de daarop gevolgde zeer waardeerende besprekingen van den. Heer Dijksterhuis ®) bij de physici. den indruk gewekt heeft, dat de hierin gevolgde methode (in beginsel althans) geheel het _… 6) Het is- wellicht niet overbodig, op te merken, dat het evenwicht tusschen experimenteele en theoretische physika reeds thans op de ‘middelbare school eerder naar den experimenteelen dan naar den theoretischen kant verschoven is, vergeleken met de wetenschappelijke „ontwikkeling der physika. In het bijzonder is- het zeer twijfelachtig of de talrijke gebruikelijke verouderde en sinds tang door.,theorie en techniek achterhaalde. experimenten ín staat zijn, het inzicht in het „wezen” der physika te verhoogen. j. H. Schogt, Beginselen der iieorelisdne mechanica, twee den Groningen (P. Noordhoff) 1926/27. 8). E. J. Dijksterhuis, Een nieuw leerboek. der “Theoretische “Mechânica, Weekblad-:voor Gymnasiaal en Middelbaar. GAGE, 3/3 1926 en aldaar, 28/9 1927.: ba 1
Page 15
03 ideaal der wiskundigen en der wiskundeleeraren. vereenwoordiet: dat daardoor bijdeze physici angstgevoelens - ontstaan zijn, met betrekking tot de toekomst van het, hun zeker niet minder dan den mathematici ter harte gaande mechanika-onderwijs, en dat--zij, teneinde deze door hen gevreesde-en in hunne oogen verderfelijke ‘ontaarding van dit onderwijs te verhinderen, gemeend hebben, zelf de zaak ter hand te moeten nemen. Het is:denkbaar, dat zij, teneinde met den noodigen nadruk hunne meening te kunnen ver- kondigen, uit hetzij bewuste, hetzij onbewuste tactische overwe- gingen eenzijdig het empirische karakter der mechanika hebben willen betoogen, en „zich daardoor hebben laten verleiden tot de bewering, dat zij eene experimenteele wetenschap zoude zijn. 14. Wanneer we ons thans afvragen, wêlke eigenschappen van. het boek van den Heer Schogt zulk een verweer kunnen hebben uitgelokt, dan moeten we opmerken, dat het. zich voornamelijk in tweeërlei ‘opzicht van de. BEDDEN oudere leerboeken onder- scheidt. 8 Vooreerst heeft de Heer Schogt getracht, zich scherper reken- schap te geven van de beteekenis der in de mechanika gebruikte woorden dan tot dusverre gebruikelijk was. Hij heeft zich onbe- vredigd gevoeld door de tallooze in vele der oudere leerboeken voorkomende onduidelijkheden, onnauwkeurigheden, onjuistheden en onzinnighedèn °), en hij heeft er, niet zonder succes, naar ge-. streefd, deze. in ‘zijn werk te vermijden. | In zooverre de Heer Schogt uitsluitend, op den reeds langi inge- slagen weg is voortgegaan, kan zijn werk zeker niet het onderstelde bijzondere misnoegen der physici_. opgewekt hebben. Het ware althans beleedigend, te onderstellen, dat dezen zich uitsluitend bevredigd zouden kunnen gevoelen door eene verwarde en onjuiste en, relatief tot haar eigen streven, slechte behandelingswijze der mechanikd, en ‘dat de oppositie een gevolg ware van eene ‘door niemand betwiste verbetering. binnen het. kader eener. sinds lang gebruikelijke methode. Wij zullen dus’ eene- oorzaak te ‘zoeken hebben i in Andere eigenschappen d die het. werk. van der Heer Schogt ede H: Schogt; Eenigë Someren: over. het onderwijs in- de eenn dit tijdschrift, ”2.(1925)- 5415." :
Page 16
04 onderscheiden vàr, of. althans in hoogere mate kenmerken dän de oudere leerboeker, en die den physicus. verderfelijk voorkomen. | 15. Badile: kunnen we als- tweede kriterium des onderscheids opinierken, dat: het zoo vaak gewraakte wiskundig karakter van het mechanika- -onderwijs aan dit boek in HOOSeL mate ae aan | zijne voorgangers eigen is. | „Nu is echter de toepasbaarheid ‘van logika en mathesis in de physika, dat is de bij ervaring gebleken doelmatigheid, onze ver: wachtingen te richten naar de uitkomsten van mathematische deduc- ties in abstracte symbolen die door eene zekere correlatie met be- paalde waarrieembaarheden in verband gebracht zijn,’ vrijwel: iden- tiek met de mogelijkheid eener natuurkundige wetenschap über- haupt, zoodat ook híerin. zeer zeker niet de oorzaak van den „Putschversuch” der Nederlandsche Natuurkundige Vereeniging ge zocht mag worden: als ancilla physicae heeft de mathesis reeds _ sinds lang van hare „meesteresse” eene zekere mate van beminne- lijke erkentelijkheid ondervonden. Het is veeleer. in den aard der zoo even genoemde correlatie dat. het: verschil tusschen het zoogenaamd mathematische denken en het de a REGE denken gelegen is. 16. - iVóarospië fend van de vraag, in hoeverre het volgende op het-boek van den. Heer Schogt van. toepassing is, kunnen we voorts, in aansluiting bij het onder 6. besprokene, opmerken, dat eene. formaliseering. van de taal der mechanika licht kan leiden, en inderdaad ook herhaaldelijk. geleid heeft, tot eene formaliseering der emotioneele overtuigingsmiddelen tot formeel logische deductie- vormen, -en vervolgens tot het.verlangen naar een in zich zelf | gesloten streng logischen, in het. SNS AMIOMALSCHEN, opbouw der geheele mechanische wetenschap. | | Tijdens het betoog moet, wil het zuiver „logisch”’ blijver, ieder aanknoopingspunt. met de aanschouwing verdwijnen, daar de taal-. looze werkelijkheid” iedere onderscheiding, dus bepaaldheid, on- mogelijk maakt. Teneinde ‚nu ieder binnendringen der- vrij asso- cieerende onbewuste phantasie in het gebied der door strikte regels beheerschte en langs zoo scherp mogelijk bepaalde: asso- ciatiebanen. gerichte: deducties te weren, ziet de axiomaticus zich genoodzaakt, zijne grondwoorden: en grondsymbolen los van de
Page 17
„physische werkelijkheid” in te voeren en de gebruikte woorden naar mogelijkheid van hunne emotioneele. waarden. te. ontdoen, waardoor ze tot vrijwel buiten de levende werkelijkheid staande beteekenislooze logische operatie-elementen moeten worden terug- gevoerd, die door evenmin in de werkelijkheid voorkomende relaties (b.v. onbeperkt contractieve Se SDAL axiomatischi moeten worden vastgelegd. ‘ ä De correlatie tusschen woord en beeld isvoor den axiomaticus dan ook niet anders dan een vaag en: geheimzinnig parallelisme, dat hem voor het overige — naar hij zegt! — niet interesseert, daar de dingen der werkelijkheid voor hem niet anders zijn dan eene aanleiding, om niet te zeggen voorwendsel, tot het scheppen der dingen zijns geestes. | Het is echter juist dit voortdurend contact met de: wens „der physische verschijnselen, dat de natuurkundige niet. wenscht prijs te geven, zoodat hierin het principieele verschil tusschen de KES heden GE beide wetenschappen SCHE te ggen. 17. Schijnt. Want bij nadere beschouwing: blijkt dit verschil toch niet zoo principieel te zijn als de eerste aanblik -doet vermoeden: Ten eerste namelijk zou eene volkomen strenge. mathesis een. volkomen uitschakelen van onze subjectieve emoties vereischen, En zelfs al konden. we eene volledige splitsing tusschen onze onder- bewuste affecten en onze bovenbewuste woordassociaties.tot stand: brengen, dan ware daarmede. tòch de mathesis ‘nog niet: gebaat. Immers alle deductie berust op zekere emoties, vóóronderstelt in-het bijzonder de emoties van overeenkomst en verschil (tusschen:de ge: — brúikté symbolen bij voorbeeld), ven: herkenning en ontkenning; emoties, die wel met. zekere formeele relaties ‚„paralleliseefbaar””- zijn; maar zelf nòch, aan deze relaties, nôch aan andere: wetmatig= ) heden voldoen, daar emoties „einmalig’’,.dus onberekenbaar Zijn, al» valt. er a posteriori- wel eene zekere regelmaat in te herkennen. Bo- vendien: berust het vaststellen van zulke wetmatigheden en het óp-: merken van- zulke regelmatigheden zèlf weer ‘op herkennings- en: ontkennings- -emoties, zoodat. eene volkomen. strenge mathesis- even-. min bestaat als eene volkomen strenge. mechanika, en alle axioma-- tika, dus: alle: pogen, het: emotioneele element gehéél naar den aan-: vang te verleggen en.buiten het: verdere. Dd te SEE reeds Ê vooraf tot vruchteloosheid. gedoemd is: ek RE
Page 18
96 De--consequentie van de formaliseering“der:taal kan dan ook niets ‘anders zijn dan het doode mechanisme: de ideale. mathema- ticus is de rekenmachine: ROE d 18. Maar geen wiskundige zal toegeven, dat deze ideale geme- chaniseerde mathematicus het ideaal van den niet-gemechaniseerden mathematicus vertegenwoordigt. Alle charme van de beoefening der wiskunde ligt in hare onvolkomenheid, in haar nog-niet-volledig- geformaliseerd’ zijn: in het formaliseeringsproces zèlf. Wanneer nu in, eene axiomatische onderzoeking dit formalisee- ringsprocédé niet. expliciet wordt voltrokken, maar wanneer uitslui- tend. haar resultaat. in kant-en- klaren vorm gedemonstreerd wordt, moet zij. een ieder, die: deze. geleidelijke formaliseering niet zelf van het begin tot het einde voltrokken heeft — in het bijzonder dus den leerling: der middelbare. school — grenzenloos droog en machine- achtig voorkomen. “19. “Ten tweêde moeten we opmerken, dat, waar eene volkomen strenge wiskunde, menschelijkerwijze gesproken, onmogelijk i is, ook eene tot het uiterst befeikbare doorgevoerde formaliseering der taal niet” het diepste verlangen van den. axiomaticus zijn kan. Immers ware dit Zoo, dar zou ‘hij alle woorden als punt, lijn; plaats, bewe- ging, tijd, massa, grootheid, snelheid, evenwicht, enz, enz., moeten weren, deze ‘wöorden. moeten’ vervangen door: A-dingen, B- -dingen, Cirelaties,” D- relaties, en Z00 voorts — waarmede hij echter nòg niët“veel verder gekomen zou zijn, want wat zijn „dingen” en wat zijn „relaties? —, en deze dingen en relaties door „axiomata”’, dat zijn weer andere „dingen” en „relaties’”’, met elkander moeten „ver- bitiden” Maar ongetwijfeld zou er voor hem dan óók de charme af zijn, en zou’hij het: opstellen van een dergelijk systeem nièt meer als „beoefening C der meetkunde” of der mechanika beschouwd willen zien. | | En 20. Physika-en mechanika hebben slechts, zin, wanneer ze het contact met-de.physische werkelijkheid voortdurend handhaven. Ze. worden voor de-maatschappij waardeloos:en. voor het individu on-: interessant, zoodra-dit.contact verbroken wordt, zoodra de symbolen. zóó abstract worden, dat ze in het geheel geen associaties met affec- tief geladen complexen meer opwekken, on ‘De kantfen- ‘klare. wiskunde: ‘interësseert, nierhand. De. aantrekke
Page 19
97: lijkheid ligt niet in het bereikt hebben van den uiteindelijken vorm, maar in het geleidelijk worden, het nog-niet bereikt hebben, het zien: groeien van dien vorm;-niet in het weten, maar in: het zoeken en het gissen en vergissen. niet in de-w is kunde, maar in de wis kunst; niet in de zekerheid, maar in den twijfel en de onzekerheid. 1°). 21. Dit geldt voor de allerabstractste gedeelten: der mathesis en. der mathematische logika evenzeer als voor de physika en de mecha- níka: liefde en bewondering wekken ze slechts voor zooverre ze: eene formaliseering van de levende taal ‘zijn, waarin de „‚physische wer- kelijkheid” wordt uitgedrukt; voor zooverre het mathematiseerings- proces actief voltrokken wordt — zij het van de intuitieve verza- melingsvoorstelling tot de axiomata van Zermelo, zij het. van het vage beeld van den „overal even ronden” cirkel tot zijne ontstaans wijze als baankromme eener eenledig continue groep van Euklidi- sche.bewegingen: van het platte:vlak in zichzelf. met een gemeen- schappelijk invariant punt, zij-het van eene aan menschelijke stuw- kracht en ‘volhardingsvermogen ontleende voorstelling van. impetus en vis vita tot de vergelijkingen. van Einstein voor den impuls-ener- gie- -tensor—; voor zooverre-de gedachte aan den langen en moei- zamen weg die doorloopen moest worden om deze mate van abstrac-. tie te bereiken, in het bewustzijn van den adept aanwezig is, en voor - zooverre na voltrokken formaliseering de menschelijke- geest zijn werk weer ongedaan maakt, zijne doode woorden. weer gaat realiseeren tot levende werkelijkheid-en van zijne abstracte symbolen. weer terugkeert tot zijne concrete gevoelens. - 22. „Wanneer we thans terugkeeren tot het boek van den. Heer Schogt en ons afvragen, in hoeverre het bovenstaande daarop van _ toepassing is, dan kunnen we het volgende opmerken. | le. Eene neiging tot zoo streng mogelijke-logische deductie. en tot axiomatische behandeling komt in het werk duidelijk tot uiting. “2e. Het besef, dat een matheimatisch” systeem nooit eenig deel der werkelijkheid ‘volledig kan weergeven, brengt den: schrijver ‘er’ toe,:zich reeds op:de eerste bladzijde van deze werkelijkheid af te. wenden en zich té beperken tot het behandelen eener’ zoodanige idlea- 10) vel 6. ‘Manríoury, wiskun Filosofie € en Socialisme” Gro. ningen, (P: Noordhoff), 2e druk (1924) p. 29-31. en dt ME
Page 20
98 liseering Can als met de hulpmiddelen der SOE: deductie mogelijk is. 3e. Het contact met de physische werkelijkheid wordt in ZOO- verre gehandhaafd, ‘dat de invoering van nieuwe begrippen zooveel mogelijk geschiedt op eene wijze die uit de psychische ontstaans- wijze dezer begrippen door toepassing van het HOOVETEEOSmES ide- aliseeringsproces. ontstaat. | 4e. Deze idealiseering is historisch het resultaat van een gelei- delijk voltrokken mathematiseeringsproces, dat zelf door den schrij- ver niet of slechts terloops wordt aangeduid. „5e. In het bijzonder ontbreekt in het leerboek ten eenenmale dé beschrijving der te behandelen physische verschijnselen in nog niet geformaliseerde woorden van sterk suggestief en AORSNOUWEE karakter. : 6e. Dat ook door geestverwanten van den Heer Schogt (en wel- licht.ook door.den Heer Schogt zelf?) wordt: beseft, dat een ge- leidelijk voltrekken van dit mathematiseeringsproces noodzakelijk is, blijkt o.a. úit eene-hoogst belangwekkende publicatie van den Heer Dijksterhuis #), Hierbij dient echter opgemerkt te worden, dat de historische: behandelingsw ijze, hoewel zeer interessant en zeer in- structief, geen’ volledig aequivalent biedt voor de aansluiting op de hedendaagsche onwetenschappelijke taal, waarin de leerling zijne ervaringen verma Weer te geven. ù7e. “Het feit, ‘dat énkelen als de Heer Dijksterhuis de biesen hebber. gehád: eérieë: groote mate'van historische of signifische kennis te verwerven, mag niet doen vergeten, dat den leeraar in het alge- meen tengevolge zijner opleiding de gelegenheid daartoe ontbreekt, zoodat.men-ook van den-gemiddelden goeden leeraar' niet mag. eischen, dat hij de taalformáliseering: zonder den steun van een leerboek zäl kunnen voltrekken. | 8e. Het feit dat dit mathematiseeringsproces in het boek van den Heer Schogt ontbreekt, mag den schrijver niet verweten wor- den, daar zulks ook met de oudere leerboeken het geval is, en daar het besef van de noodzáäkelijkheid daarvan: eerst in de laatste jaren meer algemeen begint door te dringen. jn u) E. J. Dijksterhuis, De historische behandelingswijze van de axiomata ‘der NEA vân: ‚Newton, dit hea 4 Ed 245—255. : | dn Ee On
Page 21
99 ‘Ye. . Eveneens ontbreekt in.het beschouwde werk het latere’ „rea- hiseeren” der geformaliseerde taal door deze weder’ om te zetten in aanschouwelijke en emotioneele woorden, waarin’ de verwachtingen omtrent toekomstige ervaringen de herinneringen-aan oorspronke- lijk niet in de mathematiseering opgenomen SANGER wordt uit- gesproken. 23. Resumeerende: In het boek van den Heer Schogt ontbreken de volgende voor goed onderwijs in de mechanika onontbeerlijke elementen: A. Beschrijving der. waargenomen verschijnselen -in: niet-gefor- mialiseerde taal; | B. Geleidelijke overgang der arki nnen or de gefor- maliseerde.taal; | Ee : E. „Realiseering’”: der formalisten Snsbalen door eiken tot nieuwe woorden van aanschouwelijk karakter, in-het besef, dat deze de physische ervaringen wederom. vermogen uit te-drukken, maar dat zij thans bovendien deze ervaringen in associatieven samenhang brengen met andere, oorspronkelijk van deze geisoleerde ervaringen, door bemiddeling van een uitermate omvattend com- plex van: woordbeeldherinneringen. 24. Het komt mij voor, dat in-het- bovenstaande de eigenlijke kern. bevat is van de huidige i impasse, waarin het mechanika-onder- wijs geraakt is. In een principieel verschil tusschen physika en mathesis ligt zij althans niet en kan zij niet liggen, daar zulk een: ‚verschil niet bestaat. Beiden gaan uit van de levende taal: de phy- sika, de mechanika, de-ástronomie en de meetkunde van de taal der. „‚Physische werkelijkheid”; de abstractere wiskunde van taalver- schijnselen die minder rechtstreeks aan zintuigelijke waarneembaar- heden gebonden zijn, maar die eene meer direct psychische en eene dieper introspectieve beteekenis hebben. Beide voeren eerie geleïde- lijke formaliseering dezer taal door, en wel beiden binnen. zekere: grenzen zoo ver mogelijk, en-voor beiden beteekent-eeri overschirijden- dezer grenzen een vervallen tot maatschapplijke en - ‘individuele waardeloosheid. 4 . Deze grenzen verschillen: waar. de physicus ophoudt, wenscht de: natens nog een eind weegs verder te ‚gaan. En hij-kan dit- straffeloos doen, doordat hij zijne nieuwe eni abstractere symbolen
Page 22
100 nieuw Teven weet in t& blazen en de reeds ten deele geformaliseerde ” taal weer áls levende : en emotiedragende taal leert zien; doordat voor ‘hem een’ ‘Ei of een: Dedekindsche snede of’ eene C-functie of. ‘een: Bróuwersch continutim de aanschouwelijkheid en de psychische reâliteit e en "dé: associatieve bindingsrijkdorn verkrijgen, die de -phy- peert beleeft, en ‘die de schooljongen bij een merkwaar- _ dig product'of eene merkwaardige lijn nog ontbeert. | HI. 25" Stellen'we ons ten slotte de vraag, of we aan deze abstrâcte bespiegelingen eene basis voor constructieve didaktische werkzaam- heid künnen, ‘ontleenen. Ik wil trachten, dit te bereiken door het op- Ed u Pr on Bake det He eN | ‘stellen van eén aantál stellingen, die ik den betrokken partijen ter ‘kritiek en ter “danvaarding of verwerping aanbied, in de hoop, dat hierin een grondslag voor verderen arbeid moge worden’ gevonden, ‘die dan hiet bestaande conflict en aan het daarmede verbonden allen ‘ietwat önwaärdige uêngesjdcher een Sna8: moge maken. “ín ‘de Physikä Zijn woord en werktuig, redeneering en waar- | ie ‘élkaar aanvüllende elementén, beide van ind "wijdte, maar: beide Onontbeerlijk: : B. Mathesis en physika komen hierin overeen, dat zij beiden het verkrijgen vn eén Groen en dan hele ten doel heb- “ee 5 sien Ets … gr se Eerst |: en EE KERS die “wät: CN "Deze erven’? ii bi “den physiëus meer van zintui igelijk _Physischen, aiEs ge en meer van: GROND, DSV bene ed NK je En 5 a tee “den blijsiëus ‘en den ftratheriaticùs beide’ riet; in: dên toeriemenden “érvaritigstij kdörii, dì::de toenemende associatievegebondenheid aan “arideré: ‘psychische’ cómpleken, dië door de: toenéinénde alen _seering “werdorzaakt: wordt en- deze mogelijk maakt. . “==. 4 "E:* Zoowel ‘bij den Physicus âls bij: dén mathematicus, en vooràl bij den leerling der middelbare school, kan de formaliseering slectits “dan Îfefde én belangstelling Wekken; indiën:haar-groei actief beleefd. “Wordtsen: inidien’näat' begin gebaseërd is ‘op‘teeds‘vooraf:öpgedane. ai
Page 23
101 en in jevarde taal, zij het vaag en moeizaam, uitdrukbare ervaringen. F. Daarnaast is echter noodzakelijk, dat de geformaliseerde woorden en symbolen eene zoodanige mate van aanschouúwelijkheid verkrijgen, dat. ze innig associatief verbonden worden „met andere ervaringen en daardoor zelf weer.emotioneele waarde, verkrij gen‚in levende taal uitgedrukt kunnen worden en daardoor tot phjact.) voor verdere taalformaliseering kunnen dienen | ee G. Voor het verkrijgen der noodige. ervaringen is, het actief han- teeren der ervaringsobjecten, zij het der physische instrumenten, zij het der mathematische symbolen noodzakelijk. 5 H. Mechanika en geometrie vórmen een schakel en, gradueelen overgang tusschen physika en mathesis. Ee |. In de mechanika en de geometrie moet eene. e' groote maté v van empirische kennis omtrent de physische verschijnselen. die object der mathematiseering zijn vooraf in den. geest, van den leerling aanwezig zijn. : fect der te: bestudeeren objecten, zij het der physische ‘instrumen- ten, zij het der meetkundige lichamen én figuren. K. Het is wenschelijk, dat in de mechanika.en :de. geometrie de …úâthematiseering- verder. worde doorgevoerd dan. inde ‚physika, mits de formalistische symbolen inderdaad weer aanschouwelijkheid en emotioneele waarde voor den leerling verkrij gen. … | L. Daartoe is het wenschelijk, dat. men. zich ‘beperke tot de grondige behandeling van een betrekkelijk. klein aantal capita. selecta uit de mechanika, en’ niet trachte, zooals vroeger gebruikelijk. was, eene min of meer volledige A der. elementaire. kinematika, …statika,.en.dynamika te geven. … Bett Pe eeh ad M. Ook is het wenschelijk, dat meh zich beperkel tot e eene e sélecte schare. van leerlingen; die de- geschiktheid bezitten, niet slechts deze penn te- ed '‚ maar ook, hare, „charme’ te ondergaan. weadas Ís-; het. GE ook. bij. het Ee anden het ‘systeem. der keuzevakken in te,voeren en de.keuze. ‚van, een facultatief. vak, als „ sleervak. te. doen combinegren met de keuze van dit vak. als examen- vak: ee earn) Sen eetl Ek, E sdas Tal : jd ed 0, „Het is wenschelijk, dat het werkrijgen,d der nn sen J. ‚ge- Ten er, Ed Y
Page 24
102 intuitieve propaedeuse (vormleer) in de eerste klasse der middel- bare school in de meetkundeles geschiede. | ‚P, Het is. wenschelijk, dat het verkrijgen der onder 1. en J. ge- noemde mechanische ervaringen in.de lagere klassen der middel- bare school in de natuurkundeles geschiede, waartoe het aantal der voor dit vak beschikbare uren met één of twee worde vermeerderd, conform het in gemeenschappelijke zitting door de commissie Beth c.s. en Fokker c.s. overeengekomene. | | Q. Het is wenschelijk, dat in de. hoogere klassen der middelbare school voor de onder K., L. en M. genoemde voortgezette formali- seering der mechanika gezamenlijk twee of drie uren ter beschik- king van het leervak „Theoretische mechanika’” worden gesteld, con- form het in gemeenschappelijke zitting door de commissies Beth c.s. en Fokker c.s. overeengekomene. 12). | NASCHRIFT. De zeventien stellingen, die de geachte inzender aan de kritiek vän mathematici en physicí wenscht te onderwerpen, zullen, naar ik hoop, tot eenige gedachtenwisseling aanleiding geven. Ik wil mij thans beperken tot een zeer kort wederwoord op de kritiek, die op mijn boek is uitgeoefend. Dit werk is geschreven vóór de vele arti- kelen, die in de laatste paar jaren aan de didaktiek van de wiskunde en de mechanica gewijd zijn; had ik van al de daarin neergelegde denkbeelden, en vooral ook van het ontwerp-leerplan der commissie- Beth (met de toelichting daarop) kunnen profiteeren, dan zou mij boek er op menige bladzijde anders uitgezien hebben. | Het wil mij intusschen voorkomen, dat de Heer Van Dantzig de rol, die een leerboek: bij het onderwijs speelt, te groot ziet. Hij noemt in S 23 van zijn artikel eenige voor goed onderwijs in de mechanica onontbeerlijke elementen op, die in mijn boek ontbreken. Maar mijns inziens kan de mondelinge toelichting deze leemten beter aanvullen, dan de gedrukte tekst van een leerboek dat zou vermogen. Het 2) De kennismaking met vele der hier verdedigde opvattingen dank ik aan gesprekken met Prof. G. Mannoury en aan diens in den herfst van 1926 te Amsterdam gehouden college ‘over: Didaktiek- en Methodologie der Wiskunde. Tevens dank ik de heeren Dr. E. J. Dijk- sterhuis en W. Reindersma voor verschillende opmerkingen, na lezing van het manuscript gemaakt... - Be 4 En Gn
Page 25
103 spreekt trouwens wel van zelf, dat wat ik en de overige gebruikers van mijn boek tot de leerlingen zeggen, met ópzet soms ‘in zeer weinig geformaliseerde taal is uitgedrukt, en dat dan, liefst met medewerking van de leerlingen zelve, als het ware’ bij opvolgende benadering, de woorden van het leerboek te voorschijn worden ge- gehaald. Het leerboek geeft dus slechts het resultaat- van de bespre- kingen in de klasse in bondigen en zoo correct mogelijken vorm. In de redactie der vraagstukken is niet steeds naar een maximum van exactheid gestreefd, en bij de oplossing wordt niet steeds sterk geformaliseerde taal verlangd, juist omdat eén deel der vraagstuk- ken een schakel tusschen theorie en materieele werkelijkheid moet vormen. Realiseering ‘der formalistische symbolen ae. vanzelf bij de bêhandeling dier vraagstükken. ‘ | | Voor zoover ik weet is de geleidelijke overgang “tot geformali- seerde taal nog nimmer in een leerboek (althans i in een leerboek van wiskunde of: mechanica) neergelegd; het zou mijns inziens op den weg van den Heer Vän Dantzig liggen, zulk een voorbeeld van ge- leidelijke taalformalisatie te geven, zij het slechts voor een klein hoofdstuk uit een der vakken van ‘de schoolwiskunde, maar dan ook in een voor het ‘onderwijs direct bruikbaren vorm. In’ tegenstelling. met ‘den Heer Van Dantzig geloof ik, dat de tegenzin in mijn leerboek niet wordt veroorzäakt” doòr ‘de tekort- komingen, die hij in 823 heeft opgesomd. 1 } H. S. eer a &
Page 26
… DE MATHEMATISCHE CONCEPTIE BIJ DE OUDE CHINEEZEN kp DOOR — R. H. VAN GULIK. „Waar een volk éériige vordering in de wiskunde maakte, daar iden ongêtwijfeld het vermogen en de wil aanwezig zijn geweest om de veêlvuldigheid der bijzonderheden in een algemeenen, een- voudigen vorm samen te vatten, en: zoo te komen tot de kennis van onveranderlij ke waarheden. Daár nu de oude Chineezen blijk gaven eên zeer groöten aanleg en neiging te bezitten tot dit vereenvoudigen en abstraheeren, zoo zeer dat zij in hun schrift niet de verklankingen van begrippen in phonetische. teekens neerlegden, doch liever door een harmonisch gebouwd schriftteeken het begrip, de idee trachtten uit te: REIS, kan het ons nn verwonderen dat zij reeds “Ik wilde Ü een ‘algemièen beeld, geve van die aitkoristen; door de Chineézen op. ‘wiskundig gebied verkregen, en ik zou U willen aan= foonén dat Zij reeds in dien tijd in ‘staat waren tot verwerking van gecompliceerde. gegevens, de stof in chronologische volgorde be- handelend, ‚ gâânde; tot de geboorte’ van Christus. Immers i inde eerste éeuw . na Ch. kwam de Voor-Indische invloed, terwijl nog later de Westerlingen den’ Chineeschen wiskunsteriaar bekend maakten met ‚hun denk- en uitdrukkingswijze. Liever zullen, wij, ons dus wenden tot, oùdere périöden. | Voor het onderzoek der wiskundige kennis vari een volk behoeven wij geen oude boeken: de ârchitectonische scheppingen, die : over “1 Het is mijn bedoeling hier slechts in algemeene bescnöïhwingen te treden.Voor het feitenmateriaal -zie: men. het: ‘uitvoerige werk: van Yoshio Mikami, The Development. of, Mathematics, in China, and Japan: Dé vraagstukken: heb ik naar de vértaling van dezen: geléerde „opgenomen. Voorts raadplege: men: :L. Guichet, Note-sur la. générali- sation de l'extraction de la racine carrée chez les anciens auteurs chinois, T'oung Pao, 2me Série. on XV, en artikels » van v. Hée in dezelfde periodiek. . sE He : rans
Page 27
105 zijn, spreken vaak een lijnentaal, wellicht duidelijker dan ooit in een „boek of inscriptie kon worden aangegeven. De Indiërs evenwel hebben ook hierover ons. boeken nagelaten. Men vergelijke de Cul- basûtra’s 2): Maar bij de Chineezen: bezitten wij nog veel oudere gegevens. ‘De oude Chineesche godsdienst namelijk bracht een nauwkeurige observatie van den tijd mede, en zoo bezitten wij van Keizer Hwarig Ti (2697—-2597 v. Chr.; de historici hielden er van de oude Keizers-een lang leven toe te deelen!) een vernuftig systeem voor de tijdrekening, in China tot op den huidigen dag in gebruik gebleven. Men bezigde 2 cycli, een van 10, en een van 12 bijzondere teekens, die.men, door ze naast elkaar te, laten voortloopen totdat hun laatste teekens samenvallen, samenvoegde :tot een cyclus. van. 60. Telkens.stelde dus een teeken uit den -10-cyclus, en een teeken-uit „den 12-cyclus een getal: voor tusschen 1 en, 60. Wanneer we voor ’t gemak de teekens van den 10-cyclus door.a be…..….j voorstellen, en die van den. 12-cyclus. door a’ b' c*.….….… 1; dan: krijgen we. onder- ‚staande tabel: N En es a’ b’ c’ d’ e’ f g’ hi j ok’: al De 5 vate nk 1 2 3 4 5 67 8 9 1011 12° 13 ris 607 SE Volgens dit systee is ‘dus b:v. à & et Deze 60-cyclus ; werd mn sfeeds herliaald, zoodat Wij oudë= tijdsopgaven als- „in t jaar c‚a’ van Keizer’ Xx’ sÀ regeering” gemakkelijk kunnen, begrijpen, wannêer we slechts de regeeringsjaren van Keizer X weten. ä je Eveneens van zeer ouden datum is het Heilige. Boek ‘der Trans- formaties, de Yih Ching. De grondslagen van dit boek. werden ge- legd. in de 12 eeuw v. ‘Ch, doch helaas heeft de legende haar net geweven over deze ‘oude tijden, ‘zoodat niets met zekerheid omtrent den oorspfong ‘bekend is, en er veel duistere plaatsen in zijn, wier juiste, beteekenis verloren is gegaan in den loop. ‘der’ eeuwen. Ik noem dit werk hier, omdat ‘het: een, mooi. voorbeeld is van het ver- mogen tot generaliseren der oude Chineezen. In 64 hexagrammen is.namelijk een_tot, het, uiterste vereenvoudigde cosmogonie nieer- gelegd: De veelheid: van. alle. verschijnselen wordt teruggeleid. tot twee beginsels, die” Op. hun ‘beurt’ weêr Voortgekomen: ‘zijn. uit een hoogere eenheid. ‘Deze. beide beginsels, het, „manlijke en het VrOuwe- had EE hin En Zie: Ee EEN ae ER ee à
Page 28
106 - lijke, of wel het positieve en het negatieve (we zullen straks zien, dat de begrippen positief en negatief ook in de arithmetiek worden uitgedrukt) stelde men respectievelijk aldus voor: „Met behulp hiervan vormt men nu de z.g. Pa Kwa of 8 triagram- men, — ——- etc. Door deze acht weer te verdubbelen, aldus: = verkrijgt men 64 hexagrammen, die natuurlijk tot het on- eindige kunnen worden uitgebreid. Uitvoerige commentaren ver- klaren elke streep der figuren, doch de echte beteekenis is verloren, en nu is het boek afgedaald tot een geliefkoosd handboek voor tne- komstvoorspellers. Wij kunnen echter het scherp vernuft enden ruimen blik van dengene bewonderen, die aldus verstond de onein- digheid tot twee symbolen terug te leiden. Het eerste werk, dat uitsluitend de mathematica behandelt, is de Chow. Pei Suan Ching, in twee deelen, waarvan de schrijver. echter. onbekend is. Het eerste deel behandelt in dialoog-vorm eenige wis- kundig-philosophische problemen, het tweede deel den kalender. Het werk geeft een beeld van de wiskunde omstreeks de 12de eeuw v. Ch. Mikami leidt uit den dialoog af, dat de oude Chineezen het theo- rema van Pythagoras kenden en wisten toe te passen. Vervolgens is het belangwekkend een passage uit de werken van den wijsgeer Mo Ti (5de eeuw v. Ch.) aan te hâlen. Deze philosoof schijnt, naast verheven concepties betreffende ‘de algemeene men- schenliefde, ook een. grooten. mathematischen AAE bezeten te hebben. EH | Hij was een bekwaam vestingbouwkundige, die vernuftige. aan- vals- en afweerwerktuigen construeerde en beschreef. In zijn Dialektiek-lezen wij: “„Een cirkel heeft een middelpunt met. gelijke afstanden.” „De som van de hoeken van een rechthoekige zuil vormen een cirkel” (4 X 90° = 360°). Voorts een experiment, dat ik naar de vertaling van seen Forke weergeef: ‚ „Für zwei zusammenliegende Gegenstände gibt es ein Experi- ment: Ein viereckiger Stein ist einen Fusz von der Erde entfernt. Unter ihm ruht ein Pfeilerstein. Hängt man nun einen Seidenfaden darüber auf und läszt ihn bis zu dem viereckigen Steine reichen, so geht er nicht tiefer, denn da wird er aufgehalten. Leimt man den
Page 29
107 Faden an den Stein und hebt diesen fort, so ist das ein Tragen durch Hängenlassen. Zerreiszt der Faden, so ist das die Folge der Zug- kraft. Erfolgt keine Veränderung und wechselt nur der Name, so redet man von Stützen.”’ _ Hier heeft Mo Tí dus willen aangeven druk, veerkracht en zwaartekracht. | Alvorens met de bespreking van wiskundige werken verder te gaan, wilde ik eerst even het getallensysteem behandelen. Voor het rekenen bezigde men bamboestaafjes, waarmede de getallen van 1 tot 5 als volgt werden weergegeven: Met Ml LL Men stelde dus de: getallen. 5 door 1 horizontaal staafje — 5, plus verticale staafjes. Voor de tientallen plaatste men’ de SLAaNES juist andersom: En van 5 tot 9: Ks —n gn LLL \ pmmmmmnd jammen Deze getallen werden, -evenals -de onze, horizontaal : gelezen. Aanvankelijk werd de plaats, waar wij een nul zouden zetten, opengelaten; later werd vermoedelijk van uit Indië een klein cirkeltje | ingevoerd. Negatieve getallen werden voorgesteld door roode stok- jes, positieve door zwarte. Volgens dit systeem schreef men het getal 864: | Mm L TR Het meest uitgebreide werk is de Chiu Chang Suan Ching, het Boek der Arithmetica in Negen Afdeelingen, waarvan talrijke com- ‚mentaren over zijn. Het ligt buiten het bestek van dit artikeltje, elk van deze afdeelingen, hoe interessant zij overigens’ ook zijn; riader te bespreken. Den belangstellende zij verwezen naar de in: noot 1 vermelde werken. Ik doe slechts eenige. grepen er uit: Het oppervlak van een driehoek is gelijk basis X halve hoogte; Het oppervlak van een trapezium is gelijk de.halve som vän de evenwijdige zijden X. hoogte; Bij een berekening van het cirkeloppervlak geven zij voor : zz 3; Bewerkingen met: breuken; Inhoud van verschillende lichamen;.etc. etc. | | 7
Page 30
108: De laatste äfdeeling is gewijd aan den rechthoekigen driehoek. De 24 opgaven, hier gegeven, kunnen alle worden opgelost met het theorema van Pythagoras. In het wiskundig jargon dat-men ge- brüikte, noemde-men de beide rechthoekszijden ku-en ki, en de hypotenusa hsien (is gelijk: snaar, koord). Een zoo’n vraagstuk. luidt: „Er is een bamboe van 10 voet hoog; men breekt den top, zóó dat de afstand van het neergebogen eind tot den stam 3 voet bedraagt. _ Gevraagd wordt de hoogte van de breuk.” De oude Chineezen blijken groote vaardigheid te hebben bezeten in het trekken van den vierkantswortel. Deze bewerking noemden zij kai fang (—= het openen van het vierkant). Ik kan mij niet weerhouden hier een oud Chineesch vraagstuk aan te halen. | | OO | „Een vrouw was bezig borden te wasschen in een rivier, toen een ambtenaar, die toezicht op het water moest houden, haar vroeg: ‚„Hoe komen al deze schotels hier?” De vrouw antwoordde: Omdat er een.groot feest, gevierd is.” Vervolgens vroeg: derambtenaar,-hoe- veel gastener waréh geweest.Ik weet niet, hoeveel gasten er ge- weest Zijn,” was het antwoord, „maar 2 gasten hadden telkens Ì schotel tusschen zich in voor de rijst; elke 3 hadden een schotel voor soep; elke 4 hadden een schotel voor vleesch, en er waren in het geheel 65 schotels.” | „Methode: Leg de 65 schotels op een rij, en vermenigvuldig ze met 12, zoodat we 780 krijgen. Als wij nu door 13 deelen, verkrij- gen wij het antwoord.” Ten slotte noem ik hier nog eenige werken uit een latere periode, nl. de Hai Tao Suan Ching of wel „Boek der Arithmetica van het Eiland der Zee", en de Wu Ts'ao Suan Ching, die beide reeksen opgaven bieden, met soms zonderlinge oplossingen. Als van vele oude Chineesche werken is de tekst vaak corrupt. Wij zien dus, hoe ondanks een weerbarstige taal de oude Chinee- sche wiskunstenaars toch er in slaagden in hun geliefkoosde studie bevredigende resultaten te verkrijgen. Het is uiterst belangwekkend „eens na te gaan, hoe dezelfde wetten benaderd werden door een
Page 31
109 ander volk. Ik-hoop er in geslaagd te mogen zijn door dit. beknopt overzicht U: te-overtuigen. van het vermogen ‘tot: abstraheeren en generaliseeren der oude Chineezen, en Uw belangstelling op te wek- ken voor een methode en denkwijze, anders dan de eigene. Immers niet alleen docendo, doch:ook comparando discimus, … # & - „ ' î ne EN “nr ï hae À ! PE $ ir Pal gn ss nit ef 2 „ : » ’ ER 5 1 Ed jer « » e EE À » PE ' NE ' t EE : aten CE Kr tad hed Î. D se } é er » In 1e SL : À + act ij rf + hal NS . WE, H r 3 : PE t * 1 : 1 . De Jin NE s ba Bo a „4 Eh "rt el OE Ee Dd ke he t 1 r * N . te Sl es … Pi Si 5 t bd n en $ fa - bes í u Ô A Ì > n he | ‘ . Ei ed Fa : : ” FEA 1 “+ Li Ye or et Pl t A f hadt aa El 7 E . hand Á ij ae 1 - ene - en A 5 Ri & } hj 6 >» £ A 1 : —… EN . 8 N ie a we ae r . me, ; en Ed 1 Le : à ik aad . had EN En EE; as , ee pj 5 “t Dan 1 Ke * r PI 4 - A . * Unen [4 „Fe ' ae « se . Rd r „rr E > ú 5
Page 32
DE BEHANDELING DER COMPLEXE GETALLEN DOOR H. J. E. BETH. In een voordracht, gehouden in de Derde bijeenkomst van Wis- kunde-leeraren te Utrecht, heb ik de ontwikkeling van het getalbe- grip bij het Middelbaar en Voorbereidend Hooger onderwijs in vogelvlucht behandeld; een kort verslag vindt men in het „Weekblad voor Gymnasiaal en Middelbaar Onderwijs” van 4 April 1928. Daarbij zijn, zooals vanzelf spreekt, de complexe getallen ter sprake gekomen; de bij de discussie gestelde vragen deden bij mij het plan ontstaan, bij een andere gelegenheid ERZ uitvoerig op dit gewichtige punt terug te komen. Het zal wel bekend zijn, dat er van verschillende zijden op aan- gedrongen wordt, de complexe -getallen geheel van het programma af te voeren; ik acht dit streven volkomen verklaarbaar. Als men nl. bedenkt, wanneer ze gewoonlijk worden ingevoerd (in het algemeen onmiddellijk vóór de behandeling der vierkantsvergelijkingen, omdat „men wel eens denkt, dat ze daarbij niet gemist kunnen worden), en daarbij overweegt, hoe de leerlingen op dat tijdstip veelal tegenover het getalbegrip staan, dan is het aanstonds begrijpelijk, dat de be- handeling der complexe getallen slechts op teleurstelling kan uit- loopen; en het juiste begrip zal in de volgende jaren niet vanzelf ontstaan. De gangbare methode toch om de complexe getallen in te voeren, bestaat hierin, dat we de leerlingen mededeelen, dat het eenigszins onaangenaam ís, te moeten zeggen, dat de vergelijking x?— a dan eens wèl, dan eens nièt twee wortels heeft, nl. wèl, als a positief is, nièt,'als a negatief is; en dat men daarom doet, alsof een negatief getal ook een, ja zelfs twee, vierkantswortels heeft, doch deze i imagi- nair noemt. De kritisch aangelegde leerling legt zich bij deze rede- neering nief neer; hij meent, dat, als een vergelijking géén wortels heeft, het altijd verkeerd is, te doen alsof zij er wèl had; en hij laat
Page 33
HI zich niet overtuigen door den zonderlingen naam, die men voor deze aarigelegenheid heeft bedacht;-de minder kritisch aangelegde geeft zich: bij het hooren van den naam aanstonds gewonnen. Het is duidelijk, dat de ondervindingen, die de leerling bij de vroegere: uitbreidingen van het getalgebied heeft opgedaan, hem thans weinig kunnen baten. De vroegere uitbreidingen liggen voor hem in zoo ver verleden (en zijn ze bij den tegenwoordigen. stand van het wiskunde-onderwijs wel tot zijn begrip doorgedrongen?), dat er niets is, waarmede hij de zooeven geschetste handelwijze zou kunnen vergelijken. Men draagt den leerling voorts op, ieder imaginair getal dadelijk te schrijven in den vorm van een produkt van een „gewoon” getal en het geheimzinnige symbool #, en vertelt hem, dat zulke getallen allerlei verbindingen. met elkaar en met gewone getallen kunnen ondergaan; dat men daarbij. altijd doet, alsof í een gewone factor. was, maar dat men í%; zoodra dit optreedt, vervangt door —1. Het rekenen met de complexe getallen heeft van dit oogenblik af voor de leerlingen geenerlei moeilijkheid meer; maar hun begrip is niet verrijkt, en zij zullen hun leven lang in die getallen iets zeer geheimzinnigs blijven zien, en iets, dat veel denkbeeldiger ís dan al het denkbeeldige, waarmede zij in _de wiskunde hebben kennis gemaakt. Men maakt het heelemaal niet beter, door er de leerlingen voort- durend aan te’ herinneren, dat zij vooral geen „werkelijke”’. betee- kenis aan die getallen mogen toekennen: „Maar zelfs, indien de invoering van nul en de negatie getallen en die van de gebroken getallen met zorg zou hebben plaats ge- vonden, indien dus de leerlingen er terdege van doordrongen waren, - dat het het streven om een of andere bewerking onbeperkt uitvoer- baar te maken is, dat telkens tot verruiming van het getalgebied . noopt, dan geloof ik nog, dat de invoering der complexe getallen niet in de 3de klasse zou behooren plaats te hebben. Het best schijnt mij nog steeds, dat in de 4de klasse de irrationale getallen behandeld worden, en dat eerst in de 5de klasse de complexe aan de orde - komen. Men moet niet meenen, dat men, door in de 3de klasse de com- plexe getallen niet te behandelen, een strenge bespreking van de Ne, vierkantsvergelijkingen onmogelijk zou maken, of dat men zich daarbij op een mifider- hoog standpunt zou plaatsen. De behande- :
Page 34
112 ling kan even-correct:geschieden als volgens.de. algemeen gangbare methode, maar de uitspraken luiden hier en daar SIERENS anders. Bij de oplossing der vierkantsvergelijking ax? + bx + C=0 zou men als volgt te werk gaan. Vermeerder de beide leden der | b? — 4ac
vergelijking met ‚ zoodat zij wordt: b° 6” — 4ac 2 ded ha Aa
of: ‘ b\? _ b2—4âc [= +5) TO 4a? Er kunnen zich thans 3 gevallen voordoen: 19. b2—4ac >0. De uitdrukking in het tweede lid. is steeds gelijk aan het vierkant van een getal. p, zooals we althans aanne- melijk-gemaakt hebben;-en: we. kunnende vergelijking als volgt schrijven: bb n of: b\ | Db (= + za) p 0. . of, enz. En het resultaat is, dat de vergelijking in het onderstelde geval twee, van elkaar verschillende, wortels heeft. 29, b2—4ac —= 0. De vergelijking wordt thans (x H- z)= Daar alleen het getal nul, in het vierkant gebracht, het getal nul oplevert, wordt aan de vergelijking alleen voldaan door b . 8 2a De vergelijking heeft één wortel; men onthoude zich ervan, te zeggen, dat zij twee gelijke wortels heeft. 3°. bf—4ac < 0. Aan de vergelijking b\? b- — 4ac. 6 kl n= is thans door geen enkele waarde van x te voldoen. Immers is het x=
Page 35
113 eerste lid een’ vierkant, dus steeds positief of gelijk. aan nul, maar het tweede lid is volgens onderstelling negatief. De vergelijking heeft géén wortel. : Het teeke van den discriminant geeft dus de beslissing, of een vierkantsvergelijking 2 wortels, 1 wortel of géén wortel heeft. — Tegen deze wijze van doen is geen enkel wetenschappelijk be- zwaar in te brengen; een didactisch bezwaar evenmin. De vraag is eenvoudig: in welk getalgebied zoekt men de wortels der ver ge- lijking. Zoekt men ze in het reëele gebied, wat mij in de 3de klasse het best lijkt, dan heeft een vierkantsvergelijking met negatieven discriminant géén wortels; zoekt men ze in het getallenvlak, dan heeft diezelfde vergelijking twee complexe wortels. Door in het reëele gebied te blijven, brengt men eigenlijk de gfâphische voorstellingen, waarbij mên zich toch -ook beperkt tot.reëele waarden der veranderlijken; beter tot‘haar recht. Immers; dé:parabool, die de graphiek is der kwadratische: functie, heeft mét”. de X-as twee punten, één punt of géén punt gemeen. Het: schijnt * mij in het laatste geval toch weinig gewenscht te spreken van: twee. imaginaire punten ‘gemeen. Immers zal men op hetzelfde oogenblik in de meetkundeles voortgaan met te zeggen, dat een rechte lijn met: een cirkel twee punten gemeen heeft, één of géén. Dat onszelven deze wijze van uitdrukken eenigszins vreemd schijnt en in den beginne zelfs wat onbehagelijk aandoet, iste vèr- klaren uit het feit, dat wij ons'bij ‘de studie ‘in de analytische meet kunde hebben voelen opdringen in de richting van het evén ‘zwaar tellen van. het imaginaire en het reëele, en dat we bij dat gelijkelijk tellen het verschil tusschen beide wel met een souvereine minachting zijn gaan behandelen. Houdt echter die minachting niet vaak de erkenning-van onwetendheid in; is-niet in vele ‘gevallen ‘die schei- ding tusschen het reëele en het imaginaire het moeilijkst, tevens het :: belangrijkst, bij een meetkundig probleem? Men zal inzien, dat de zooeven geschétste wijze van behandeling der: vierkantsvergelijkingen wel. op-een.dieper gelegen, vraag (nl.-die omtrent het getalgebied, waarin. men de wortels zoekt) berust, maar … toch op een slechts uiterlijk verschil in resultaat: neerkomt;:en dat ‚de geheele theorie en de toepassingen, geen andere wijziging hebben te ondergaan, dan gelegen is in deze: dat-men spreekt van géén wortels 1 in, de plaats, van twee ‚complexe, en van één Noriek in plaats van twee samenvallende. Se ci d-
Page 36
hed rr4 Het is misschiën nuttig op te merken, dat men'op andere punten blijkbaar lang niet zoo scrupuleus is als bij de vierkantsvergelij- kingen. En : Zoo vinden we algemeen en zònder restrictie de uitspraak: Nega- tieve getallen hebben geen logarithme (men denkt hierbij steeds aan een positief getal als grondtal). Deze uitspraak is juist, zoolang men de logarithmen zoekt in het reëele gebied; zij verliest haar geldigheid, als men zijn getalgebied reeds tot het getallenvlak heeft uitgebreid. Men zou dan moeten zeggen: negatieve getallen hebben geen reëele logarithme. Evenzoo zegt men: van alle hoeken ligt de sinus tusschen + 1 en —1, tegen welke uitspraak hetzelfde be- zwaar zou zijn aan te voeren. Al deze bezwaren vallen weg, indien men zich tot het reëele be- paalt, en niet tot de uitbreiding van het getalgebied overgaat. Over de moeilijkheden, die in de 3de kl. ontstaan, doordat ook de uit- breiding van het getalgebied tot het reeële. gebied nog niet kan plaats ‘vinden, spreek ik thans niet. Men zou het reëele gebied als logisch eindpunt voor de ontwikkeling van het getalbegrip _kurinen beschouwen, omdat daar nog de orde-relatie bestaat; bij de verdere uitbreiding van het gebied gaat de relatie „grooter’” en „kleiner” verloren. Maar men verheft zich toch wel tot een veel hooger standpunt, wanneer men ook tot deze laatste uit- breiding overgaat, bij welke het beginsel van de permanentie der formeele wetten kan gehandhaafd blijven; en ik ben overtuigd, dat men deze schoone gelegenheid om het inzicht op vele punten te verdiepen, niet mag laten voorbijgaan. Men behoeft het ook niet na te laten, omdat het te moeilijk zou zijn; deze stof biedt geen nieuwe moeilijkheid, die te groot zou zijn voor de leerlingen eener 5de klasse, met wie de vroegere uitbreidingen van het getalgebied. degelijk zijn behandeld. | Als inleiding zal men weder terug gaan tot de reëks der natuur— lijke getallen en er de leerlingen goed van doordringen, dat de invoering der gebroken getallen vroeger heeft plaats gevonden. (hoewel eenigzins bedekt) door ze te beschouwen als paren van. natuurlijke getallen. Men heeft toen afgesproken, twee zulke breuken of „paren” 2 en — gelijk te noemen, indien voldaan is aan de gelijkheid ad — bc. Uit deze definitie kon toen gemakkelijk. de stelling bewezen worden, die we noodig hebben om breuken te
Page 37
115 kunnen vereenvoudigen, en om meerdere breuken gelijknamig te kunnen maken. Daarna kon het „grooter” en „kleiner” in het ge- bied der natuurlijke getallen en breuken besproken worden, kon de optelling en de vermenigvuldiging in dat getalgebied BEOSHDIESTG . worden, enz. Na deze inleiding zal het den leeniineen niet vreemd voorkomen, indien we zeggen, dat we thans een tweetal reëele getallen, wederom in bepaalde volgorde geschreven, als „getal” gaan beschouwen, en dat we aan zulk een „paar” den naam van complex getal zullen geven. Zij weten reeds, dat de naam of het onder of naast elkaar „schrijven nog niet veel te beteekenen heeft, en dat het er op aan- komt, hoe we definieeren zullen de gelijkheid van die getallen en de optelling en de vermenigvuldiging van die getallen; en dat ons daarna vooral belang inboezemt de vraag, of de wetten, die gelden voor de bewerkingen met de reëele getallen, voor de nieuwe ge- tallen geldig blijven. Twee complexe getallen (a, b) en En d) zullen an heeten, indien voldaan is aan de beide voorwaarden a —= c en b — d; hierbij valt het op, dat voor het gelijk zijn van twee gebroken ge- tallen aan slechts één voorwaarde behoefde te worden voldaan, ter- wijl voor de gelijkheid van twee complexe getallen twee voorwaar- __den moeten vervuld zijn (bij zulke vergelijkingen zien we over het hoofd het verschil, dat de beide getallen, die een gebroken getal samenstellen, natuurlijke getallen zijn; de getallen die een complex getal samenstellen, zijn reëel). Dat de gelijkheid van twee complexe getallen krachtens de definitie het bestaan van twee gelijkheden tusschen reeële getallen met zich. brengt, is een omstandigheid, waarop men moeilijk met genoeg nadruk de aandacht kan vestigen. Als de som der complexe. getallen (a, b) en (c, d) definieeren we het complexe getal (a + c), (b + d), waardoor het schijnt, alsof de nieuwe paren (de complexe getallen) van eenvoudiger karakter zullen worden als de oude paren (de breuken). Hierop … volgt teleurstelling, indien als. produkt van dezelfde getallen ge- definieerd-wordt het getal (ac — bd, ad + bc). Men kan er hier op wijzen, dat men zulke, zonderling schijnende, definities niet geeft om de zaak wat moeilijker te maken; maar dat men ervoor moet zorgen, dat de gewone eigenschappen, die we voor de verbindingen der reëele getallen geleerd hebben, hier geldig blijven: Men zal goed doen, alvorens verder te gaan, de definities der:.
Page 38
116 beide bewerkingen op een aantal getallenvoorbeelden te laten toe- passen en daarbij vooral niet te vergeten de gevallen, dat een of beide getallen van een of beide paren nul zijn. Daarna. kan men de afspraak maken, dat het reëele getal p zal worden voorgesteld door het complexe getal (p, 0). Deze wijze van doen heeft voor de leerlingen niets bevreemdends, daar zij immers bij de invoering der gebroken getallen de natuurlijke getallen óók zagen optreden als bijzonder geval voor zulk een paar; alleen was daar het tweede getal de eenheid, terwijl hier het tweede getal de nul is. Zooals zij dáár zagen dat de optelling en vermenigvuldiging van natuurlijke getallen slechts bijzondere gevallen waren van die bij gebroken getallen, of liever: dat de optelling en de vermenig- vuldiging van de gebroken getallen een uitbreiding is van die der natuurlijke getallen, zoo zullen zij hier zien, dat de optelling en de vermenigvuldiging der complexe getallen uitbreidingen zijn van de overeenkomstige bewerkingen bij de reëele getallen. Deze op- merking is van fundamenteel belang, omdat eruit blijkt, dat de invoering ‘der nieuwe getallen als een uitbreiding van. het oude gêtalgebied kan worden beschouwd. Het bewijs van de grondeigenschappen van optelling en ver- menigvúldiging geeft geen enkele moeilijkheid. Daarna is het echter aan te bevelen, zoo spoedig mogelijk over te gaan tot het invoeren van de’ gebruikelijke schrijfwijze, waardoor het rekenen met de nieuwe getallen in belangrijke mate vereenvoudigd wordt. Om tot die schrijfwijze. te komen kunnen we opmerken, dat zoowel de definitie van de optelling der complexe getallen als die der vermenigvuldiging eenigzins den indruk maakt alsof we hier met de optelling en mét de vermenigvuldiging van twee twee- termen te doen hebben. We kunnen echter een complex getal op een voor de hand liggende wijze als een tweeterm, d.w.z. als de som van twee getallen schrijven, nl. | (a, b) ZE: (a, 0) + (0, b). Deze schrijfwijze ligt voor de hand, waar we de eerste term (a, 0) als een reëel getal leerden ‘kennen en we elk getal van de gedaante (O, b) kunnen schrijven als het produkt van het reëele getal b en het getal (0,1). Alleen ter verdere vereenvoudiging der schrijfwijze stellen we het getal (0,1) voor door de enkele letter:i; - uit hetgeen ik boven reeds opmerkte zal men inzien, waarom ik de keuze van die letter i-niet nader zou willen toelichten.
Page 39
117 De definitie der vermenigvuldiging leert, dat (O1) X (0,1) —= (—1,0) — —l is. | We schrijven dus voortaan a + bi in de plaats” van (a, b). Het gemak van de nieuwe schrijfwijze is nu hierin gelegen, dat we voor de optelling en de vermenigvuldiging der complexe ge- tallen. niet de nieuwe definities behoeven te gebruiken, maar daarbij de voor de gewone getallen geleerde rekenwijzen toepassen, en i2, zoodra het optreedt, vervangen. door — 1. _ | We zullen hierna de aftrekking en deeling invoeren van complexe getallen, haar grondeigenschappen aantoonen, en ten slotte de ge- volgtrekking maken, dat men met de complexe getallen geheel mag rekenen als mét de reëele. Hoewel ten overvloede wil ik hierbij nog opmerken, dat men dit rekenen vooral niet moet verwaarloozen. Nadat aldus de uitbreiding van het getalgebied is tot stand ge- bracht, zal men tot de oplossing der vierkantsvergelijkingen in het verruimde gebied overgaan, en dus de stelling bewijzen, dat elke vierkantsvergelijking twee “wortels- heeft. Men zal daartoe eerst de vergelijking met reëele coëfficienten beschouwen, en-opmerken, dat de vroeger uitgesproken bewering, dat de vergelijking _b\?__ b*— 4ac = +) TA geen wortel heeft in het geval dat b? — 4ac < 0 is, juist is, indien we ons blijven beperken tot het gebied der reëele getällen; doch haar geldigheid verliest, zoodra we ons in het verruimde gebied gaan bewegen. Er behooren dan bij elk negatief. getal twee getallen, wier vierkant gelijk is aän dat getal, zooals gemakkelijk ingezien wordt. Er bestaat geen reden voor, zich te beperken tot de vierkantsverge- lijkingen met reëele coëfficienten. De vergelijkingen met complexe coëfficienten geven van zelf aanleiding tot de beschouwing van den vierkantswortel van een complex getal. De oplossing der verge- lijking (x + yi)? =a + bi, waarin a en b reëel zijn, in reëele waarden van x en y, zal men wel tot getallencoëfficienten beperken. Vervolgens zal men natuurlijk nagaan, welke bijzonderheid de com- plexe wortels vertoonen, indien de coëfficienten der gegeven vier- kantsvergelijking reëel zijn. Het spreekt vanzelf, dat, waar men vroeger heeft moeten nalaten op de binomiaalvergelijkingen in te gaan, men dit gedwongen ver- zuim thans zal kunnen goed maken; het zou jammer zijn, indien men
Page 40
118 het achterwege liet, zulks met het oog op de fraaie interpretatie, die de aanstonds. te: bespreken meetkundige behandeling van deze zaken geeft. ‚Ik zou. thans tot de meetkundige voorstelling van de complexe getallen willen overgaan. Zij komt voor de leerlingen niet onver- wacht. Het feit, dat een complex getal door twee reëele getallen bepaald is, doet bij hen, in verband met hetgeen zij van coördina- tenleer weten; het vermoeden rijzen, dat die complexe getallen op de punten van een vlak zijn af te beelden. Dit vermoeden ontstaat vooral gemakkelijk, indien van den aanvang af bij de ontwikkeling ‘van het getalbegrip de getallenrechte als hulpmiddel is gebruikt, ‚zooals ik in mijn boven reeds aangehaalde voordracht heb aanbe- volen.. Nadat de voorstelling van het complexe getal a + bi be- sproken is, waarbij a en b de coördinaten voor een rechthoekig ‘Cartesiaansch stelsel zijn, ‘kan men uit de figuur de transformatie- formules afleiden. voor den overgang van Cartesiaansche op pool- coördinaten r=Vat db, cos p= waardoor de schrijfwijze r (cos g +í sin p):voor een complex getal gerechtvaardigd is. Het ligt thans mi. voor de hand, van de nieuwe schrijfwijze vooreerst gebruik maken om het theorema van de Moivre voor geheele positieve waarden van den exponent te bewijzen, waar- uit dan-op de voor de leerlingen zoo verrassende wijze de formules voor sinus en-cosinus van veelvouden van hoeken voor den: dag komen. In de tweede plaats wordt de oplossing der binomiaalverge- lijkingen opnieuw aan de orde gesteld; het blijkt thans, dat haar oplossing, van welken graad de vergelijking ook zij, niet de minste moeilijkheid oplevert. Op de velerlei oefenstof, die tot het onderwerp van de goniometrische behandeling verder nog behoort, zal ik niet ingaan. Men zal toch wel reeds den indruk ontvangen hebben, dat de behandeling der complexe getallen niet behoeft te bestaan in een opeenvolging van abstracte beschouwingen, maar dat het onderwerp op de meest natuurlijke wijze aanleiding geeft tot nieuwe en belang- wekkende oefenstof. Bovendien echter doet het de leerlingen mis- schien meer dan eenig ander onderwerp gevoelen, dat de verschil- lende onderdeelen der wiskunde niet gescheiden naast elkaar staan. Men heeft, nu de meetkundige voorstelling der nieuwe getallen
Page 41
119 gegeven is, een goede gelegenheid, in te gaan op een vraag, die-nog … niet aan de orde gesteld is, maar die wellicht toch reeds bij de leer- lingen gerezen is. Bij de invoering der complexe getallen. is nl. her- haaldelijk een vergelijking gemaakt met de invoering der gebroken getallen. Maar bij de breuken zijn we reeds spoedig overgegaan tot de vergelijking van de breuken onderling en van de breuken met. de geheele getallen, dus tot het „grooter”’ en „kleiner” begrip. De be- doelde vraag nu is: wanneer zullen we een complex getal grooter noemen dan een ander? Door nu de getallenrechte en het getallen- vlak te hulp te roepen, maken we dadelijk duidelijk, dat het „grooter dan” en „kleiner dan”’, dat op de getallenrechte „rechts gelegen van” en links gelegen van” beteekende, in het vlak geen beteekenis meer heeft. We zouden wel zoo iets kunnen invoeren, door de moduli der complexe getallen te vergelijken, maar stuiten dan aanstonds op ‘het bezwaar, dat gelijkheid van modulus niet voldoende is om te beslúiten tot de gelijkheden a — c, b =d, die voor de gelijkheid der complexe getallen noodzakelijk zijn krachtens definitie. Bovendien echter zou deze beschouwing van grooter” en „kleiner” geen uit- breiding mogen heeten, zooals men aanstonds inziet, van het ‚„‚groo- ter” en „kleiner” in het gebied der reëele getallen. … De meetkundige optelling van complexe getallen brengt vanzelf de optelling van vrije vectoren in het platte vlak in herinnering; men toont aan, dat de definitie met de algebraïsche samenvalt (waarbij men-het best de oorspronkelijke schrijfwijze a +- bi gebruikt), doch bewijst ten overvloede de geldigheid der grondeigenschappen uit ‘de figuur. ge 3 : B Voorts definieert men meetkundig de vermenigvuldiging van twee „complexe getallen en laat zien, dat deze wederom met de algebraï- sche samenvalt, hetgeen het eenvoudigst. gaat door de schrijfwijze, r (cos p + isin p) te gebruiken. Hierbij kunnen we erop wijzen, dat blijkbaar de meetkundige-interpretatie van de vermenigvuldiging met een complex getal identiek is met de gélijkvormigheidstrans- formatie. De „vermenigvuldiging” uit de vlakke meetkunde blijkt _dan eigenlijk te zijn: vermenigvuldiging meteen reëel getal. Hiermede is elke berekening met complexe getallen tot een meet- kundige constructie in het platte vlak teruggebracht. Men zal weder zijn voorbeelden en toepassingen uit een rijken voorraad kunnen kie- „zen. Zeker zal men niet mogen verzuimen, de meetkundige oplossing ‘der-binomiaalvergelijkingen te behandelen; maar ook de andere on-_
Page 42
120 derwerpen, die besproken zijn, zullen zooveel mogelijk meetkundig worden geïnterpreteerd. ‚Men zal wel opgemerkt hebben, dat in de geschetste behandeling der complexe getallen het imaginaire niet in overmaat aanwezig is, en dat de leerlingen, die op een degelijke wijze in de verschillende uitbreidingen van het getalgebied zijn ingewijd, met deze laatste uitbreiding niet te groote moeite behoeven te hebben. Immers, moei- lijkheden van geheel nieuw karakter zijn hierin voor hen niet gelegen. Het platte vlak is toch ook niet in erger mate denkbeeldig dan de rechte lijn! *) Wanneer ik echter zeg, dat de moeilijkheid voor de leerlingen niet te groot wordt, dan ga ik van de onderstelling uit, dat de behande- ling in de vorige klassen behoorlijk is voorbereid; het schijnt van belang, dat nog eens met nadruk op te merken. Men heeft met de behandeling der complexe getallen in de 3de klasse blijkbaar vrij algerneeri droeve ervaringen opgedaan; in het begin van dit opstel heb ik gepoogd, dat te verklaren. Maar men zal ook in de 5de klasse niet veel inéér succes hebben, indien niet de vroegere uitbreidingen van het getalgebied, in de eerste klasse Seen, SOIEIIE be- handeld zijn. | __Indien men deze zaken, hoe voorzichtig ook i in: aansluiting-aan de reeds voorhanden begrippen besproken, voor de jeugdige leerlingen te moeilijk vindt, dan zal een behandeling van de irrationale getallen in de 4de klasse en van de complexe in de 5de op teleurstelling moeten uitloopen. Men zal vragen, of de behandeling der complexe getallen op de: aangegeven wijze niet veel tijd kost. Het antwoord op deze vraag moet bevestigend luiden. De opstellers van het concept-leerplan, dat in dit tijdschrift meermalen besproken is, gaven blijk dit in te zien, door bijna al den tijd, dien zij in de 5de klasse voor algebra en goniometrie te zamen beschikbaar achtten, voorde. behandeling der complexe getallen te bestemmen (alleen staan nog voor algebra de allereerste beginselen der integraalrekening vermeld, die echter later voor een groot deel zijn weggevallen). Die tijd is echter ook zeker voldoende, indien men zich weet te matigen; men kan de bedoelde t) Moge de nomenclatuur-commissie (zie afl. 1, pag. 4) erin slagen, de benamingen „imaginair’ en „reëel” door betere te ver- vangen!
Page 43
121 onderwerpen rustig behandelen, en daarbij het rekenwerk behoorlijk tot zijn récht laten komen. Men heeft daarbij een voortdurende her- haling van vroeger behandelde onderwerpen, die veel leerzamer is dan het doorwerken van wêlke verzameling van examenvraagstuk- “ken ook! |
Page 44
DE OPLOSSING VAN DE VERGELIJKING: VAN DEN EERSTEN GRAAD MET TWEE ONBEKENDEN. In ax +by=c heeft men tweetallen getallen (x:, y;) te zien, die voor x en y in de plaats gesteld het eerste lid c maken; er zijn oneindig veel stellen (x;, y;), nl. de cartesische coördinaten van alle punten der rechte ax + by —=c. Wenscht men onder deze stellen slechts die, waarvan x; en y; geheele getallen zijn, dan beperkt men het aantal; ‘men vraagt immers enkel naar de roosterpunten van de rechte: ax + by =c (roosterpunten zijn punten met geheele coördinaten); de coëfficienten kunnen. zóó zijn, dat de rechte geen enkel roosterpunt bevat. Eischt men nog, dat x; en y; geheel en positief zijn, dan heeft men voor de twee grootheden x en. y drie voorwaarden, waaraan men niêt altijd kan voldoen. . We zullen nu nagaan, hoe men de geheele waarden vindt en daartoe beginnen met de klassieke oplossing, nl. door middel van een kettingbreuk. Als men — in een kettingbreuk ontwikkelt met de naderende breuken Pr Pa Ps ede Pat A dan is 41 qe Q3 Qn—i Qn Ò PnAn—GnPnr=l— 1)"; even een voorbeeld: en, ontwikkelen we als volgt in een kettingbreuk: 71 ) 238 (3 238 __ | | 5213 | er ninn ‘3, 2, 1, 5, 4$; de naderende 25) 71 (2 breuken zijn 50 CANE 21) 25 (1 13 EEE 21 ‚ Olt 213 11 4)21 (5 We hebben dus 20 238 X 17 —I1 X57=— 1; —1, end 1) 4(4 omdat n=5 is.
Page 45
123 Door doelmatige. keuze der teekens-"van x en y heeft men nu bijzondere oplossingen van de vier vergelijkingen - 238x —Tly=— 1, nl. 17 en 57; “238x — Ty = 1, nl. —17 en — 57; 238x J7ly=— 1, nl. 17 en — 57; 238x +11 = 1, nl. —17 en 57. De ontwikkêling van 4/p in'een kettingbreuk eischt, dat a en b | onderling. ondeelbaar zijn, in dit geval voldoen aan ax + by = +1 „noemer en. teller van de voorlaatste naderende breuk, genomen met de passende teekens. Laten we ons bepalen bij ax —by=l tf met. de bijzondere waarden (xo yo), zoodat ax, — by, = 1 is. en alex) — bly) =e; aan ax by==c voldoen: dus cx, en 'Cyo;- “ evenzoo voor de andère teekenverbindingen. ee 8 Hebben. we dus op te lossen 232x —71y =61, dan vinden we x=6l X (— 17) en y=6l X (— 57) als bijzondere waarden. We kunnen hieraan het volgende toevoegen: als (Xx, yi) vol- doen aan ax — by =c, dan is ax — by = ax; — by; a (x — xi) =D (y— yi); ze O6) (y —y)=b,: a, zoodat X—Xi en y —y: opvolgend kunnen worden voorgesteld.door bten aten x= Xx; +bt‚y ==: Hat; voor ax + by=c geldt x= x; + bt, y =p: — at. ‚De oplossing van ax an + c met vti loopt dus als volgt: „1) ontwikkel 4/p in een 7 ketingbreuk; noemer en teller van de 5 juiste teekens, x; en y; van ax + by tl; laatste breuk, die vóór — voorkomt, geven, voorzien van de 2) bereken EX Een Cy;; 3) x=cxi + bt, y=cy; + at; | 4) kies zoo mogelijk f zóó, dat men voor x en y waarden krijgt, die niet te groot zijn. We zullen dit met een voorbeeld toelichten en lossen volledig op met alle bewerkingen de vergelijking:
Page 46
124 138x +515 =197; RUNEN 5] 515)738(1 1}1}3|10 139 | 738 |: 5 515 JE 97 [515 Bin 138 X des 139 —= 1; En aan de vergelijking voldoen nu Ee bee 197 X 97 + 515f Ran y = 197 X (— 139) — 738 64 | De 19109 +515f | sieg == 27383 — 7381. 15 Om de getallen 19109 en 27383 1)5(5 wat terug te brengen tot kleinere, 197 197 kiest men f bv. f —n, waarbij 1 139 n _door-deeling wordt gevonden; 1379 1173 - 515)19109(37 7138) 27383 (37; n=3. 1773 591 1545 2214 19109 197 3659 5243 27383 3605 5166 54 11 “We vinden nu} — mn ed Vöor het middelbaar onderwijs, dat terecht de kettingbreuken niet behandelt, moet men een anderen weg inslaan; men ging vroeger als volgt tewerk. „Daar x en y geheel moeten zijn en het eerste lid van 515y == 197 —728x deelbaar is door 515, moet ook het tweede deelbaar zijn door 515; dit tweede lid splitsen we in een 515- voud en de rest: | _ 515y —— 515X + 197 — 223x;dus is 197—223x-ook een 515-vóud. y= Xt re, stel deze breuk gelijk aan het geheele getal a, dan is 197 — 223x — 515a 223x — 197 —515a —= 223 — 446a — (26 + 69a); 26 + 60a. | 223 ‚ stel de breuk b;, x= —2a— 26 + 69a == 223b;
Page 47
125 69a = — 26 + 223b — 207b + 166 — 26; a=3b zE Es, stel de breuk c (vereenvoudi- gingen breng ik opzettelijk niet aan); ___16b — 26 — 69; | 166 — 26 + 69c = 16 + 64c J 10 HSC; ‚ pl hact OEE, 5c + 10 == 16d; 5c=— 10 + 15d +-d; C= 2 3d + 5: stel de breuk S= e‚, dus d==5e ‚ stel de breuk d; teruggaande vindt men nu: cC=—2H3(5e) He=— 2} 16e; b=l +4(— 2 16e) J5e=—7 + 69e; a=3(—T + 69e) J (— 2 + 16e) = — 23 J 2238; x=1—2(— 23 + 223e) — (—7 4 69e) = 54 — 5150; f == — (54 — 515e) + (— 23 + 223e) = — 77 J 7380. Vervangt ‚men e door — tf’, dan hebben we dezelfde waarden als bij: de eerste oplossing. Men ziet in deze oplossing vele zelfde setaien als bij de eerste; ook hier treft men alle getallen aan van den algorithmus van EUCLIDES, nl. 223, 69, 16 en 5; men ‘deelt immers ook hier telkens ‚den kleinsten der: coëfficienten op den grootsten; boven- dien verschijnen hier de getallen van denzelfden algorithmus van 223 : 197, zoodat men reeds de dubbele bewerking heeft als met de kettingbreuk; dit is niet het grootste bezwaar echter; het ergste is wel, dat men door de teruggaande bewerking de coëf- ficienten 738 eri 515 opv. bij y en x terugvindt; getallen, die al van te voren vaststaan; leerlingen vinden het gewoonlijk vrij vreemd, dat ze terugkomen en als men deze methode volgt en het bewijst, dan doet men feitelijk iets minderwaardigs en in elk geval wordt de wiskunde mishandeld en geen leerling krijgt met deze werktuigelijke manier een behoorlijk inzicht. Het is daarom veel leerzamer de behandeling als volgt in te richten. Als we moeten oplossen ax + by =c en (Xx Yo) is een bij- zondere oplossing, dan is ax + by == AXo + byo, dus a(x — x0) =b (Yo —y), dus (Xx — Xx): (WI) =D: 4,
Page 48
126 zoodat x — x, en y —y, kunnen: worden voorgesteld door bt en — at; men heeft Ee X—Xg= dl, yy — at me Werkt men bovendien met grafieken (deze gebruiken we. ter verluchting van de algebra, niet omgekeerd), dan kan men laten zien, dat één roosterpunt voldoende is om ze alle te kennen; de richtings-coëfficient is immers — 4/p, zoodat het volgende roosterpunt & eenheden verder riaar rechts ligt en — a naar boven. — Men behoeft dus slechts één bijzondere oplossing te weten om in algemeenen vorm x en y te noemen; dat beteekent een groote besparing van arbeid vergeleken bij de tweede manier en bovendien een heldere voorstelling. Kan men uit het hoofd een bijzondere oplossing vinden, b.v. van 3x + 4y = 17, waaraan voldoen 7 en — 1, dan is men dadelijk klaar, nl. x=7 + 4í, y=-—l—3t; ook 3 en 2 zijn goed natuurlijk, dan x=3J4f, y=2—3t; in geen geval volge men de regels voor de oplos- sing. Als de coëfficienten wat groot zijn, dan zoeke men op de volgende manier een stel bijzondere waarden. 1) 738x + 515y = 197; _515x — 197—738x is een 515-voud; trek z) Martial M SISvoud af al Bir men houd 446a 223 Nu is de eerste term van 3) 223b + 69a =— 26 223x + 515a — 197 2075 een 223 voud; van 515a en 197 trek- EL er ke 64c _— 32 l6d + 5e —=6; aan deze voldoet nu c=— 2; verg. 4) geeft b=7; verg. 3) geeft (we nemen de volle becijfering op) 223 voor a=— 23; deze waarde zetten we in EL, 2) en becijferen 515 1561 _23 _26 1545 69) 1587 (23 __1030 138 11845 207 197 223) 12042 (54, 1115 892.
Page 49
127 zoodat x,=54 is; verder heeft men y,=— 77; de oplossing is dus x=54+515f Ô == — 11 —738t Ook bij deze oplossing komen getallen te voorschijn, die de algorithmus van Eucuipes levert voor de verhouding 738 : 515; dat kan niet anders en daar ontkomt men niet aan; in zooverre is de grond van alle die manieren volmaakt dezelfde; maar toch is er genoeg reden om voortaan de derde wijze van oplossen te volgen; en wel, omdat deze vooraf laat uitkomen een goed begrip van de zaak (wat is de oplossing anders dan de para- metervoorstelling van de rechte lijn op cartesische coördinaten, ‘waarvan dus de richtings-coëfficient bekend is, zoodat het er slechts om gaat om één bijzondere oplossing te vinden?) en daarna de oplossing samenvat in een kort schema. De eerste manier kunnen we bij het onderwijs niet volgen; de tweede is erg werktuiglijk bij volslagen gemis aan inzicht en zij is boven- dien bewerkelijk, omdat men getallen terugzoekt, die er al staan. Bij de eerste manier kan men geenerlei bekorting aanbrengen, daar anders de gebruikte eigenschap’ van de kettingbreuk niet meer geldt; bij de tweede gaat dat wel; men kan als het zoo uitkomt, de bovenrest bij de deeling nemen en factoren van twee- termen buiten haakjes zetten, bv. eee staat er; 69 86 — 13 men zette liever a=3b+ 2 Xx 69 verderop staat er 10 + 5C; we zetten: 5 (2 +-c); men” kan--daardoor dikwijls eenige vereen-- - voudiging aanbrengen; dit geldt echter mede ten volle van de derde manier; de vergelijking 4) is 166 + 69c = — 26; omdat 16 en 26 even zijn, moet c ook even zijn; we zeggen dus: stel c=2c en we deelen door 2, aldus: 16b + 69 = — 26 gpeg 72 — 16 8d — 3c’ =—=3, waaruit c =—l en C=—2(d=0, maar | dat schrijven we niet eens-op, omdat dit onnoodig is). Het kan geen kwaad, nog eens een paar voorbeelden geheel uit te. werken.
Page 50
128 I) 7x — 12 =31 Ik hoop, dat niemand bezwaar heeft tegen * Ee AME Ta J-2y =3; waar men reeds in de 1° klas lat == 3 ge ontbinding van x+2x—63 uit het Hieraan voldoet hoofd eischt, is deze manier van doen zeker ee gerechtvaardigd; zoo men wil, kan men Ali WE natuurlijk verder gaan tot er niets meer te vinden doen is; ik acht dat steeds uit den booze. x=l hf 12f Zoo eisch ik bv. steeds bij het opzoeken JE LIE van log 254,235 dat ze nemen log 254,2 +1, van het verschil van de getallen 518 en 535 opv. onder de 2 en de 3 en weiger het gebruik der zijrij. 2) 19x + 25y +371 =0 19y + 380 19a +} 6y— 9 —=0; stel a —= Ja’ 19a'+ 2y— 3 =0; | î hieraan voldoet y= —8; dan is x,=— 9; de oplossing is. | X== 0} 25t | dn 3) 87x— 113y = 1001 — 87y 957 „Sa — 26y = 44; stel a == 2a' 87a'— 13y== 22 91a’ 26 | Aa’ 136b—= 4; a'=l; a=2 Po=5: X—18; we - x=18 + 113f hebben de oplossing hann 5 81 4) In de rekenkunde komen herhaaldelijk onbepaalde verge- lijkingen voor, bv. een veelvoud van een getal onderling ondeel- baar met 10 kan men laten eindigen op elk willekeurig stel cijfers; we vragen nu naar een veelvoud van 389, dat eindigt op 090603; we lossen op 389x — 1 000 000y — 90603 EN: 1)... 2) „ 389a 270y = — 34: stel a —= 24’ 389a’— 135y = — 17 405a’ 164’ H- 1356 = 17 1285 16 16c J- 16 = 1; b=7; a’ = — 58, het zien van een bijzondere oplossing van ….
Page 51
129 a=— 16, y= — 167, y= — 167 +389 of y — 222 + 389; 222090603 is dus een 389-voud, hoeveel maal hindert bij dit niet. De getallen bij 1) en 2) met stippels aangegeven, ‘behoe- ven niet te worden uitgerekend; -de onderrest of de bovenrest bij deeling door 389 is genoeg; men vindt die als volgt: 389 ) 1 000 000 (2570; 389 ) 90603 ( 233 778 718 2220 1280 1945 | 1167 2750 133 2123 1167 270 | ze 34 Dit geldt natuurlijk voor elke volgende verkleining der cofac- toren evenzeer; voor- het middelbaar onderwijs breng ik deze vereenvoudiging echter liever niet aan. Nu heb ik wel de stelling uitgesproken, dat men het veelvoud . kan laten eindigen op elke groep cijfers, maar dit niet bewezen; de zaak is echter eenvoudig; als van ax +- by =c de coëfficienten a en b onderling ondeelbaâár zijn, dan zijn er steeds geheele getallen, die voldoen aan deze vergelijking; bij de oplossing vervangt men a en b door het kleinste, zeg b, en de rest 7, bij deeling van a op b; met b en r,‚ handelt men op dezelfde wijze; a en b zijn onderling ondeelbaar, dus komt men zeker op een herleide vergelijking met cofactoren 1 en rx; dus bv. f+- rjg =h; hieraan voldoet de bijzondere oplossing f==h, waarna men e; d, c;b, a, Xen yo kan- berekenen. Dit is het- bewijs, dat be- hoort bij de derde manier van oplossen, ook bij de tweede (in: de meeste boeken, die deze nog volgen, ontbreekt het echter); bij de klassieke oplossing met een kettingbreuk ligt het daarin, dat ieder gebroken 4/5, waarvan a en b onderling ondeelbaar zijn, kan ontwikkeld worden in een kettingbreuk. Om het vlugge van de derde. manier te vertoonen, nemen we nog eens een voorbeeld, ontleend aan het handelsrekenen, waarbij men dikwijls (in de examensommen tenminste) groote getallen krijgt. 5) Gouden tientjes hebben een gewicht van 6,72 gram en _-een gehalte 0,9; dukaten hebben een gewicht van 3,494 gram: en een gehalte ®/. Hoeveel gouden tientjes en hoeveel dukaten
Page 52
130 moet men samensmelten, opdat men uit het mengsel sovereigns kan slaan? Sovereigns hebben een netto-gewicht van 7, 3224 gram. We smelten samen x gouden tientjes met een fijn gewicht van _ 6,12 XxX 09 en y dukaten, wegende netto 3,494 X y X 5/e05 samen moet dit zijn een veelvoud van 7,3224, zeg 7,3224z. De vergelijking is dus (het deelen door z is onnoodig; op school zou ik het wel eas | | 6,72 Xx Xr 5 + 3,494 Xy X po = 1,32242 Xx 30 mees: +- 103,073y = 219,6722 x 1000 648 — 181440x + 103073y == 2196722 - De G.G.D: van 280x + 103073y’ = 3392 181440 en 219672 is 103040y’ _ 2802 648, stel y= 648". _280a + 33y’ —= 592 264a | 662 16a H- 336 =—72 32b E | 16c +- b =-—1z; hieraan voldoet b= — 72; verder is a=14z, y= — 1172; Yo == — 15816z en x= 430712; men vindt dus x= (43071 + 1030734)z platin 15816 — 181440f)z. Voor geen enkele waarde van t krijgt men voor x en y posi- tieve geheele getällen, zooals men voor de oplossing wel ver- wachtte. De beide laatste voorbeelden zouden, als men ook de coëfi- Suse TE cienten van x en y nog moest zoeken, zeker heel wat meer gecijfer hebben gevorderd. De derde manier van oplossen (ook voor hen, die de ketting- breuken machtig zijn) is de eenvoudigste en wel om deze vier redenen: | 1) men berekent niet de twee getallen, die al van te voren vaststaan ; 2) duidelijk komt het verband uit met de grafiek van ax —- by=G; 3) overbrengen van termen van het eene naar het. andere lid is geheel onnoodig; 4) door het opstellen van een vast schema, dat zelfs bij de grootste
Page 53
131 getallen te overzien is, wordt de oplossing belangrijk verkort. Het was niet mijn bedoeling om de onbepaalde vergelijkingen te behandelen; vandaar dat ik niet gesproken heb over positieve waarden, over het al of niet bestaan daarvan, over het aantal oplossingen, noch over stelsels van 2 verg. met 3 onb., van 1 verg. met 3 onb, enz. Slechts was mijn doel te laten zien, dat de algorithmus van EUCLIDES den grond vormt van de oplossing, hoe die ook wordt ingekleed, maar dat de derde oplossing: verreweg de eenvoudigste ís in- de uitvoering. Het is niet heelemaal waar, dat men steeds dien algorithmus moet gebruiken; men kan nl. ook gebruik maken van de stelling van FERMAT of van EULER; de eerste luidt: als a ond. ‘ond. ís met p en p priem is, dan is a?-'==l (modp); de tweede: als ‘a: ond. ond. is met n, dan is a”® == 1 (mod n), waarin p(n) de indicator is van n, dat is: het aantal getallen, niet grooter dan n en onderling ondeelbaar met n. Nemen we nu de vergelijking 7x — 12y.=—=31, dan.luidt deze als congruentie 12y Z-— 31 (mod 7); we lossen deze op: y =— 3 (mod 7); Nu is 5’ Z= 1 (mod 7); vermenig- 5iy == — 3.5° (mod 7) vuldig dus beide leden met 55; | =— 35=—2(mod7) P=-l ‘ , y te nie bz 4 hamke 5e == — 4, dus, —355=12=—2. NS 1 + 124. Een tweede voorbeeld is 25X + 68y = = 319; in congruentievorm 68y =319 (mod.25). | — Ty = — 6 (mod 25) Ty = 6(mod25); 7% =70 == 1 (mod 25) 7%y==. 6.7° (mod 25); hest y= 6.7 (mod 25); bt | y= 8(mod25) == y= .8+25t VT 619 =—42=6. x=—9—68f Deze oplossingen zijn in zooverre waard: om te kennen, dat het bewijs voor het bestaan van oplossingen niet anders is, dan de genoemde stelling van EULER, waarvan die van FERMAT een bijzonder geval is. Men heeft er gewoonlijk heel wat gecijfer bij meer dan op de derde manier; daarom geef ik ook geen voor- beelden met grootere getalten. P. W.
Page 54
BOEKBESPREKINGEN. Prof. Dr. J. G. Rutgers. Inleiding tot de Analytische Meet- kunde. Eerste deel. Het platte vlak. 2de druk. Deel 7 van Noordhoff's Verzameling van wiskundige werken. 364 blz. en 119 figuren in den tekst; geb. f 6.50. voor int. op Chr. Huygens, N. T. v. Wiskunde en Euclides f 5.50. De eerste druk van dit werk is verschenen in 1923 en het pleit zeker voor de goede bruikbaarheid, gevolg van dezelfde hoedanigheid, dat reeds in 1928 de tweede druk noodig was; het werk is uitermate ge- schikt voor de acte KI, waarvan het de eischen volkomen dekt en voor studenten aan de Technische Hoogeschool, terwijl zeker ook vele eerste- jaars studenten aan de Universiteiten er de eerste kennismaking met de Analytische Meetkunde uit kunnen opdoen; deze moeten er echter naast hebben het werk van Prof. Wolff, en beide laten volgen door het magistrale werk van Prof. Barrau. Re De tweede druk onderscheidt zich van den eersten doordat nu de figuren in den tekst zijn opgenomen, door de opneming verder van de hyperbool van Apollonius en de rationale krommen, even zoovele verbeteringen. Het aantal drukfouten en rekenfouten in de. antwoor- den is tot een minimum teruggebracht; een paar zijn den dans nog ontspróngen; som 16, blz. 38 heeft hetzelfde antwoord als som.15; uit som ‘16 komt y?—ax+a?—0; formule 50, blz. 46 moet luiden yr 2pX H-P/x; in plaats van AZ oo Op blz. 64 zag ik liever 4 eindig, maar smaken verschillen; bx? 4 ay? — abx, als ellips aangeduid bij som 92, is-dit alleen, als a en b gelijk teeken hebben, laat men het woord ellips weg, dan is het in orde; in som 215 moet staan B (0, a); is het antwoord van sóm 251 wel goed? (zie N. T. v. W., Jg. XV, blz. 176); is het de bedoeling geweest op blz. 57, regel 3, een kromme van den vierden graad te geven, die ontaardt in 2 dubbelrechten door den oorsprong? | | Gaarne zou ik nog een paar wenschen uiten voor den volgenden druk. Het zijn deze: 1) de formules voor de transformatie van het eene stelsel op het andere als volgt te geven: NE kx + koy ì ras Lx + Ly, hierin zijn (k‚, l,) en (ko, lo) opv. de coördinaten van de punten op de eenheid van afstand tot O van de nieuwe x-as en de nieuwe y-as; men onthoudt ze heel eenvoudig: k, en ka, de abscissen, komen voor bij de omzetting van de abscis, /, en /s, de ordinaten, bij die van: de ordinaat, de afleiding is zeer gemakkelijk en de toepassing ook. 2) S 5, nr. 113, blz. 187 kan mi. eenvoudiger met determinanten, Hetgeen ook geldt voor een deel van 8 8, nr. 134, blz. 225. De vraagstukken zijn voor Kl over het geheel iets te eenvoudig en de candidaten voor die acte doen zeker goed den raad van den
Page 55
133 schrijver, gegeven in het voorbericht, te volgen en de opgaven van die examens uit Van Breen alle door te werken; zij moeten daarbij be- studeeren de model-oplossingen van Prof. Schuh, die jaarlijks ver- schijnen in het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde. rn - Aan het slot-kunnen we niet nalaten te zeggen, dat de schrijver uitstekend geslaagd is bij het volbrengen van de taak, die hij zich. heeft gesteld en dat hij vele studeerenden zeer aan zich verplicht heeft. door zijn helderen schrijftrant, verlucht met vele mooie figuren. De uitgever heeft, zijn gewoonte getrouw, gezorgd voor een mooien druk op stevig papier, een sterken band en een zeer lagen prijs. An: P. W. “_Dr. Ered. Schuh en Dr. J. G. Rutgers, Compendium der Hoogere Wiskunde. Vierde deel. Groningen, P. Noordhoff, 1928. 531 biz. geb. f 15.50. Van het vierde deel van het Compendium der Hoogere Wiskunde: is thans het tweede stuk gereed gekomen, bevattende de differentiaal- vergelijkingen, zoodat het vierde deel compleet is. Ik verwijs naar de aankondiging van het eerste stuk in den vierden jaargang van dit tijdschrift op bladzijde 213, en wil nogmaals de hoop uitspreken, dat de’ overige deelen van dit buitengewoon nuttige werk binnen niet te langen tijd het licht mogen zien. | „J.H.S. Ergänzungshefte zu W. Lietzmann’s Mathematischem Unterrichtswerke. Leipzig und Berlin, B. G. Teubner. 4. Aus der Mathematik der Alten, von Dr. W. Lietzmann, 1928, 65 bladz., RM. 1.80. | in In den vierden jaargang van dit tijdschrift, bldz. 272, heb ik Lietz- mann’s Veberblick über die. Geschichte der Elementarmathematik besproken (waarvan sedert een tweede druk verschenen is). Als aan- vulling hierop zijn twee bloemlezingen ontworpen, de eene getiteld „Aus der Mathematik der Alten”, met ondertitel: „Quellen zur Arith- metik, Planimetrie, Stereometrie und zu ihren Anwendungen”', is thans verschenen, de andere „Aus der neueren Mathematik”; is in bewer- king: Er bestaat tegenwoordig blijkbaar groote belangstelling voor zulke bloemlezingen: The American Mathematical Mönthly van April 1928 vermeldt dat The Carnegie Corporation eén som van $ 10000 geschonken heeft voor de „preparation' of a series of Source Books in the History of the Sciences’. Het werkje van Dr. Lietzmann geeft op een paar uitzonderingen na stukken van auteurs uit de oud- heid (Plato, Diophantus, Euclides, Archimedes, Apollonius, Hero, e. a.), alle vertaald; ook een betrekkelijk recent citaat (1847) uit het Engelsch is vertaald, alleen de aanhalingen uit de werken van oude Duitsche auteurs zijn in de oorspronkelijke spelling meegedeeld. Ver- klarende aanteekeningen zijn weinig in getal en gering van omvang, de Schrijver heeft het geven van verklafingen aan den leeraar willen overlaten. Het boekje bevat stukken over rekenkunde, planimetrie: en stereometrie en een paar stukken over toepassing der meetkunde in het landmeten (Hero) en in de sterrenkunde (Ptolemaêus). JH.S:
Page 56
134 Paul Deltour,. Meetkunde voor Middelbare Scholen Namür, Maison d'Editions Ad. Wesmael-Charlier. de Án.), 1928. 299 bladz., 20 francs. Het werkje is eene vertaling door Dr. Paul de Vaere, van een in het Fransch geschreven boekje van den heer Deltour, getiteld Elé- ments de Géométrie à l'usage des écoles moyennes. Het vertoont in den graad van exactheid veel overeenkomst met de goede Nederland- sche schoolboeken; voor de lezers van dit tijdschrift is eene opsomming der verschilpunten misschien: het belangwekkendst. Een verschilpunt wordt gevormd door de volgorde, waarin de onderwerpen _ worden: behandeld: rechte lijnen, hoeken, loodlijnen, driehoeken, con- gruentie van driehoeken, evenwijdige rechten, vierhoeken, symmetrie; onderlinge ligging van rechte lijnen en cirkels, bogen en koorden, middelpunts- en omtrekshoeken; evenredigheid van lijnstukken, con- structies voor de middenevenredige, quadratuurvraagstukken, ver- deeling in uiterste en middelste reden, eigenschappen van den koordenvierhoek, voorbeeld van onderling onmeetbare lijnstukken; convexe regelmatige veelhoeken. Nadat deze onderwerpen behandeld zijn ‘op eene wijze, .die, zooals ik reeds zeide, in hoofdzaak met de hier te lande: gebruikelijke over- eenkomt, verandert de wijze van voorstelling. plotseling. In een hoofdstuk over het „meten van enkele meetkundige figuren’? worden de formules voor lengte van cirkelomtrek en cirkelbogen, oppervlakte van Cirkelsectoren en segmenten, oppervlakte en inhoud van prisma, pyramide, kegel, cylinder en bol zonder bewijs medegedeeld. Evenals de Fransche boeken eindigt het boek met eenige mededee- lingen over het landmeten. J. H.S. N. J. Schons, ‘Traité d'algèbre élémentaire. ‘Namur, la Procure (S. C.), Bruxelles, P. Paelinck, Gembloux, J. Duculot. Première partie, 1927; 402 bldz., 20 francs. Seconde partie, 1928; 306 bldz., 20 francs. Het Traité d'algèbre élémentaire van den heer Schons is blijkens het voorbericht bestemd voor twee afdeelingen der Belgische Athenea, die goed vergeleken kunnen worden met ons gymnasium B en H. B. S. met 5-jarigen cursus B. *). Deze scholen zijn zesjarig; het eerste deel van het werk omvat de leerstof voor het 2e, 3e en 4e studiejaar, het tweede deel die voor de hoogere klassen. Het eerste deel omvat precies de onderwerpen, die hier te lande behandeld worden volgens de tegenwoordige regeling (geen onbepaalde vergelijkingen en geen permutatieleer, enz.), het tweede deel geeft onderwerpen, die op onze programma’s niet voorkomen, namelijk theorie der irrationeele getal- len, kettingbreuken, permutatieleer en binomium, determinanten en lineaire vergelijkingen, limieten, continuiteit, oneindig voortloopende 1) De edaelie hoopt spoedig in staat te zijn, een artikel op te nemen over de organisatie van het Belgische M. O., speciaal met het nog op het wiskunde-onderwijs.
Page 57
135 reekseri, exponéntieele en logärithmische functie, differentiaalreke- ning, mäximàá ênz., complexe getallen. EE: m ke A Wanneer men uitsluitend naar de leerboeken mocht oordeelen, zou, men tot de conclusie moeten komen, dat het algebra-onderwijs in België op vrij wät hooger peil staat dan te onzent. Dit zou vooral blijken als mén nagaat, hoe bijvoorbeeld de deeling van veeltermen behandeld wordt, en als men opmerkt, welk een ruime plaats de ‘behandeling ° der ongelijkheden inneemt. In het algemeen kan men zeggen, dat de theorie in het eerste deel degelijk behandeld is, en dat de verhouding tussctien theorie en vfäagstukken goed is, zoodat de vraagstukken, al is hun aantal (816) niet gering, toch geen hifiderlijk overwicht hebben. | Zooals begrijpelijk is, draagt de behandeling der leerstof van het tweede deel (met zijne 288 vraagstukken) een meer theoretisch karakter. Volgens: het programma „moet het boek in één jaar door- gewerkt worden (i de hoogste klasse worden geen nieuwe onder- werpen uit de algebra behandeld); ik moet bekennen; dat ik niet goed. inzie hoe dat mogelijk’ is. Ih die. klasse zijn 7 uren voor wiskunde uitgetrokken. (Een vergelijking der programma’s leert, dat ir België meer: tijd wordt besteed aän wiskunde dan te onzent, maar veel minder aan de natuurwetenschappen): et | ik kan de boeken van den heer Schons in de aandacht mijner collega’s aänbevelen. Als eerlâäng de hervorming van het algebra- onderwijs aan onze scholen langzamerhand zal beginnen, kunnen dé Nederlandsche leeraren er genoeg nuttige wenken uit ontvangen om de geringe uitgave van 40 Belgische franken loonend te doen zijn. j. HE: Sz Prof. Dr. A. D: Fokker, Inleiding tot de golvings- en de quantum- mechanica. De Efven Loosjes, Haarlem, 1928. Deze inleiding, in een drietal Zaterdagmiddag-voordrachten in Teijler’'s Stichting te Haarlem gehouden, verscheen reeds vroeger in de Archives du Musée Teijler en is thans bij de Erven Loosjes te Haarlem afzonderlijk verkrijgbaar gesteld. | Na een korte bespreking van de analogie van de voortplanting van golven en stralen met de beweging van deeltjes, — waarbij o. a. de golflengte berekend wordt, die gedacht zou moeten worden bij een om de kern van een waterstofatoom in een cirkel zich bewegend eleetron, — wordt nagegaan, welke golfvergelijking men aan een dynamisch probleem kan toevoegen, wanneer de kanonische bewe- gingsvergelijkingen bekend zijn. Vervolgens worden de toepassingen op een harmonischen oscillator en op het waterstofatoommodel be- sproken, waarna een hoofdstuk aan den correspondentieregel en de matrixrekening gewijd wordt. Enkele slotbeschouwingen besluiten het boekje, dat tenslotte nog van een litteratuur-opgave voorzien is. Het boekje kan als een te waardeeren leidraad bij de bestudeering van het onderwerp beschouwd worden. Gs.
Page 58
136 Dr. 'P. Moléibroëk en Drs. |. Mulder, Leerboek der Natuurkunde voor” Hoogere EE EEA en Gymnasia. Noordhoff, Groningen, 1928. ne Het meest opmerkelijke van dit leerboek is wel, dat-het als uit gangspunt van het natuurkundig onderwijs niet het experiment stelt, maar veelal de theoretische behandeling. Zoo worden de moleculair- hypothesen voorop gesteld, waaruit dan het begrip druk, enz. en later eenige eigenschappen der warmte verklaard worden; ‘uit het beginsel van Huygens, niet met behulp, van het experiment, worden de wetten van terugkaatsing en breking van het licht afgeleid; aan het „Geluid” gaat de wiskundige behandeling der trillingen: vooraf, de wet” vant Ohm komt door middel van analogie uit warmte- en vloeistofstroo- ming te voorschijn. In strijd met het beginsel: het experiment zij uit- gangspunt, de natuurkunde worde als experimenteele weterischap onderwezen, — door de Commissie-Fokker nog onlangs uitdruk- kelijk bij het natuurkunde-onderwijs vooropgesteld, Wor hier de leergang ontwikkeld. Het boek is overigens duidelijk geschreven en van vele ophelde- rende figurên voorzien. Bovendien geeft een aantal vraägstukken: gelegenheid zich in het behandelde nader in te werken. Enkele ver ouderde toestellen en methoden hadden beter weggelaten kunnen: worden (o.a. de areometer van Nicholson, een ouderwetsche brand- spuit, de ijscalorimeter van Bunsen, de roostercompensatieslinger, de fotometers van Bouguer en van Bunsen). Gs. en jn Neid Natuurkunde. Pen Groningen, 1928. Dit boekje, bestemd voor hen, die zich voorbereiden.voor het Mulo- examen B, munt uit door de heldere uiteenzetting der leerstof, waarbij de lezer meermalen door vragen op de moeilijkheden opmerkzaam gemaakt wördt. Een groot dantal figuren en fòto'’s verduidelijken den tekst, waaronder verscheidene, die’ op het dagelijksch leven of de moderne techniek betrekking hebben. Gs.
Page 59
ES BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN PRACTISCHE ONDERWIJSRESULTATEN IN VROEGERE TIJDEN. ee emma "Het onderwijs heeft tegenwoordig een slechte pers. Beroeps- eri-amateurpaedagogen, ouders en andere opvoeders vertellen ons dât toch ‘eigenlijk niet veel van de zaak deugt. Ook al is’ men weinig geneigd dit te ontkennen, kan het misschien ter afwisseling geen kwaad eens een ander geluid te doen hooren, zij het slechts indirect door te wijzen op resultaten van vroeger. 0 In het belangwekkende dagboek van Samuel Pepys, ambtenaar aan de Engelsche admiraliteit, leest men onder 4 Juli 1662 het volgende: ‚Comes Mr. Cooper, mate of the Royall Charles, of whom Il intend to learn mathematiques, and do begin with him to-day, he being a very able man, and no great matter, [ suppose, will content him. After an houre’s being with him at arithmetique, my first attempt ‘being te-learn the multiplication- -table: ERE we parted till to-morrow”’. Pepys was toen 29 jaar oud. Hij had zijn, hat ons zeggen middelbare, opleiding genoten aan de St. Paul's school te London, een der bekende public schools. Daarna had hij aan de universiteit te Cambrigde gestudeerd en het gebracht tot B.A. en M.A. In 1662 schijnt hij de leemten in zijn kennis-der rekenkunde flink te hebben aangevuld, althans de heer Cooper kwam nog herhaaldelijk. Ten slotte vond Pepys het zoo leuk dat hij op zijn beurt trachtte de ärithmetische ontwikkeling van zijn vrouw op soliede basis te-brengen. Deze laatste PREMIES echter schijnt geen succes te zijn geworden. Voor 18 Augustus 1662 begint het dieses als volgt: „About seven o'clock, took horse, and rode to Bowe, and there staid at the King’s Head, and eat à breakfast of eggs, till Mr. Deane, of Woolwich, and Ì rid into Waltham Forest, and there we saw many trees of the King’s a-hewing; and he showed me the whole mystery of off-sqúare, wherein the King is abused in the timber that he
Page 60
138 buys, which 1 shall with much pleasure be able to correct. We rode to Ilford, and there, while dinner was getting ready, he and I practised measuring of the tables and other things, till [ did” understand measuring of timber and board very well”. Lord Braybrooke, die het dagboek voor de eerste editie (1825). annoteerde, merkt hierbij op dat „off-square” blijkbaar een vèr- gissing is en bedoeld wordt „half-square”, welke laatste uit- drukking hij toelicht door het volgende citaat uit Leybourn’s Complete Surveyor, 3rd. edition, London 1674: „Before I proceed, [ must needs detect one grand and too common an error; for most artificers, when they meet with squared timbet whose breadth and depth are unequal, they usually add the breadth and depth together, and take the half for a mean square, and so proceed. This indeed. though it be-always an error, yet it is not 'so great when the difference of the breadth and depth is not much; but, if the difference be great, the error is very obnoxious either to buyer or seller”. Deze uiteenzetting is mi. nog niet bijzonder helder, maar uit een voorbeeld dat Leybourn laat volgen blijkt dat men voor het. oppervlak van een rechthoek gewoonlijk nam het kwadraat der halve som van twee opeenvolgende zijden. Daar dit nooit te weinig is, geeft de toevoeging „or seller” te denken. Om de nagedachtenis van Leybourn recht te doen, moet echter vermeld worden dat hij in het toelichtende voorbeeld laat zien dat de kooper in het nadeel is. Dat Pepys in verband met deze kwestie het woord mystery” gebruikt en zijn practische oefeningen in afwachting van het diner, wettigen wel eenigzins het vermoeden dat hij, althans vóór 18 Augustus 1662 heel weinig begrip van inhoudsbepaling had, om van rekenkundige en meetkundige middenevenredigen nog maar te zwijgen. In verband met het voorgaande zal men allicht opmerken dat onderwijsresultaten niet slechts afhangen van het onderwijs zelf, maar oOk van de leerlingen. Wat nu Pepys betreft, staat wel vast dat hij niet de eerste de beste was. Algemeen wordt hij erkend als een der bekwaamste ambtenaren, die de Engelsche admiraliteit ooit heeft gehad. In zijn dagboek maakt hij altijd een schranderen, vaak ook wel een geslepen indruk. Voor wiskunde moge hij dan al vrij weinig aanleg hebben gehad, van de bovengenoemde reken- lessen heeft hij ín verschillende functies wel degelijk profijt ge-
Page 61
139’ trokken. Naast een enorme werkkracht bezat hij een’ breede be- langstelling. Hij was lid der’ Royal Society, van welk lichaam hij in 1684 voorzitter werd. Niemand minder dan Newton gaf zich de moeite hem eenige onderdeelen der kansrekening uiteen te zetten. Wij zijn circa twee en een halve eeuw van Pepys verwijderd, terwijl hij ongeveer 2000 jaar na het bereiken van het hoogtepunt der Grieksche wetenschap leefde. Overweging van dit feit kan mischien bijdragen tot de meening dat voor paniekstemming be- treffende het. hedendaagsche onderwijs, althans wat de practische resultaten aangaat, mogelijk geen- aanleiding bestaat. | B. P. H.
Page 62
HET LIMIETBEGRIP IN HET MIDDELBAAR ONDERWIJS __DOOR } H. SCHOGT. Er is tegenwoordig eene sterke strooming op te merken, om het limietbegrip onder de leerstof” van hoogere burgerschool en gym- nasium op te nemen. Dit is alleszins begrijpelijk, want noch in de wiskunde, noch in de natuurwetenschappen komt men ver zonder limietbeschouwingen, en wanneer men ernaar streeft de verschil- lende onderdeelen der leerstof zoo nauwgezet mogelijk in hun onderling verband te behandelen, wordt men vanzelf gevoerd tot de bespreking van de limieten en hare eigenschappen: Nu vormen de limietbeschouwingen ongetwijfeld een voor de leerlingen zeer moeilijk hoofdstuk, en men heeft groote moeite, hun het rechte begrip bij te brengen; na eenige pogingen meen ik erin: geslaagd te zijn, de moeilijkheden, die zich aanvankelijk voordeden, eenigermate te overwinnen. ‘Misschien: kan ik eenigen lezers van dienst zijn door de mededeeling van de wijze, waarop ik, naar ik meen met eenig succes, het limietbegrip met mijne leer- lingen behandel. | De gebruikelijke algebraboeken geven weinig steun. Ten eerste zijn er verscheidene die foutieve definities geven, en ten tweede geven bijna alle te weinig toepassingen. In verreweg de meeste boeken komt het limietbegrip alleen ter sprake bij de oneindig voortloopende meetkundige reeksen; de toepassingen op het gebied der kinematica en der meetkunde worden gewoonlijk in de leer- boeken op zoodanige wijze behandeld, dat van eenig verband met de beschouwingen, bij de meetkundige reeksen gehouden, weinig blijkt. Dit lijkt mij verkeerd; ik heb getracht, voor de leerlingen duidelijk te doen uitkomen, dat eenzelfde soort beschouwingen voorkomt bij de behandeling der oneindig voortloopende meet- kundige reeksen, bij die der differentiaalquotienten in de kinema- tica en bij sommige meetkundige onderwerpen, zooals de lengte van cirkelbogen, en vele inhoudsbepalingen in de stereometrie.
Page 63
141 Bij de behandeling der limietdefinitie kan men met voordeel gebruik maken van de omstaridigheid, dat eene’ zekere voorstelling van het limietbegrip bij de leerlingen reeds aanwezig is. Er zullen er-niet veel zijn, die op de vraag: Wat is de limiet van NN, het antwoord schuldig blijven. Het komt er nu op aan, uit deze voorstelling de limietdefinitie te ontwikkelen. De eerste poging is steeds, dat het essentieele erin gezocht wordt, dat de getallen „steeds dichter bij het getal 3 komen”. Dat deze eigenschap het getal 3 nog niet tot limiet der rij stempelt blijkt gemakkelijk, daar de getallen ook steeds dichter bij 4 komen. Men brengt de leer- lingen dan gemakkelijk tot het inzicht, dat 3 de limiet. is, omdat de: getallen der reeks niet alleen steeds dichter, maar ook onbeperkt dicht bij 3 ‘komen, met andere woorden, dat het verschil van de termen der reeks met het getal 3 in absolute waarde kleiner dan elk positief getal gemaakt kan worden, als men maar ver genoeg voort- schrijdt in de reeks. Dit leidt tot de volgende definitie: Eene ‘oneindig voortloopende reeks van getallen 1, Aò, Az,, A4, Oms aes heeft tot limiet het getal A, als bij elk positief getal een rangnum- mer n kan worden gevonden, zoodat |A — an l <e, Aan deze definitie ‘voldoet het getal 3 in het oorspronkelijke voor- beeld. ‘Nu noodig ik de leerlingen uit, de reeks zoo te wijzigen, dat 3 _ voor hun gevoel de limiet niet meer is, maar toch de eigenschap die in bovenstaande definitie is dk blijft behouden. Zelf geef ik dit voorbeeld: : | 2, 10, 245, 10, 23%, 102%. 1Or nn | Uit de klasse komt steeds het voorstel, de termen afwisselend van het minteeken te voorzien: | 2, 2, 234, Alfs, Uit deze; gemakkelijk met andere te vermeerderen, voorbeelden. blijkt, dat opdat 3 de limiet der rij zal zijn, de getallen der rij niet alleen onbeperkt tot 3 moeten naderen, maar dat zij ook niet weer mogen terugspringen, dus dat, bij elk positief getal s een term moet zijn te vinden, zoodat alle- volgende in absolute waarde minder dan
Page 64
142 e van 3 verschillen. Daarmede is dan de limietdefinitie ROOnden, Eene oneindig voortloopende rij van getallen Ai, Ao, dz, A4, . . . « An, . « heeft tot limiet het getal A, als bij elk En getal « een natuurlijk getal p kan worden gevonden, zoo dat voor elke waarde van n, grooter dan p, |A —anl <e. Dit wordt daarna op de bekende wijze geillustreerd met behulp der rechte lijn, waarop de getallen worden voorgesteld door de punten, die die getallen tot abscissen hebben. Nadat de limietdefinitie aldus is besproken, en aangetoond is, dat eruit volgt, dat eene oneindig voortloopende rij van gelijke ge- tallen datzelfde getal tot limiet heeft, behandel ik de volgende stellingen: | 1. Eene oneindig voortloopende ri van getallen heeft nooit meer dan eene limiet. 2. Ïslim a, — A en lim b„=—=B, dan is lim (a, + ba) - —=A—+HB. 3. Is lim a, = A, dan is lim (ca„) — cA, als € een getál is, dat constant is, d. w. z. onafhankelijk van n. A. Is lim a, — A en lim b, — B, dan is lim (a„b) — AB. 5. Ìs lima, == A en lim b, — B, dan is lim (a, : 6.) = A: B, mits B £ 0. 6. De limiet van eene oneindig voortloopende rij van getallen, die alle grooter zijn dan zeker getal, is niet kleiner dan. dat getal. 7. Bestaan voor elke waarde van n de betrekkingen An S Xn Sbn en is lim a, —= lim b, — A, dan is ook lim x„, = A. Van deze stellingen deel ik de nummers 4 en 5 zonder bewijs mede, van alle andere geef ik bewijzen. Deze bewijzen vertoonen veel overeenkomst, ik zal mij ín dit artikel tot het bewijs van de . eerste stelling beperken. Ik laat dit bewijs voorafgaan door eene aanschouwelijke toelichting. Het bestaan van twee limieten eener getallenrij zou beteekenen het bestaan van twee punten A en B op de getallenlijn, zoodat van zekeren term af alle termen der reeks binnen twee intervallen om A en B liggen, welke intervallen buiten elkander gekozen kunnen worden. De onmogelijkheid hiervan is direct duidelijk.
Page 65
143 . Het bewijs geef ik daarna in den volgenden vorm. Onderstelde. lim a, —= A; B #£ A. Gestelde. B is niet limiet der getallerij an. “Bewijs. Voor elke waarde van n geldt de betrekking (B — a) — (A — an) =B — A (1) -Daar nu steeds | (B — an) — (A — an) FS |B —an | + |A — an | (2) is, eveneens voor elke waarde vann [B —anl +lA-—anlZlB—A| (3) Kiest men nu een poske getal e‚ zoo dat 2e 2e, voor alle waarden van n. (4) Nu is er, volgens het onderstelde, bij dat getal e een natuurlijk getal p te vinden, zoodat voor elke waarde van n, die grooter is dan Pe |A. — Anl < e; op grond van de betrekking (4) is dan | B — a, / grooter dan dat getal # voor alle waarden van n, die grooter zijn dan. p. Het is dan dus niet mogelijk, bij dat getal e eenander na- tuurlijk getal q te vinden, zoodat voor alle waarden van n, die groo- ter zijn dan q, | B —a„| < «, en dus heeft het getal. B niet de eigen- schap, die het volgens de limiet-definitie behoeft, om eene limiet der getallenrij a, te zijn. | Dit bewijs wordt door de. leerlingen niet gemakkelijk’ gevonden. | Nu is het merkwaardig, en mijns inziens voor den docent uiterst leerzaam, op te merken, waar de moeilijkheid zit. De eigenlijke _limietbeschouwing wordt nog wel begrijpelijk geacht, maar als moeilijkste punt wordt steeds bovenstaande betrekking (2) aange- wezen. Ook bij de bewijzen van de andere stellingen *) is het steeds het analogon der betrekking (2), die de moeilijkheid veroorzaakt. Toen mij, dit eenmaal duidelijk geworden was, heb ik den leerlingen den weg tot de limietstellingen kunnen effenen, door hun een kort dictaatje te geven over de absolute waarden van reëele getallen, waarin stellingen als B |aXbl=lal X ll laHolSlaldl6| |a—|Slaldló| 1) De bewijzen van eenige dezer stellingen vindt men b.v. in mijne Beginselen der Theoretische Mechanica; zij zijn niet alle onberispelijk.
Page 66
144 besproken worden. Dit was te verwachten, want het is- bekend, dat men de behandeling van eene stelling’ vergemakkelijkt, door het bewijs van een „lemma” niet in dat van de hoofdstelling in te vlech- ten, maar afzonderlijk te geven. Deze quaestie lijkt mij eene aardige illustratie van de meening, dat de moeilijkheden, die zich bij de behandeling van hoogere onderwerpen voordoen, vaak zijn te wijten aan onvoldoende behandeling van eenvoudige zaken, die behooren vooraf te gaan. De stellingen over absolute waarden komen in geen enkel mij bekend Nederlandsch algebraboek voor. *). Meer dan deze algemeene stellingen over limieten behandel ik niet; wel vermeld ik de stelling, dat eene oneindig voortloopende rij van getallen, waarvan elk volgend niet kleiner is dan het vooraf- gaande, maar die alle kleiner zijn dan zeker getal, eene limiet heeft; ik maak daarbij aannemelijk, dat het bewijs op eene theorie der irra- tioneele getallen moet berusten. | Zullen de behandelde stellingen werkelijk het eigendom der -leer- lingen worden, dan is het niet voldoende, ze te bewijzen, maar dan moeten zij ook toegepast kunnen worden. Nu is het’ aantal keeren, dat de leerling gelegenheid heeft,eene of meer der stellingen toe te passen, gelukkig volstrekt niet gering. Bij de beginselen der diffe- rentiaalrekening komen zij vrijwel alle te pas, sommige meer dan een keer, zelfs als men zich beperkt tot het differentieeren van veel- termen, sinus en cosinus, sommen, producten en quotienten. Maar ook in de vlakke meetkunde kan men de limietstellingen herhaaldelijk toepassen, namelijk wanneer men eené “eenigszins bevredigende behandeling wil geven van de lengte van cirkelbogen, en de-opper- vlakte van cirkelsectoren. Ik zal dit niet behandelen, omdat ik kan - verwijzen naar mijne, dezer dagen verschijnende, „Beginselen der Vlakke Meetkunde”. 1) Wel vindt men ze in het, op blz. 134 van deze aflevering be- sproken, algebraboek van SCHONS.
Page 67
Zoo juist verscheen: LEERBOEK DER VLAKKE MEETKUNDE ‚door Dr. B. P. HAALMEIJER EERSTE DEEL f2.10, geb. f 2.50 TWEEDE DEEL f 2.10, geb. f 2.50 Uit het voorbericht: Bij de samenstelling van dit werkje heb ik het standpunt ingenomen dat de tijd is gekomen om het zwaartepunt van ons onderwijs in de planimetrie te verleggen van de vraagstukken naar de theorie. Voor zelf: ‘“ onderricht van beginnelingen zijn deze boekjes niet bedoeld. Met de strengheid meen ik te zijn gegaan tot een maximum voor leerlingen van 12 tot 16 jaar. Naar uiterste consequentie in zake de toepassing van een zekere mate van strengheid heb ik niet gestreefd. Soms is een enkel punt iets nader belicht, terwijl andere kwesties die daarvoor evenzeer in aanz merking komen, zijn voorbijgegaan. Wel heb ik getracht de eischen lang: zaam aan iets op te voeren. Äangaande speciale onderwerpen het volgende: De behandeling van eenige vrij lastige stellingen aangaande cirkels bez hoort formeel vooraf te gaan aan de eerste constructies. Men vindt deze behandeling dan ook in hoofdstuk III. Persoonlijk schipper ik hier en stel vrijwel de geheele behandeling van den cirkel uit.tot na die van hoofd: stuk XII. | Wat betreft het trekken en stippelen van onderdeelen in constructies teekeningen is geen vaste regel gevolgd. Waarschijnlijk is de juiste om alles te trekken, behalve datgene wat bij het bewijs wordt toegevoègd. . Bij de behandeling van werkstukken heb ik, althans in het begin, maar stilzwijgend aangenomen dat de constructie steeds gelukt en ben er dan bij de discussie op teruggekomen. In orde is dit natuurlijk niet, maar het leek mij met'het oog op de duidelijkheid goed niet te breedvoerig te zijn. Didaktische overwegingen geven steeds den doorslag. Zeer duidelijk gez “schiedde dit bij de invoering der verhouding van twee lijnstukken, twee hoeken, enz. Wat betreft de limietbepaling en de toepassing hiervan bij de algemeene raaklijnesdefinitie en de invoering van oppervlak en omtrek van den cirkel, moet ik bekennen bij mijn onderwijs nòg in het stad van proef: nemingen.te verkeeren. Aanwijzingen voor het oplossen van vraagstukken zijn niet gegeven. Het leek mij beter deze zaak aan de docenten over te laten. Enkele nummers zijn vet gedrukt, nl. van die vraagstukken welke men vaak in de theorie behandeld vindt. UITGAVE VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN.
Page 68
Zoo juist verscheen: BEGINSELEN DER VLAKKE MEETKUNDE EEN LEERBOEK VOOR BEGINNERS OVEREENKOMSTIG DE HEDENDAAGSCHE INZICHTEN IN DE EUCLIDISCHE MEETKUNDE samengesteld door }. H. SCHOGT PRIJS f 3.90 - GEBONDEN. f 4.40 OEFENINGEN IN DE VLAKKE MEETKUNDE in aansluiting aan de Beginselen der Vlakke Meetkunde Prijs. ee ee ee ef Add Uit het voorbericht: Ik heb getracht in dit boek een leergang aan te bieden, die op bescheiden wijze rekening houdt, met wat in de laatste decenniën op het gebied der vlakke meetkunde is tot stand gebracht. In het algemeen heb ik er naar gestreefd, de bewijzen en verdere beschouwingen zoo te geven, dat zij tot strengere betoogen kunnen worden aangevuld, maar dat het niet noodig is ze voor meergevorderden door geheel andere te vervangen. Vaak heb ik uitdrukkelijk vermeld wat aan de aanschouwing ontleend is, dit bez treft vooral eigenschappen van ligging. De theorie der evenwijdigheid heb ik behandeld volgens Euclides; zijne fraaie methode is hier te lande geheel in onbruik geraakt en nagenoeg vergeten, en mijns inziens met geen enkel voordeel, door eene hoogst gebrekkige vervangen. De congruentie is behandeld zonder gebruik te maken van het verplaatsen van figuren, het resultaat is niet in alle opz zichten bevredigend. In verband met de, naar ik hoop spoedig op handen zijnde, wijzigingen van het wiskundezonderwijs overeenkomstig de plannen der commissiezBeth, heb ik hoofdstukken opgenomen over trigonometrie en over de kegelsneden; de paragraphen na hoofdstuk VI, waarin trigonos _ metrie wordt gebruikt, zijn met een * gemerkt. In het hoofdstuk over kegelsneden is de grootst mogelijke soberheid betracht. In hoofdzaak geeft dit boek de behandeling, die ik reeds sedert eenige jaren den leerlingen voorzet. Ik heb mij met kracht verzet tegen den drang, die heden ten dage door personen uit onderwijskringen, zoowel als door buitenstaanders wordt uits geoefend, om de essentiëele moeilijkheden der wiskunde weg te laten of te verdoezelen. Ik heb overal gestreefd naar exactheid en binnen redelijke S grenzen ook naar strengheid van redeneering. re en a ee eee nd dee — UITGAVE VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN.