Euclides, jaargang 5 // 1928-1929, nummer 1

Page 1

TIJDSCHRIFT VOOR DE DIDAC- TIEK DER EXACTE VAKKEN ONDER LEIDING ON J.H. SCHOGT eN P. WIJDENES MET MEDEWERKING VAN Dr. H, J. E. BETH Dr. E‚ J. DIJKSTERHUIS DEVENTER OISTERWIJK ” Dr. G. C. GERRITS Dr. B. P. HAALMEIJER Dr.D.J.E. SCHREK AMSTERDAM AMSTERDAM UTRECHT Dr. P. DE VAERE Dr. D.P. A. VERRIJP BRUSSEL ARNHEM Se JAARGANG 1928/29, Nr. 1 P. NOORDHOFF — GRONINGEN Prijs per Jg. van 18 vel f 6.—. Voor inteekenaars op het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde en Christiaan Huygens f 5—.

Page 2

Euclides, Tijdschrift voor de Didactiek der Exacte Vakken, verschijnt in zes tweemaandelijksche afleveringen, samen 18 vel druks. Prijs per jaargang f6.—. Zij, die tevens op het Nieuw Tijdschrift (f 6.—) of op „Christiaan Huygens” (f 10.) zijn ingeteekend, betalen f 5,—. - EO Artikelen ter opneming te zenden aan J. H. Schogt, Amsterdam- Zuid, Frans van Mierisstraat 112; Tel. 28341. Het honorarium voor geplaatste artikelen bedraagt f20.— per vel. De prijs per 25 overdrukken of gedeelten van 25 overdrukken ‘bedraagt f 3,50 per vel druks ‘ín het vel gedrukt. Gedeelten van een vel ‘worden als een geheel vel berekend. Worden de over- drukken buiten het vel verlangd, dan wordt voor het afzonderlijk ° drukken bovendien f6.— per vel druks in rekening gebracht. Boeken ter bespreking en ter aankondiging té zenden aan P. Wijdenes, Amsterdam-Zuid, Jac. Obrechtstraat 88; Tel. 27119. INHOUD. | Blz. Dr. D. P. A: VERRIJP, Over de Meetkundige Oplossing van de verge- lijking asin XD COS NRSO Al am et she ane a at ee Dr. D. P. A. VERRIJP, Nomenclatuurcommissie voor de Wiskunde . . 4 U. Pu. LeLy, Een wijze van behandeling der Logarithmen van reken- kundige getallen. > ss a mt aen bi eem a B Dr. J. G. v. D. PUTTE, Eigenschappen bis deelbaarheid . . . . 12 _ Prof. Dr. FRED. SCHUH, Axiomatische behandeling der Meetbare en onmeetbare verhoudingen van grootheden . ... 5... 14 Ingekomen boeken . ...... ee ee ee ee ee 41 Uit Buitenlandsche Tijdschriften . . . ............ 48 Ge De redactie heeft het genoegen in deze aevarie het portret te geven van Prof. Dr. J. A. BARRAU; zij hoopt de portretten van al onze niche den inteekenaars achtereenvolgens te kunnen aanbieden.

Page 3

‚Ì ‘ 4 OVER DE MEETKUNDIGE OPLOSSING. VAN DE VERGELIJKING a sin x + b cos x=c | DOOR Dr. D. P. A. VERRIJP: De meetkundige of grafische oplossingen, die men in de leer- boeken der gonio- en trigonometrie (b.v. van;WIJDENES of van mij zelf) vindt, verschillen in den grond niet-veel. In de laatste « jaren volg ik bij mijn onderwijs een beschouwing, die deze oplossing van een meer algemeen standpunt behandelt. Ik begin nl. met op te schrijven de vergelijking acos(x Ha) Hb cos (Xx 4) Hc COS (x+H-7) Hd cos (XH-8) H.. =p, waarbij we ons b.v. tot vier termen kunnen beperken en herinner dan aan de beide belangrijke stellingen: |. De projectie van een gebroken lijn op een rechte is gelijk aan de projectie van het IBE dat de uiteinden der gebroken: lijn verbindt. U. De projectie van een lijnstuk op een willekeurige rechte is gelijk aan de lengte van het lijnstuk (positieven. „of negatieven toestand behoorlijk in ‘aanmerking genomen), vermenigvuldigd met den cosinus van den hoek, dien de positieve richting van het lijnstuk vormt met de positieve richting van de lijn van projectie. Ofschoon het geen vereischte is, doen wij toch aan de alge- meenheid niet te kort, indien we a, b, c, d, . (ook, als men wil, p) alle positief nemen. Immers, mocht dit ikt het geval zijn, dan kunnen we zoo’n factor toch wel: positief maken; men ‘kan toch b.v. voor — 3 cas (x + 60°) schrijven: —+ 3 cos (x + 240°). Toch zou ook dit positief maken wel kunnen nagelaten worden. Ik raad het echter‘den leerlingen aan, met het oog op minder kans van het maken van vergissingen. | EE Neem nu vooreerst x bekend, dan moet de projectie OP; van de gebroken lijn. OABCD (zie fig. 1, y ‘is voor variatie eens

Page 4

2 negatief genomen) op X-OX+ — p zijn. Daarbij zal voor positieve p die projectie op OX+, voor negatieve op OX- liggen. Is x onbekend, dan trekke men in willekeurige richting O7, maak OA —=a, zoodat / TOA =—=a, trek AT’// OT, maak AB=b, zoodat /T'AB=B enz, beschrijf op OD als middellijn een cirkel, vervolgens trekt men met O als middelpunt en de vol- strekte waarde van p als straal een cirkelboog, die (laten we Fig. 1. aannemen) den vorigen cirkel in P,(P) en P,‚ snijdt, dan zijn de hoeken P,OT en POT (+k X 2r, k geheel of nul) de gevraagde hoeken x, en X5, indien p positief is. Is p negatief, dan vormen de verlengden van P,O en P,O met OT die hoeken. De voorwaarde der oplossing is blijkbaar: (proj. OD op OT) +(proj. OD op een lijn L OT Z p? of (Za cos a)° + (Xa sin a)? Z p?. | „asina a Verder heeft men: tg TOD = Encosg (EP, waarbij L TOD=g een hulphoek der goniometrische oplossing is.

Page 5

3 De oplossing der vergelijking asin x + b-cosx==cC kan nu als bijzonder geval van bovenstaande oplossing worden behandeld. Men kan toch voor die vergelijking schrijven b cos X + a cos (x — 90°) =c. De bovenstaande voorwaarde gaat hier over in, b° Ja 2e? en tg.p wordt hier TE | | Mochten verder b of a of beide negatief zijn, dan zou men de vergelijking — zooals boven is opgemerkt — wel zoo kunnen schrijven, dat men met positieve coëfficienten te doen heeft. Heeft men b.v. de verg. 5 sin x—4Ccosx=—3, waarbij we nu eens c negatief laten, dan kan men hiervoor schrijven | | A cos (x—+- 1809) +5 cos (x — 90°) = — 3. De meetkundige oplossing verloopt nu als volgt: Fig. 2. (p is hier Z TOB). Berekening geeft x, — 10°43’ + 2k x 180° en Xa == 246°36’ + 2k X 180°. | Opmerking. Men kan voor de vergelijking ook schrijven 4 cos x + 5 cos (Xx + 90°) —= 3, hetgeen tot een iets eenvoudiger grafische oplossing leidt, althans in de „beschouwing” der figuur...

Page 6

NOMENCLATUURCOMMISSIE VOOR DE WISKUNDE. 155. Op de Algemeene Bijeenkomst van Wiskunde-leeraren van 1928 is een-motie aangenomen, waarin de wenschelijkheid werd geuit tot het instellen van een „Nomenclatuurcommissie”. De gezamenlijke Vereenigingen (Groepen) hebben in deze commissie aangewezen de heeren TH. B. BLOTEN (Amsterdam), P. VAN LENT (Eindhoven), J. H. ScHoGT (Amsterdam) en ondergeteekende. Verder heeft de commissie als leden geassumeerd densvoorsteller der motie, den heer D. vAN DANTZIG (Rotterdam) en dr. E. J. DijkKSTERHUIS (Oisterwijk). Hoewel de commissie met haar werk- zaamheden nog niet is aangevangen, zoo komt het haar voor, dat het wenschelijk ís, dat reeds vóór het begin daarvan even- tueele meeningen van verschillende docenten omtrent nomen- clatuur of notatie aan de leden kenbáar worden gemaakt. Ondergeteekende zal daarom gaarne schriftelijk dergelijke mee- ningen vernemen. ‘Arnhem, Sept. 1928. …… D.P, A. VERRIJP.

Page 7

EEN WIJZE VAN BEHANDELING DER LOGARITHMEN VAN REKENKUNDIGE GETALLEN DOOR U. PH. LELY. In het fraaie boek „Elementar-Mathematik von höherem Stand- punkt aus” schrijft Prof. Dr. F. KLEIN, dat de behandeling der logarithmen bij het middelbare of voorbereidend hooger onderwijs zoo geschikt zou kunnen steunen op de merkwaardige eigen- X2 1 “ax: schap, dat ij „def 5 Ee X1 axI ' In het volgende worde onderzocht, hoe de behandeling zou kunnen zijn en welke voordeelen zij biedt. 1 | : We beschouwen de functie Pt waarin x en y rekenkun- dige getallen zijn, en stellen haar grafisch voor op de gewone manier met rechthoekige coördinaatassen. De grafische voor- stelling bestaat uit een tak van een gelijkzijdige hyperbool; de andere tak is niet aanwezig, daar’ slechts rekenkundige waarden van x en y in aanmerking komen. De opmerking, boven vermeld, komt nu neer r op de eigenschap, dat het oppervlak begrensd door een deel der krommeè, door een deel der x-as en door twee ordinaten y,‚ en ys gelijk is aan een analoog oppervlak begrensd door de ordinaten y,’ en yo’, indien de bijbehoorende abscissen x,, Xz en Xx, Xy dezelfde verhouding hebben. Vormen toch de vier grootheden x,, X’, Xo, Xs Eeen evenredigheid en is de verhouding x,’ : Xx, ==a, dan kan - men de figuur van het tweede ‘oppervlak laten ontstaan uit de eerste door de ordinaten van de eerste figuur a malen te ver- kleinen; door deze bewerking ontstaat een derde oppervlak, dat a malen zoo klein is als het eerste; vervolgens wordt de nieuwe figuur met dezelfde ordinaten, echter met de bijbehoorende abscis- sen a malen zoo groot. Zoo krijgen we het tweede oppervlak terug;

Page 8

6 / dit is blijkbaar a malen zoo groot als het derde en dientengevolge gelijk aan het eerste (zie fig. 1). Op deze eigenschap berust nu verder altes. In het volgende worde zij aangehaald als Eig. [. We trekken nu de ordinaat bij x==l en die bij x= a en noemen het door die ordinaten begrensdé oppervlak Oi,a. We veronder- stellen «a> 1. Het oppervlak begrensd door de ordinaten bij xX==a en x—=b, waarbij b >a is, noemen we Oise > _ Voor het oppervlak Oi asbehoorende bij het product van a en b, hebben we de merkwaardige stelling Osun da ee > 4 Immers volgens Eig. | is O1,a — Op, ab; beide leden der gelijk- heid met Oi,» vermeerderend vindt men: | Oad Oo = Oro + ds — O,a5, waarmede het bewijs is geleverd (zie fig. 2). de a Fig. 1. Fig. 2. E Thans kiezen we een bepaald rekenkundig getal g > 1, en be- schouwen het bijbehoorende oppervlak 0,4 als oppervlakte- -eenheid. De oppervlakken worden: aangegeven met rekenkundige getallen. We definieeren nu: Def. 1. Het aneak Oja heet de logarithme van a met het grondtal g; a 1 en g> 1. We noteeren de logarithme met Slog a. De definitie definieert &log x als een continue, monotoon dalende, in het geheele gebied van x=l tot x= oo eenduidige functie van x, zoodat gelijke rekenkundige getallen gelijke fogarithmen hebben en omgekeerd. 0)

Page 9

7 ‘In het bijzonder geldt: dogg—Ovg=l (III); en ook zlog 1 —= 01,1 =0 (IV). Met de aangegeven notatie en definitie wordt Eig. Il: | | iS __&logatH8logb=tlogab (aZ1,b>1,g>1) (ll). De Eig. Il’ kan niet worden volgehouden, indien òf a0 „òf bGZ1 en >0 òf als zoowel a als b tusschen deze grenzen liggen. Dan blijkt dadelijk, dat de Eig. II’ logarithmen van getallen 0 niet kan definieeren. Zij bijv. b , Dan is ab > 1, maar logab>0. Eig. II’ zegt loga log blog ab; was nu logb een rekenkundig getal, dan zou-de som van twee reken- kundige getallen kleiner zijn dan elk der gesommeerde getallen, hetgeen met de axiomata der: rekenkunde in strijd is. Misschien is het echter mogelijk door verruiming van def. 1 een stelsel te vinden, waarin Eig. Il’ kan worden volgehouden | voor getallen >0O- en 1. Is g een bepaald rekenkundig getal > 1, dan is het oppervlak Oip behoorende bij 2 de positieve oppervlakte-eenheid. Het oppervlak Oi,a behoo- rende bij een rekenkundig getal a dn l noemen we Ge SEEN van a met het grondtal g. Ook deze definitie definieert de logarithme van een reken- ‚kundig getal als continue, monotone en eenduidige functie van het getal. * | _ We: definieeren nu de logarithme van. een rekenkundig getal 1. NONE Eig. Il’ hebben we slog e-Helog =tlog C —_ =tlog 1 =0, of elog =O — Blog e= — Elog C En … (V)

Page 10

8 „Door bij wijze van definitie Eig. II’ vol te houden voor de nog niet gedefinieerde logarithmen van rekenkundige :getallen 0 is het negatieve van de logarithme van het omgekeerde. Men kan nu omgekeerd te werk gaan en de laatste eigenschap (V) als definitie stellen, en vervolgens Eig. Il’ bewijzen voor alle logarithmen. Maar dan is het organische weg. We houden ons dus aan def. 2, met de aanvulling, dat het rekenkundige getal > 0 moet zijn: . Def. 2’: De logarithme van een rekenkundig getal > OQ en 0. : | | Een wat andere weg kan deze zijn: Volgens Eig. lis voor b > a Ono = 01,2; of Os, b— Ora = 0,7 of Slog b —8log a—=&log D, Houdt men nu bij wijze van definitie deze betrekking ook vol voor. a >b en definieert met de logarithmen van getallen > 1 als positieve algebraische getallen, dan is voor b == 1 in ’t bijzonder £log 1 —8log a =tlog of 0 —&log b—=&log on waarmede de negatieve logarithme eveneens gedefinieerd is. In elk geval, de logarithmen der rekenkundige getallen van O0 tot oo zijn continue, monotone en eenduidige functies der getallen. Thans zijn de machten aan de orde. Men heeft bijvoorbeeld volgens Eig. Il: log a —=&loga.a.a=8logaH8log a + 8log a == 38log a; of in talgemeen als n een rekenkundig geheel getal is, > 1, Slog a” = n8log a, (VID) wat door volledige inductie kan worden bewezen. In ’t bijzonder geldt &log gr =n (VIII), een mon ’t gewone rekenen veel gebruikte betrekking.

Page 11

9 Eigenschap VIl, geldend voor een macht van a, waarbij de exponent n een geheel getal is > 1, willen we nu ook volhouden voor de gevallen dat n een andere waarde heeft. Daarmede worden de oneigenlijke machten gedefinieerd, zooals we zien zulien. We definieeren dus: Def. 3. De macht van een rekenkundig getal, waarvan de exponent een rekenkundig getal is, is een zoodanig getal dat aan -Eig. VIL voldaan is. 4 Wat geeft dit voor de gevallen n= 1, n=0, n= q ‚ waarbij « B q een onvereenvoudigbare breuk is? Voor n= 1 vonden we nu kane deze definitie slog en — 1 &log a = &log a, waaruit. NoiGE dat aan a! de beteekenis van a móet worden gehecht: | | OS en ee et UDO Voor n=0 vinden we voorts 8log a°— 0 “log a =0==&log Ì of | | a =|, eee ee eee (X) zoodat aan a°. de beteekenis van 1 moet worden gehecht. Is n= dan is volgens Eig. VIl en def. 3: log aPla —= a 8log a, of SEUOIEEnS beide leden der BEIKNSId met q vermenigvuldigende: | q Slog aps — =p $log a, of volgens Eig. VII Slog (a??)1 — $log a? of (aplaya it òf n OO apk = Var. Ee oe ee O0 zoodat de bheigenike macht van a als wortelvorm kan worden opgevat. : Eindelijk gaan we na of de exponent beteekenis zou kunnen hebben ‚als deze -een algebraisch getal is. Daartoe definieeren we eerst .de macht, waarvan de exponent een positief algebraisch getal is. Ee 0

Page 12

10 Def. 4: We. verstaan onder at”, waarin +-n een positief getal is hetzelfde als altal, | en voorts Def. 5: Machten van rekenkundige getallen, waarvan de Exponenten negatief zijn, zijn algebraische grootheden, welke voldoen aan Eig. VII. Laat nu — m een negatief getal zijn dan is slog a" = — m8log a—= — &log a” =&log EA (XII) waaruit volgt, dat arm Aldus zijn op ongedwongen wijze gebroken en negatieve ex- ponenten en ook de exponenten O en 1 ingevoerd volgens eenzelfde schema. Het invoeren van onmeetbare getallen kan geen extra moeilijkheden geven; daartoe is slechts noodig irrationeele waarden voor oppervlakken toe te laten. | Ten. slotte nog een betrekking om het exponentieele karakter van de logarithme voor den dag te brengen: Wat is x==giega? Volgens Eig. VI heeft men log x= log glese—loga.log g= loga.1l==loga of x==a. Met andere woorden: De logarithme van a met het grondtal z is de exponent van de aan a gelijk zijnde oneigenlijke. macht van g (Eig. XIII). Bij de gebruikelijke behandeling wordt van deze eigenschap BSE hier is zij het slot van het geheel. De natuurlijke logarithmen komen nu van zelf voor. den dag. De oppervlakte-eenheid is dan het vierkant met de zijden gelijk aan de lengte-eenheid. Reeksontwikkelingen voor de natuurlijke logarithmen kunnen dan ook zonder moeite worden aangegeven, en wel aanschouwelijk; dit thema, meestal voor de middelbare „school een ondoorgrondelijke kost bij de gebruikelijke behande- ling der logarithmen, is bij de aangegeven wijze van behandeling een gemakkelijk te begrijpen iets. De a E zien iets van de perspectief der hoogere wiskunde. Behalve het meer zich bewegen in de lijn der historische ont- wikkeling door gebruik te maken van de eigenschappen van de hyperbool, en behalve ook het feit, dat de gaping tusschen de definities, bij de hoogere wiskunde in gebruik, en de bij het middelbare onderwijs gangbare geringer wordt, heeft het aan-

Page 13

11 schouwelijke van den opzet didactisch groote waarde. Een mijner leerlingen van de Ille klasse van het gymnasium, matig voor wis- kunde, riep uit: „Hoe interessant”, een meeningook door anderen bevestigd. Gebroken en negatieve exponenten waren nog niet behandeld; zonder moeite werd. de invoering ervan begrepen. Er wordt dan iets gevoeld van het elegante van de methóden der algebra. Den Haag, Mei 1928. U. Pu: Leu.

Page 14

EIGENSCHAPPEN OVER DE DEELBAARHEID | | | __DOOR Dr. J. G. v. D. PUTTE. S 1. We leiden in ’t volgende de bekende eigenschappen van over de deelbaarheid af, door gebruik te maken van de volgende twee eigenschappen: Lì Als men 2 getallen met eenzelfden getal vermenigvuldigt, dan wordt ook de G.G.D. met dat getal vermenigvuldigd. IL. Men kan de G.G.D. van 3 getallen bepalen, door eerst-de _GG.D. van 2 van die getallen te bepalen, daarna de G.G.D. van dit getal en het 3e getal. | We stéllen de G.G.D. van a en b voor door (a, 6). De eigenschappen 1 en Il kunnen we dan als volgt opschrijven: | (pa, pb) =p (a, 6). IL. (a, b, c)=((a, b), c)=(a, (b, c)). | S 2. Als aXb deelbaar is door c en b en c zijn onderling ondeelbaar, dan is a deelbaar. door c. Ges. ê | OE Te bew.: (a, 0) =c. LL 6 o9=1. Bewijs: « Uit ’t geg. en 1 volgt (ab, ac) =a. Nu is: | | (ab, ac, €) =((ab, ac), c)=(a, ©. . ….. (1 Maar ook: (ab, ac, c)= (ab, (ac, c)) = (ab, c)—=c volgens 'tgeg. (2) Uit (1) en (2) volgt dus (a, c)=c. $ 3. Is c onderling ondeelbaar met a en b, dan is c ook onderling ondeelbaar met ab. | Geg.: (a, co)=1l . . (3). … Te bew.: (ab, cC)=1. (b, )O=t . . (4. | " Bewijs: Uit (3) volgt (ab, bc) =b.

Page 15

13 Nu is: (ab, be, ec) =((ab, be), c) =(b, On volgens (4). Maar ook: (ab, be, Cc) = (ab, (be, c)) = (ab, C), dus is " (ab, c)=1. 8 4. Als c deelbaar is door aen b, terwijl a en b ond. ond. zijn, dan ís c deelbaar door ab. Geg. » (a, )O=a .”. (5) Te bew.: he c) = ab. (b, co)=b . . (6) | | (a DIS oe + U) Bewijs: Uit (5), (6) en (7) volgt (ab, bc) = ab; wi a en (ac, be) =C. Nu is (ac, be, ab) = ((ac, bo), ile ab). Maar ook (ac, bc, ab) = (ac, (be, ab)) = (ac, ab) = ab, dus ___ (c, ab) =ab. S 5. De G.G.D. van a en b, is dezelfde als die van a en bc, mits c ond. ond. is met a. Geg.: (a, b)=p . … (8) - Te bew. „ (a, be) =p. (a )=1l . . (9). a Bew.: Uit (9) volgt (ab, bc) =b. Nu is (a, ab, be) =(a, (ab, be)) = (a, b) =p. Maar ook: (a, ab, be) = (a, ab), be) = (a, be), dus (a,bc) =p. S 6. Het product van twee getallen is gelijk aan het product . van hun G.G:D. en hun K.G.V. Geg.: (a, b)==d èn ’K.G.V. van a en bis v. Te bew.: a X b=d Xv. Bew.: Zij v— pa — gb, waarbij (p‚ q) = Ì. Uit (a, b) =d, volgt (av, bv) =d X v. Nu is (av, bv) —(agb, bpa) —=ab(p, q)—=ab, dus ab = dv. en

Page 16

AXIOMATISCHE BEHANDELING DER MEETBARE EN ONMEETBARE VERHOUDINGEN | VAN GROOTHEDEN, EEN TOEPASSING VAN DE THEORIE VAN HET ONMEETBARE GETAL OP MEETKUNDIGE EN NATUURKUNDIGE GROOTHEDEN, DOOR | Prof. Dr. FRED. SCHUH. INLEIDING. 1. In dit geschrift onderstellen we de theorie van het positieve onmeetbare (of liever positieve reëele) getal bekend, in het bij- . zonder de theorie van DEDEKIND. Volgens die theorie is een positief reëel getal een snede in de positieve meetbare getallen, d.w.z. een zoodanige verdeeling der positieve meetbare getallen in twee klassen, dat geen dier klassen leeg is en ieder getal van _ een dier klassen (hooge klasse) grooter is dan ieder getal der ‘andere klasse (lage klasse). Heeft de hooge klasse geen kleinste getal en de lage klasse geen grootste getal, dan heet de snede onmeetbaar of irrationaal; ze wordt dan beschouwd als een posi- tief onmeetbaar of irrationaal getal. Een positief meetbaar getal a wordt geïdentificeerd met twee meetbare sneden, nl. met de- snede, waarbij de hooge klasse gevormd wordt door de meetbare getallen, ‘die > a zijn, en met de snede, waarbij de hooge klasse gevormd wordt door de meetbare getallen, die Za zijn. Met de sneden in de positieve meetbare getallen wordt in de theorie van DEDEKIND een optelling en een vermenigvuldiging gedefinieerd, benevens een relatie grooter en kleiner. Hierbij wordt aangetoond, dat deze definities op de positieve reëele ge- tallen kunnen worden overgedragen en dan aansluiten aan die voor de positieve meetbare getallen; dit laatste wil zeggen, dat de nieuwe definities, toegepast op twee meetbare getallen, tot dezelfde resultaten voeren als de oude. Aangetoond wordt dan verder, dat na de uitbreiding van het getalbegrip tot de positieve

Page 17

15 reëele getallen de bekende grondeigenschappen behouden gebleven zijn en dat nog steeds iedere aftrekking, waarbij het aftrektal grooter is dan de aftrekker, en iedere deeling mogelijk en on- dubbelzinnig is; hieruit volgt, dat men met de nieuwe getallen - mag rekenen als met positief meetbare. De theorie wordt dan afgesloten met het bewijs van de stelling van de bovenste grens, welke stelling zegt, dat iedere niet-leege naar boven begrensde verzameling van getallen een bovenste grens heeft. Voor meerdere bijzonderheden verwijzen we naar ScHun, Het getalbegrip, inhet bijzonder het Onmeetbare getal, met toepassingen op de Algebra, de Differentiaal- en de Integraalrekening, Hoofdst. IV. 2. In de volgende Hoofdstukken bespreken we eenige alge- meene eigenschappen van grootheden, zooals die in de meet- kunde of natuurkunde (mechanica) voorkomen; als. voorbeelden noemen we lengte, oppervlak, tijd, massa, hoeveeltierd electrici= teit. Bij wijze van axioma's kennen we aan die grootheden eigen- schappen toe, waarvan de juiste beteekenis in ieder bepaald geval nog nader moet worden vastgesteld, maar waarop in een bespreking, die op allerlei soorten van grootheden van toepassing is, niet verder behoeft te worden ingegaan. Ook moet in ieder bepaald geval worden nagegaan of de axioma’s, die we in het volgende aannemen, vervuld zijn (of liever te aanvaarden zijn). Is dif zoo, dan zijn ook de conclusies, die we uit de axioma's zullen trekken, voor dat geval geldig. Op het al of niet gelden der opgestelde axioma's hebben de wiskundige beschouwingen geen vat, tenzij het er om gaat die axioma’s uit een ander stel axioma's af te leiden, zooals bij de meetkundige beschouwingen van nê. 86—105. De wiskundige beschouwingen kunnen zich slechts. bezig houden met het trekken van conclusies uit de axioma's en het vaststellen, dat uit de ingevoerde axioma’s geen met elkaar in strijd zijnde conclusies E trekken zijn (nief-strijdig- heid der axioma's). In Hoofdst. 1 worden de axioma’s opgesteld, die dienen om tot een theorie der verhoudingen van onderling meetbare groot- heden te geraken, en worden uit die axioma’s verschillende op grootheden betrekking hebbende stellingen afgeleid. In Hoofdst. Il wordt de theorie der meetbare verhoudingen ontwikkeld, terwijl . in Hoofdst. Il het axioma van ARCHIMEDES en de theorie der onmeetbare verhoudingen behandeld worden. Hoofdst. IV bevat

Page 18

16 beschouwingen over de niet-strijdigheid en onafhankelijkheid der opgestelde axioma's en over de continuïteit en volledigheid van het stelsel grootheden. | __In Hoofdst. V wordt in het kort de toepassing der theorie op massa’s besproken en uitvoeriger de toepassing op de meetkunde voor het geval, dat de grootheden lengten van segmenten van rechten zijn. We hebben ons hierbij op het standpunt gesteld, dat de meetkunde op de axioma's van HiLBERT wordt. opgetrokken: Uit die axioma's worden dan de door ons voor grootheden op- gestelde axioma’s afgeleid. In Hoofdst. VI wordt de alleen uit historisch oogpunt belangrijke theorie van EUCLIDES (steunende op een scherpe door hem gegeven definitie van gelijkheid van twee verhoudingen) behandeld, terwijl in Hoofdst. VII getoond wordt hoe die theorie tot een, zij het __ook gebrekkige, theorie van het onmeetbare ‘getal kan voeren. In Aanhangsel l en If wordt een zuiver arithmetische theorie van het positieve onmeetbare getal ontwikkeld, die op een anderen gedachtengang berust dan de bestaande theorieën. Het wezenlijke van die theorie is, dat door het meer op den voorgrond stellen van de stelling van de bovenste grens de definities van optellen en vermenigvuldigen van reëele getallen onafhankelijk gemaakt worden van de gekozen definitie van een reëel getal. In Aanhangsel III wordt de op de door EucLIDes gegeven definitie steunende theorie _van het onmeetbare getal aan den nieuwen EERE aan- gepast. Opgemerkt zij nog, dat dit geschrift als een aanvulling te be- schouwen is van het boven geciteerde leerboek over het onmeet- bare getal, waarin we ons uitsluitend op zuiver arithmetisch standpunt gesteld hebben, hetgeen b.v. meebracht, dat van de bekende meetkundige invoering der goniometrische functies moest worden afgezien en deze door een zuiver arithmetische behande- ling dier functies moest worden vervangen. HOOFDSTUK 1. ALGEMEENE EIGENSCHAPPEN VAN GROOTHEDEN. N 3. Definitie van vergelijkbare grootheden. Heeft men een stelsel ‘grootheden, dan noemt men die grootheden vergelijkbaar

Page 19

% SMOLLILMESITE ELINE OEL IOT AOL IM ME nd nn NESTJE nT EE Meene NESS a ME oes ME ae lbs e< IE

SIR ISAAC NEWTON 1642 1727 P. NOORDHOFF _TE GRONINGEN geeft uit de | WISKUNDIGE WERKEN van de navolgende schrijvers : ‚Prof. Dr. J. A. Barrau Prof. Dr. H. Bremekamp Prof. Dr. L. E.J. Brouwer CG. A. Crfor Dr.J. G. van den Corput Prof. Dr. P.v. Geer TERTIAIRE OELETTOEITLLAOETESMOELLLLMELTIT HELT MELLE ITLAME ETE INE ot METS DOES EETNL EEEN Moe DE re OEE IE ven MELTIIMELITI ES Sn HE ian Eos Moere EL …… raad” Adelt” Adak tonvagptter never erer raptenen PePee rt rDer ep eren mgeene hed ITIL BOETE ZOE LLSCHELTEL EELDE Ee va MME oe Eran nnn ME aona DE veen DE vene ter -

Page 20

nn a een: Er TAART nn en ba ME ennn HE sene MEE en Bek nn Saen OE eeen DE zon ME one Dr. B. Gonggrijp N. L.W, A. Gravelaar J.van de Griend F. M. Jaeger P. Jansen Dr. J. Kors Prof: Dr. J. C. Kapteyn J.J. van Laar C: L. Landré Prof: G. Mannoury … Dr. P, Moflenbroek W, A. W. Moll H. Offerhaus Ezn. Prof. Dr. Ch. H. van Os Prof Dr. A. J. v. Pesch Prof: Dr. Jul. Petersen . Dr. ÒÖ. Postma _ Prof Dr. J. G. Rutgers Dr. G. Sdhaake Prof: Dr. G. Sdhouten Dr. D.J. E. Shrek Prof: Dr. Fred, Schuh H. Siersma 76. Stieltjes . Prof: Dr. M. J. van Ulven H. G. A. Verkaart H. L. Vernhourt J. Versluys Dr. W. L. van de Vooren Prof: Dr. HK. de Vries Prof. Dr. R. Weitzenbók W, H. Wisselink D. B. Wisselink P. Wijdenes P. Wijdenes & Dr. D. de Lange Prof. Dr. J. Wolff Prof. Dr. W, van der Woude ween Eon Hono ME ome oon in ME ann ane PE ene PE noe HE oen IB one oee En

Page 21

17 (ook wel gelijksoortig), als bij ieder tweetal A, B dier grootheden één en slechts één der drie volgende betrekkingen geldt: A=B, A>B, A B hetzelfde beteekent als B B niet. 5. Algemeene grootheden. Als axioma nemen we verder aan: Axioma Il, /s A= B en B=C, dan is A=C ianrakan der gelijkheid van grootheden ). De geldigheid van dit axioma is van zelf sprekend in het geval, dat een der beide gelijkheden A == B, B= C identiteit beteekent. 6. De commutativiteit en transitiviteit der relatie „gelijk” stellen ons in staat het stelsel der vergelijkbare grootheden te verdeelen in verzamelingen van gelijke grootheden. Hierbij zijn twee grootheden gelijk of ongelijk, al naar gelang ze tot dezelfde verzameling of tot verschillende verzamelingen behooren. Tot een verzameling van gelijke grootheden geraakt men aldus. Zij A een bepaalde grootheid. We vormen nu de verza- kk van. alle grootheden B, die aan A— B voldoen; tot die 2

Page 22

18 verzameling behoort ook A, wegens A=AÁ. Is C een bepaalde tot die verzameling behoorende grootheid, dan is A=C, dus ook C=A; is B een willekeurige grootheid der verzameling, dan is A== B, waaruit men, in verband met C== A, tot C=B besluit. Omgekeerd besluit men uit C—B en A—C, op grond van de commutativiteit en transitiviteit der gelijkheid, tot A= B. Hieruit blijkt, dat de verzameling der grootheden, die bij gegeven A aan A= B voldoen, dezelfde is als de verzameling der groot- heden, die aan C—= B voldoen, waarin C een grootheid van eerst- genoemde verzameling is (zoodat C aan A—C voldoet). Dit resultaat beteekent, dat alle grootheden der verzameling dezelfde rol spelen; door iedere er toe behoorende grootheid is de ver- zameling volledig aangewezen, terwijl de verzameling uit iedere er toe behoorende grootheid op dezelfde wijze wordt afgeleid. Is D een grootheid, die niet tot de uit Á afgeleide verzameling behoort, dan voert D op dezelfde wijze als boven tot een ver- - zameling. Deze verzameling heeft met de uit A afgeleide geen enkele grootheid gemeen. Is nl. E een grootheid der uit D afge- leide verzameling, dus D=E, dan behoort E niet tot de uit A afgeleide verzameling, daar anders ook D tot de uit A afgeleide verzameling zou behooren. 7. De verzameling van alle grootheden, die aan een bepaalde grootheid gelijk zijn, noemen we een algemeene grootheid. In tegenstelling daarmede noemen we de vroeger beschouwde grootheden ook bijzondere grooiheden. Een algemeene groot- heid is dus een verzameling van gelijke bijzondere grootheden. Door iedere dier bijzondere grootheden is de algemeene grootheid aangewezen. We noemen iedere dier bijzondere grootheden een representant van de algemeene grootheid. Spreken we in het volgende kortweg van grootheid, dan is daarmede steeds een bijzondere grootheid bedoeld. Een bijzondere grootheid stellen we door een cursieve haard: letter voor, een algemeene grootheid door een vette rechte hoofd- letter. Is A een bijzondere grootheid, dan wijzen we de algemeene grootheid, waarvan Á een representant is, door A aan. 8. Bij twee algemeene grootheden A en B beteekent gelijkheid, dat A en B dezelfde representanten bebben; m.a.w. A = B beteekent, dat de algemeene grootheden A en B geheel dezelfde zijn (dus dezelfde verzameling van bijzondere grootheden zijn).

Page 23

19 Bij algemeene grootheden beteekent dus gelijkheid hetzelfde als identiteit. De transitiviteit der gelijkheid van algemeene grootheden wordt daarmede van zelf sprekend en behoeft dus niet door een axioma te worden vastgesteld. E | 9. Optelbare grootheden. Als de vergelijkbare grootheden A en B aan een bepaalde voorwaarde voldoen, zijn A en B tot één enkele grootheid te vereenigen, die de som van A en B ge- noemd wordt en door A + B wordt voorgesteld. He noemen de grootheden A en B dan optelbaar. Wat onder optelbaar te verstaan is en wat in geval van optelbaarheid van A en B onder de som A+ B te verstaan is, moet in ieder bepaald geval (dus bij iedere soort grootheden) afzonderlijk worden vastgesteld. Zijn b.v. de grootheden lengten van lijnsegmenten (segmenten van een rechte), dan zijn twee grootheden optelbaar, als de twee segmenten tot een zelfde rechte behooren en een eindpunt gemeen hebben, dat tusschen de beide andere eindpunten gelegen is; onder de som der lijnsegmenten is dan te verstaan het lijnsegment, dat de niet gemeenschappelijke eindpunten der beide oorspronkelijke segmenten tot eindpunten heeft; m. a. w. ligt het punt Qop een rechte tusschen de punten „Pen R,‚ dan is PQ + QR=PR (zie n°. 96). Zijn de grootheden massa’s van lichamen, dan wil optelbaar zeggen, dat de twee massa’s geen massadeeltje gemeen hebben; de som der beide grootheden krijgt men dan door beide lichamen tot één lichaam te vereenigen (of vereenigd te denken). 10. We stellen nu de volgende axioma’s op: Axioma IL Zijn A en B optelbaar, dan is A+ B= BA (commutativiteit der optelling van grootheden). Axioma IV. Zijn A en B gegeven grootheden, dan kan men steeds de grootheid A’ zoo bepalen, dat A—= A’ isen A’ en B optelbaar zijn. Axioma V. Zijn A en B optelbaar en A' en B' ook, terwijl A=A' en B=B' is, dan is Aj B=A HB’. In het bijzonder is dus Ar BA’ + B, als A en B optelbaar Ì zijn, en A+B—=A+H B’, als A en B' optelbaar zijn; in beide gevallen worden A en B optelbaar ondersteld, terwijl in het eerste geval A — A’ ondersteld is en in- het tweede geval B=B'. Algemeen kan worden opgemerkt, daf, zoodra van A+ B gesproken wordt, dit geacht wordt de onderstelling in te sluiten, dat A en B optelbaar zijn. :

Page 24

20 11. Optelling van algemeene grootheden. De axioma’s IV en V maken, dat de optelling van optelbare grootheden op de door die grootheden gerepresenteerde GTR grootheden kan worden overgedragen. : Onderstel, dat A en B twee (al of niet verschillende) vergelijk- bare algemeene grootheden zijn, waarmede natuurlijk bedoeld is, dat de representanten van A en die van B vergelijkbaar zijn. Is A een representant A, dan volgt uit axioma IV, dat men de representant B van B zoo kan kiezen, dat A en B optelbaar zijn. De som A+ B representeert dan een algemeene grootheid. Volgens axioma V verandert die algemeene grootheid niet, als men A door een andere representant A’ van A en B door een andere representant B’ van B vervangt, mits zoo, dat A’ en-B’ optelbaar zijn; dan is nl. A+ B—=A’ + B’. Hetzelfde geldt natuurlijk, als men slechts A door een andere representant van A of slechts B door een andere representant van B vervangt. De door AB gerepresenteerde algemeene grootheid hangt dus alleen van de algemeene grootheden A en B af en niet van de keus van de representanten A en B dier algemeene grootheden. De op de aangegeven wijze uit A en B afgeleide algemeene grootheid noemen we de som der algemeene grootheden A en B; deze som stellen we door A + B voor. Men heeft dus dienaan- gaande de volgende definitie: Zijn A en B vergelijkbare algemeene grootheden, dan is A + B de algemeene grootheid, die gerepresenteerd wordt door A —+ B, waarin A een willekeurige ‘representant van A en B een willekeurige representant van B is, mits zoo gekozen, dat A en B optelbaar zijn. 12. Uit het voorgaande volgt: ledere twee vergelijkbare algemeene grootheden A en B (hetzij gelijk of ongelijk) voeren door optelling tot één enkele algemeene grootheid A+B. | Uit axioma Ill volgt onmiddellijk: Men heeft A 4B=B A (commutativiteit der AE van algemeene grootheden). Als axioma nemen we nu verder nog aan: Axioma VI. Men heeft (A + B) + C=A Ee (B + C) panel tiviteit der optelling van algemeene grootheden). 13. Uit de associativiteit en commutativiteit der optelling van algemeene grootheden volgt onmiddellijk de geldigheid voor

Page 25

21 algemeene grootheden van de algemeene associatieve en commu- tatieve eigenschap der optelling met een willekeurig aantal termen (zie SCHUH, Theoretische-Rekenkunde of Elementaire Theoretische ‘Rekenkunde, deel 1, n®. 50—56). : Voor A JA schrijft men ook 2AÂ. Evenzoo is 3A = AHAHÀÁ. Algemeener is onder nA, waarin n een natuurlijk gefal en A een algemeene grootheid is, te verstaan de som van n gelijke alge- meene grootheden A, hetgeen ook kan worden aangegeven door 1.A=A en de formule (van n op n 4-1): | (n 4-1) A—=nA HA. Uit de algemeene associatieve en commutatieve eigenschap der optelling van algemeene grootheden volgen verder de beide distributieve eigenschappen der vermenigvuldiging van een natuurlijk getal en een algemeene grootheid: (mn + n) A= mA + nA, tl n(A +-B)=nA +-nB. - (3) . Door volledige inductie is (2) uit te breiden tot: | | (mt Ha HA) A=n Ad nA H.H npA (4) en (3) tot: n{A, + Aa H.H Ap) =nA, + nA, +. H nAp. (5) Door in (4) n,, n5,..., np alle gelijk aan n te nemen, vindt men: | (pn) A =p (nA). | | (6) Door in (5) A, Ao,..… Ap alle gelijk aan A te nemen, vindt men: | n(pA) =p (nA), … @ een formule, die, in verband met pn == np, ook onmiddellijk uit (6) volgt. Door herhaalde toepassing van (3) en (4) kan men nog andere formules afleiden, als: | (mn) (A + B+C) mA + nA + mB + nB + mC + nC. De uitbreiding tot het geval, dat de eene factor van het product de som van een willekeurig aantal natuurlijke getallen is en de andere factor, de som van een willekeurig aantal algemeene groot- hedèn, ligt voor de hand, 14. Grooter en kleiner bij algemeene grootheden. ‚We stellen de volgende axioma’s op: ‘

Page 26

22 ‘Axioma VIL Zijn A en B optelbare grootheden, dan is ALB D>A, EE Au Axioma VII. Voldoen de vergelijkbare grootheden A en B aan A> B, dan kan men steeds de grootheden B' en C-zoo REDES dat B'= B en A=B' HC is. Zijn de grootheden lijnsegmenten, dan is axioma VII niets anders’ dan het afpassen van het kleinste be op het grootste (waarover nader in n°. 157). _… Axioma IX. /s A>B en B=B', dan ís A>B' | 15. Onderstel, dat de grootheden Aen B gegeven zijn en dat men de grootheden B’ en C zoo kan bepalen, dat B'==B en A= B' +-C is. Volgens axioma VIL is. dan A > B’, waaruit men in verband met axioma IX tot A>B besluit. In verband met axioma VIIl heeft men dus: | Tusschen de grootheden A en B bestaat Bn en alleen dan de ‚de betrekking A > B, als men “de grootheden B' en C zoo kan bepalen, dat B'=B en A=B +C is. 16. Onderstel, dat A > B en A— Ais. Volgens. axioma, VII kan men dan B' en C zoo bepalen, dat B'—=B en A= B+C is. Volgens axioma Il is dan A=B EC, zoodat A’ > B' is. In verband met axioma hid besluit men EEN tot ht We vinden dus: | Is A > B en A—=A’, dan is A’ > B. 17. Uit de stelling van n°. 16 leidt men, in band met axioma IX af: Is A>B en geldt A= LA en B == B', dan is A'>B'. Immers uit het onderstelde en axioma IX volgt, dat A > B' is, waaruit in verband met de stelling van nê. 16 volgt, dat A’ > B is. In de hiermede bewezen stelling ligt zoowel het axioma IX als de stelling van nê. 16 als bijzonder geval OEE nl. als de gevallen A= A’ resp. B=B. 18. De stelling van n°. 17 drukt uit, daf de betrekins grooter tusschen bijzondere grootheden niet verandert, als men beide groot- heden (of een van beide) door daaraan gelijke grootheden vervangt. Dit maakt, dat men de betrekking grooter van de bijzondere groot- heden opde daardoor gerepresenteerde algemeene Ee Bak overdragen. Men krijgt zoo de volgende definitie: Zijn A en B vergelijkbare algemeêne grootheden; “dari beteekent A > B, dat A >B is, waarin A een representant: van A'isen B

Page 27

23 een representant van B, onverschillig hoe men die representanten kiest. 19. Stellingen betreffende grooter en kleiner bij algemeene grootheden. : Het axioma VII is aldus op algemeene BEOOR over te dragen: Zijn A en B vergelijkbare algemeene wie danisA JB > A. “Immers zijn A en B optelbare representanten van A resp. B, dan is. Â+ B een representant van kn Het Belen volgt nu uit A+ B> Á. 20. Ook het axioma VII is op algemeene grootheden. over te dragen, aldus: Voldoen de vergelijkbare algemeene grootheden A en B aan A > B, dan kan men steeds de algemeene le ee Zoo dEpolen, ‘dat A= B +4 C is. ie : : Dit. kan iet de stelling van n°. 19 enen samengevat tot: … Tusschen de algemeene grootheden A en B bestaat dan en alleen “dan de betrekking A > B, als men de ee dll gemalen k C zoo ‘kan bepalen, dat A=B HC is. 21. Onderstel, dat de algemeene grootheden A, B en C aan A>B sen B > C voldoen. Volgens n°. 20 kan: men dan de algemeene grootheden D en E zoo bepalen, dat A= BD en B=C—HE is. Volgens axioma Vl is dan: En A=BHD=(C+HE)+D—=C-+H(E+D), waaruit. men inn verband miet de stelling van nê. 19) tot A > C ‚besluit.. Men heeft dus: Voldoen de algemeene grootheden A, B en C aan A >B en B>C, dan is A >C (transitiviteit der betrekking grooter tusschen: alge- meene grootheden). Uit deze stelling volgt, dat men ook uit A> B en B>C tot A.> C kan besluiten (transitiviteit der betrekking led tusschen | bijzondere grootheden). | 22. Uit het laatste deel van axioma | Gan dat A —B de betrekking A > B uitsluit. Evenzoo sluiten natuurlijk A = B en A A te schrijven is. ee „Uit de transitieve eigenschap van no. 21 walt dat ook A >B en A B en-B > A zou nl. volgen A > A, in strijd met A == A. Men heeft dus:

Page 28

24 Bij twee vergelijkbare algemeene grootheden A en B geldt steeds één en slechts één der betrekkingen: A=B, A>B, A B en A m, dan kan men het natuurlijke getal p zoo bepalen, dat n = mp is. Ís A een algemeene grootheid, dan is dus volgens (2): nA = (m + p) A= mA + pÂ. Volgens n°. 19 besluit men hieruit tot nA > mA. Men heeft dus: Js A een algemeene grootheid en zijn m en n natuurlijke ge- talien, die aan n >m voldoen, dan is nA > mA. Door een redeneering uit het ongerijmde volgt hieruit, dat men uit nA = mA tot n= m en uit nA > mA tot n > m besluiten kan. 24. Onderstel, dat A, B en C vergelijkbare algemeene groot- heden zijn en dat A > B is. Men kan dan de algemeene groot- heid D zoo bepalen, dat A =B + D is (zie n°. 20). Men heeft dan volgens axioma VI: A + C=(B+D)+C=(D4-B)+-C= D(B+C)=(BHCHD, waaruit men tot A + C>B + C besluit. Men heeft dus: Zijn A, B en C vergelijkbare algemeene grootheden en is A > B, dan is A+ C>B + C. 25. Uit de stelling van n°. 24 kan men op bekende wijze verschillende andere stellingen afleiden. Vooreerst noemen we: Zijn A, B, C en D vergelijkbare algemeene grootheden en is A > Cen B>D, dan is A +C>B +D. Men heeft nl. A 4C>B+#C en B+C>B+D, dus A4-C>B +4 D (zie n°. 21). De laatste stelling is op voor de hand liggende wijze (door volledige inductie) tot sommen met een willekeurig aantal termen uit te breiden. Door de termen van een zelfde som alle gelijk te nemen, vindt men: Is A>B en n een natuurlijk getal, dan is nA > nB. Door een redeneering uit het- ongerijmde volgt hieruit: Is n een natuurlijk getal en nA — nB, dan is A = B. Uit A >B of A nB resp. nA < nB, beide in strijd met het onderstelde, zoodat A =B als eenige mogelijk- heid overblijft.

Page 29

bevat 10 mond. Examens A en 9 mond. Examens B. Rekenboek voor M.U.L.O. Mil Algebra M.U.L.O. EIB WERKEN voor het M. U. L.O. vaN P. WIJDENES. N.B. Present-Ex, van onderstaande werkjes worden gaarne gezonden aan Hoofden en Onderwijzers bij het M.U.L.O., Kweek- scholen, Nijverheidsscholen, enz. VOORLOOPER VAN HET heen kn: M. U.L. O. Prijs gec, met Antw. . .… ‚ … f 0.60 REKENBOEK voor M. U. L. 0. le stukje, Se druk . . . . . gec. f 1.60. Uitwerkingen 1 / 1.50 2e stukje, 3e druk . vn 160. ä H - 1.50 3e stukje, Vraagstukken, 2e druk, . … … 1.90. n UI - 1 REKENBOEK VOOR M.U.L.O., vereenvoudigde uitgave B. Deeltje 1, gecartonneerd. . . … . f 1.40 | Antwoorden l en Il à f 1.— Deeltje II, gecartonneerd . . . . . -1.40 | (Gratis voor docenten.) BEKNOPTE ALGEBRA. te stukje, 4e dr, gec. f 1.70, 2e stukje, 4e dr, gec.f 1.70. Antw. If 0.75, Il f 0.75 ALGEBRA voor M. U. L. O. le stukje, 19e druk, . . . . geb. / 1.40. Antwoorden, 5e druk, / 0.60 2e stukje A, Se druk. . . . …. .- 1.50. „5 4edruk, - 0.90 Examénuitgave B, 7e druk . … - 2.25. Antwoorden - 1.00 Deze antwoordenboekjes zijn slechts voor docenten, het tweede bevat de vol- ledige uitwerkingen der logarithmenvraagstukken. MEETKUNDE voor M.U. L. O0. le stukje, 10e druk, geb. met gradenboog en driehoek. . . . . . f 1.40 2e stukje, 5e druk, geb. met gradenboog en driehoek. . . . . . - 1.50 WERKSCHRIFT 1, 6e druk f 0.70, gec. f 0.90 en II, 3e druk f 0.60, gec. f 0.85 OPLOSSINGEN Meetkuride M.U.L.O., 3e druk. . … … …f 0.90 Dit boekje bevat wenken voor het Meetkunde- Onderwijs voor het ,M. U. L. 0; ‘t is gratis verkrijgbaar voor docenten, BEKNOPTE MEETKUNDE 1, 4e druk / 1.70; II, 4e druk. . # 1.70 OPLOSSINGEN I/II (gratis voor docenten), . … rd sf 079 Logarithmen- en Rentetafels A, 5e druk gec. f 0. 60; B, Ge druk, f 0.85 REKENBOEK voor de H. B. S. le stukje, 12e druk, gec. . . . .{ 1.70. Uitwerkingen, 5e druk f 0.50 2e „ ‚8e druk ” SNE - 1.70. En ‚ 3e druk - 1.00 3e . ‘Handelsrekenen, 3e druk - 1.70. E ‚2e druk - 1.00 De antwoorden op de vraagstukken in deze drie deeltjes zijn, daar ze volledig zijn uitgewerkt, slechts verkrijgbaar voor docenten. ; Vraagstukken uit Rekenboek [7e druk gece. . . . . …. f 1.00 8 î B: Il 4e druk „ \ . … - 1.00 Uitwerkingen per stukje uitsluitend voor docenten, 1 f 0.40, 1, 2e druk - 0.50 In Vraagstukken uit Rekenboek II, Rekenboek voor M.UL.O. HI, in deel II van Algebra M.U.L.O. en Beknopte Algebra II, Deel IE Meetkunde M.U.L.O. en Beknopte Meetkunde Il vindt men alle examenopgaven van de M.U.L.O. diploma's A en B vanaf het begin (1907). UITGAVEN VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN.

Page 30

GRATIS EN FRANCO ONTVANGT IEDER VAN: alsmede omtrent te gebruiken boeken bij alle soorten MB Alle mogelijke inlichtingen omtrent wiskundige studie, ‚ Amsterdam Z. Jac. Obrechtstraat 88. Tel. 27119, van onderwijs worden gratis verstrekt door P. Wijdenes P. NOORDHOFF TE GRONINGEN Volledige catalogus A. ow | 5 Catalogus B var schoolboeken. E 5 . Ee ne Ie C van studieboeken. je 5 „5 D van leermiddelen. 25 Versluys. 0 Volledige Catalogus van uitgaven over alle vakken. Proefnummers van het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde, Christiaan Huygens en Euclides. P. WIJDENES TE AMSTERDAM Z. JAC. OBRECHTSTRAAT 88 — TEL. 27119 Wenken en Boekenlijst Wiskunde L. O. . Het Examen Kl en KV met boekenlijst; ook alle gewenschte inlichtingen omtrent wiskundige studie en keuze van leerboeken.

Page 31

25 Evenzoo bewijst menuit-het ongerijmde: Is n een natuurlijk getal en nA > nB, dan is A > B. | 26. Uit de stelling van n°. 24 volgt, dat de algemeene groot- heid C,‚ genoemd in. de eerste stelling van n°. 20, door de betrekking A—B+4 C geheel bepaald is. Had men nl. ook A=B—4-C’ en was b.v. C > C', dan was B+C>B+C, in . strijd daarmede, dat zoowel B+C als B+C’ aan A gelijk is. De eerste stelling van n®. 20 kan dus als volgt worden aan- gevuld: : Voldoen de algemeene grootheden A en B aan A > B, dan kan men steeds, en op slechts één manier, de algemeene grootheid C zoo bepalen, dat A—=B + C is (mogelijkheid en ondubbelzinnig- heid der aftrekking van een algemeene grootheid van een grootere algemeene grootheid). De aanvulling houdt in, dat men uit B+C=B+C tof C=C' besluiten kan. HOOFDSTUK IL MEETBARE VERHOUDINGEN VAN GROOTHEDEN. 27. Verhouding van onderling meetbare algemeene groot-. heden. Onderstel, dat de algemeene grootheden A en B vol- doen aan: | | bA = aB, (8) waarin a en b natuurlijke getallen zijn. Is c een ARDEN getal, dan volgt uit (8): | c(bA) =c(aB), waarvoor in verband met (6) geschreven kan worden: | (cb) A = (ca) B. Hieruit blijkt, ‘datde betrekking (8) blijft bestaan, als men a en b beide met een zelfde natuurlijk getal vermenigvuldigt (dus als men a en b door ca resp. cb vervangt). | Is aan (8) voldaan en is c een gemeene deeler van aen. b, dan kan.men de natuurlijke. getallen a’ en b° zoo bepalen, dat a=ca' en b==cb’ is. Volgens (6) is dan: - c (b'A) =c(a'B), waaruit men, in verband met de voorlaatste stelling van n°, 25, tot b'A =a’B besluit. Dit beteekent, dat de betrekking (8)

Page 32

26 blijft bestaan, als men a en b beide door een Ees REE getal deelt. Uit het voorgaande blijkt, dat (8) geldig blijft, als men a door a, en ò door b, vervangt, mits zoo, dat-a, :b, —=a:b is. Men kan het bewijs hiervan ook aldus inkleeden. Is a, :b, =a:b, dan is a,b =ab,, dus volgens (8), in verband met (6) en (7): a (b,A) = (ab) A = (a,b) A= — Q, (bÀ) = a, (aB) = a (a,B). Op grond van de voorlaatste stelling van n°. 25 besluit men hieruit tot: bA =a B. ee fe __ (9) Op soortgelijke wijze blijkt, dat men uit (8) en (9) tot a,:b, =a:b kan besluiten. Uit (8) en (9) volgt nl: (a,b) A = a, (bA) = a, (aB) = — 4(a,B) = a (b,A) = (ab) A, waaruit volgt a,b = ab, (zie de opmerking aan het eind van n°. 23). Uit het voorgaande blijkt, dat, als (8) geldt, dan en alleen dan aan (9) voldaan is, als a,:b, =a:b is. 28. Uit het in n°. 27 gevondene volgt, dat het al of niet gelden van (8) (bij gegeven algemeene grootheden A en B) alleen van de waarde van het quotiënt a:b afhangt en niet van de wijze, waarop de natuurlijke getallen a en b gekozen zijn (met een gegeven waarde als quotiënt) en dat aan (8) voor hoogstens één waarde van a: b voldaan is. Geldt (8), dan noemt men a: b de verhouding der algemeene grootheden A en B en schrijft dit als: A:B=a:b. ed (10) Hiermede is niets anders bedoeld dan (8). Dat er natuurlijke getallen a en b bestaan, waarvoor aan (8) voldaan is, drukt men ook uit door te zeggen, dat de algemeene grootheden A en B onderling meetbaar zijn. Opgemerkt zij, dat er bij gegeven a, ben B slechts één alge- meene grootheid A bestaan kan, waarvoor aan (10) voldaan is. Is nl. aan (8) voldaan en.is A’ een algemeene grootheid, die > A of bA resp. aB resp. <aB is en dus niet voldaan is aan: bA’ =aB. Door a, b en B is de aan (10) voldoende algemeene. grootheid A dus bepaald, het- geen nog niet zeggen wil, dat er bij willekeurig gegeven a, b

Page 33

27 en B steeds een aan (10) voldoende algemeene grootheid A is (vergelijk n°. 69). 29, Stelt men a:b=v, waarin v dus een positief meetbaar getal is, dan kan men voor (10) ook schrijven: _ A:B=S yv * (11) “Dit schrijft men ook als: : | A=vB. | (12) Volgens het in n°. 28 gevondene ís de aan (12) voldoende algemeene grootheid A door het meetbare getal v en de alge- meene grootheid B volledig bepaald, zoodat vB één bepaalde algemeene grootheid voorstelt. Op de vraag of men hierin ven B willekeurig kan kiezen, gaan we in n°, 67—69 nader in. Is v een natuurlijk getal, dan is (12) met de vroegere betee- ‘kenis van vB (zie n°. 13) in overeenstemming. Dan. is .nl. y= y:1, zoodat men in (8) a=v en b= | kan nemen, Hier- door gaat (8) in (12) over. 30. Stellingen betreffende meetbare verhoudingen. Onder- stel, dat de algemeene grootheden A en B aan (11) en de alge- meene grootheden C en B aan C:B=w voldoen, waarin v en w positieve meetbare getallen zijn. Deze getallen zijn op één noemer te brengen, zoodat v als a: b en We als c: b te schrijven is. Men heeft dan (8) en | bC = cB. (13) Is v>w, dan is a>c, dus (volgens de stelling van n°. 23) aB > cB. In verband met (8) en (13) besluit men hieruit tot bA > bC, dus (volgens de laatste OSIS van n°. 25) tot A>C. We vinden dus: Dat de verhouding A:B grooter is dan de verhouding C:B beteekent hetzelfde als dat A > C is. Men kan dit ook zoo uitdrukken, dat vB > wB is, als v > w is, en omgekeerd (v en w meetbaar en positief). Dat men niet alleen uit v> w tot vB > wB kan besluiten, maar ook omgekeerd, blijkt door een redeneering uit het ongerijmde. | 31. Onderstel weer, dat aan (8) en (13) voldaan is; Dan is: bA + 6C =aB + cB, dus volgens (2) en (3): | b(AHC)=(a 0) B.

Page 34

28 Dit is ook te schrijven als: (A-+C):B=(a Fc}: b. | (14) Daar (ad-c):b=(a:b) 4 (c:b) is, voert (14) tot: (A +C):B=(A:B) + (C: B). (15) Dit doet zien, dat men de verhoudingen A:B en C:B van onderling meetbare algemeene grootheden mag optellen volgens — denzelfden regel als de bij getallen geldende. „Men kan (15), door A= vB, C=wB te stellen, ook aldus in formule brengen: vB + wB — (v + w) B, waarin v en w positieve meetbare getallen zijn. 32. Grootste gemeene maat. Onder een gemeene maat van twee algemeene grootheden A en B verstaat men een zoodanige algemeene grootheid M, dat zoowel A als B door vermenigvulding van M met een natuurlijk getal ontstaat. Is A=—aM, B=bM, . (16) dan is volgens (7): | bA —b (aM) = a (bM) = aB, zoodat aan (8) voldaan is. Hebben dus A en B een gemeene maat, dan zijn A en B onderling meetbaar. | 33. Zij g de G.G.D. van a en b en a—=ga’, b=gb’. (17) Voor (16) kan men dan volgens (6) schrijven: A=(ga’)M=a'(gM), B—=(eb) M=b'(gM), zoodat ook gM een gemeene maat van A en B is. Stellen we gM door G voor, dan is: | A=a’G, B-==b’G, (18) waarin a’ en b’ onderling ondeelbaar zijn. Weet men omgekeerd, dat (16) en (18) gelden, en is slechts bekend, dat a’ en b’ onderling ondeelbaar zijn (zoodat men niet weet, dat G=gM is), dan besluit men uit (16) tot (8) en uit (18) tot bA—a'G. Volgens n°. 27 is dan a:b=—a':b'. Daar a’ en b° onderling ondeelbaar zijn, besluit men hieruit tot (17), waarin Zg de GGD. van a en b is. Uit (16) en (18) volgt dan verder: aG == A =aM=(ga') M= a' (gM).

Page 35

29 Hieruit besluit men (in verband met de voorlaatste stelling van nê. 25) tot G —= zM. De gemeene maat G van A en B ontstaat dus door de gemeene maat M met een natuurlijk getal te ver- menigvuldigen. | Is g>1, dan is gM>M, dus G> M. Hieruit blijkt, dat G de grootste der gemeene maten van A en B is. Deze wordt de grootste geméene maat (G.G.M.) van A en B genoemd. We vinden dus: | Hebben de algemeene grootheden A en B een gemeene maat, dan hebben ze ook een grootste gemeene maat. Is die G, dan ís aan (18) voldaan, waarin a’ en b' onderling ondeelbare natuurlijke getallen zijn; is omgekeerd aan (18) voldaan, terwijl a’ en b' onderling ondeelbaar zijn, dan is-G de G.G.M. van A en B. /s M een gemeene maat van A en B, dan is er een natuurlijk getal g, waarvoor G=gM is, terwijl ook omgekeerd M een gemeene maat van A en B is, als aan G=gM (g een natuurlijk getal) voldaan is. Dit laatste blijkt daaruit, dat uit (18) en G=gM volgt: A=(ga)M, B=(gb)M. 34. Bewijs, dat onderling meetbare algemeene grootheden een grootste gemeene maat hebben. In n°. 32 is gebleken, dat A en B onderling meetbaar zijn, als ze een gemeene maat hebben. We toonen nu aan, dat omgekeerd de algemeene grooft- heden A en B een gemeene maat hebben, als ze onderling meetbaar zijn, dus als er natuurlijke getallen a en b zijn, waarvoor aan (8) voldaan is. Daar het, zooals in n°. 27 gebleken is, slechts op de verhouding a: b aankomt, kan worden-ondersteld, dat a en b onderling ondeelbaar zijn. We nemen aan, dat AZB is; in dat gevalisa2b.lsb=l, dan gaat (8) over in A—aB. Daar B—=1!.B is, is B dan een gemeene maat van A en B en wel de grootste gemeene maat, daar a en 1 onderling ondeelbaar zijn (zie de stelling van n°. 33). We onderstellen vervolgens, dat b>1 is. In dat geval is a niet door b deelbaar, wegens de onderlinge ondeelbaarheid. van a en b, zoodat dan a> b is. Door a door b te deelen, vindt men: a=qbtn Sn <b). Hieruit volgt, in verband met (8): | bA=(qib +1) B= (4,0) B + 7B, | (19)

Page 36

30 dus bÁ > (9,6) B= b(q,B), dus A >g,B. Volgens de eerste stel- ling van n?. 20 kan men dus de algemeene grootheid R, zoo bepalen, dat A—=gB—+R, is. Hierdoor gaat (19) over in: bend dus, volgens (3) en (6), i ha bne waaruit men, in verband met de stelling van n®. 26, tot besluit. Is ‚=|, dan gaat (20) over in bR, == B, waardoor (8) wordt: bA =a(bR‚) =b (aR‚), Men heeft dan dus: | A==aR,, B=bR, | zoodat R,‚ een gemeene maat van A en B is, en wel de G.G.M. wegens de onderlinge ondeelbaarheid van a en b (zie de stelling van nê. 33). Is r, > 1, dan is b niet door r,‚ deelbaar (daa b en 7, onder- hs ondeelbaar zijn). De deeling van & door r, levert: b=aan tn (1Én r, (qoR,), dus B> g,R,. Men kan dus de algemeene grootheid R, zoo bepalen, dat | B =gR, + Ro is, waardoor (21) voert tot: TR, —— TR. de (22) Is:r,== 1, dan gaat (22) over in R‚==r,R,, waardoor (20) geeft B—bR, en (8) A= aR,. In dat geval is dus R, een ge- meene maat van A en B (en wel de G.G.M.). Is r,> 1, dan deelen we 7, door 75. Is dan: =d (1 Sn<r), dan vindt men uit (22): | TR, — (9372 + 73) Ro —= 7o (A8Ro) + raRo, (23)

Page 37

31 dus 7R, > ro (gaRo), dus R‚ > geRs. Bepaaft men R; zoo, dat kb R= R+ R; is, dan wordt (23): 0 TR; = raRa. | (24) Is rg =t,. dan vindt men achtereenvolgens uit (24), (22), (20) en (8): | | | R, = rRs, R,‚ =rR;, B=bR,, A =aR.. Nu is dus R; een gemeene maat van A en B (en wel de G.G. M.). Is:rz> 1 en gaat men zoo door met =d (lS <r), nz., dan zal men eindelijk een rest 1 bereiken, daar de natuurlijke getallen 7,, 79, F3, enz. voortdurend kleiner worden en twee opvolgende onderling ondeëlbaar zijn. Men geraakt zoo tot een. gemeene maat G van A en B, waarvoor aan B—bG, A—=aG (25) voldaan is; wegens de onderlinge ondeelbaarheid van a en b ís G tevens de G.G.M. van A en B (zie de stelling van n°. 33). We vinden dus: Zijn de algemeene grootheden A en B onderling meetbaar, dan hebben ze een gemeene maat. Voldoen A en B aan (8), waarin a en b onderling ondeelbare natuurlijke getallen zijn, dan voldoet de grootste gemeene maat G van A en B aan (25). Is aan (8) voldaan, terwijl a en b onderling pong ‘zijn, dan voldoet de grootste gemeene maat G van A en B aan (18) met. a=—a:g, b'=b:g, waarin eg de G. G.D. van a en b is (zoodat a’ en b' onderling ondeelbaar zijn). HOOFDSTUK II “_ ONMEETBARE VERHOUDINGEN VAN GROOTHEDEN. 35. Axioma van Archimedes. We beschouwen nu het geval, dat A en B vergelijkbare algemeene grootheden zijn, maar voor geen enkel paar natuurlijke getallen a en b aan (8) voldaan is. De algemeene grootheden A en B worden dan onderling onmeet- baar genoemd. Volgens n°. 32 hebben A en B dan geen ge- meene maat.

Page 38

32 Wegens de onderlinge onmeetbaarheid van A en Bis A—=B uitgesloten. We nemen nu eerst het geval, dat A > B is. Men kan dan de natuurlijke getallen a en b zoo bepalen, dat bA > aB (26) is; daaraan is nl. o.a. voldaan, als men a=b=—=t neemt. | Ten einde zekerheid te krijgen, dat a en b zoo bepaald kunnen worden, dat ee ‘ bA B, dan kan men steeds een zoo groot natuurlijk getal n bepalen, dat : nB > A (28) is!) (axioma van ARCHIMEDES). | Voldoet n aan (28), dan is door a—= n, b= 1 aan (27) voldaan. … We beschouwen vervolgens het geval, dat A b, (aB) = (ab) B = (a,b) B=b (a,B), dus b(b,A) > b(a,B). Hieruit volgt: | bA >a,B. | | (29) Aan (26) blijft dus voldaan, als men a door a, en b door b, vervangt. In het bijzonder geldt (29), als a, : hb, =a:b is. Hieruit blijkt, dat het al of niet gelden van (26) alleen van de waarde van het meetbare getal a:b afhangt (en niet van a en b afzon- 1) Dit geldt natuurlijk ook, als A SB is, maar behoeft dan niet door een axioma te worden vastgesteld. Voor ASB is b.v. door n == 2 aan (28) voldaan. Ook behoeft het axioma slechts te worden uitgesproken voor het geval, dat A en B onderling onmeetbaar zijn; geldt nl. (8), dan is aan (28) voldaan, als n>a:b is,

Page 39

LOSSE BANDEN voor den afgeloopen jaargang verkrijgbaar bij den Uitgever P. NOORDHOFF te GRONINGEN à f1.25. Ook losse banden verkrijgbaar voor den 3den Jaargang van Bijvoegsel à f 1.25.

Page 40

Wie heeft ze nog:liggen en wil ze wel kwijt?’ Bericht verzocht -met opgave van den verlangden prijs aan P. WIJDENES, Jac. Obrechtstraat: 88 « . Nx niek < Amsterdam Zuid. VL. VII VIIL XI. XII XIII. ‚ Mitteilungen für die Mitglieder der Hamburgischen Gesell. schaft zur Verbreitung der mathematischen Wissenschaft, nos. 1—26, autographie, Hamburg, 1873— 1880. Oeffenschool der Mathematische Wetenschappen, Amster- dam, Deel 1, 2 st 1770. ‚ Wiskundige Verhandelingen van het Genootschap te Am- sterdam, Deel 1, no. 1, 1817. N » ‚ Mengelwerk van uitgeleezene én andere wis- en natuur- knndige verhandelingen, Amsterdam, Deel 1—-2, 1796, 1816. ‚. De Beoefenaar der Wiskunde, Tijdschrift voor reken-, stel- en meetkunde, Schoonhoven, Deelen. 1—6, 1865—1870; alleen 4, 5 en 6 zijn ook voldoende. Wiskunstig Mengelwerk in eene aaneenschakeling van uitgeleezene vooiïstellen, met derzelver ontbindingen, Deel 1—2, 1798, 1802. Wiskundige Oeffeningen, .... 2 deelen, 1806, 1809. Archief voor Wiskunde. Maandschrift voor allen, die zich op de hoogere gedeelten toeleggen, Oostburg, Deel 1—3, 1867 — 1869. ‚ Der gemeinnützige mathematische Liebhaber, Hamburg, 4 Teile, 1767—1769. Verslagen van het verhandelde op de Wetenschappelijke vergaderingen van het Wiskundig Genootschap, 1842— 1852, Amsterdam, 1856. Magazijn voor de Rekenkunst, Breda, Deel 1—7, 1828— 1835. Tijdschrift voor Wis- en Natuurkunde, Amsterdam, 1852. Tijdschrift voor Wis-, Natuur-, en Werktuigkunde, Deel 1—6, Amsterdam, 1860 —65.

Page 41

XIV. Tijdschrift ter bevordering der Mathematische Wetet- ‘schappen, Deel 1—6, Purmerend, 1823—28. XV. Bijdragen tot Beoefening der Zuivere Wiskunde, Deel 1—5, Purmerend, Zaltbommel, 1829—1833. XVI. Mathematische Liefhebberijen, Purmerend, Deel 9—17, 1861—1869. XVII Tijdschrift voor Vormleer, Rekenkunde en de Beginselen „der Wiskunde. Groningen, Deel 1—4, 18781882.

Page 42

33 derlijk). Uit het gelden van (29), als (26) geldt-en a,: b, d behoort dan evenmin tot V, zooals in n°. 36 gebleken is. De verzameling V is dus niet leeg en naar boven begrensd, zoodat ze volgens een bekende stelling (zie SCHUH, Het getalbegrip, in het bijzonder het Onmeetbare getal, 8 111 en 155) eén bovenste grens heeft; deze noemen we v. . Daar de getallen van V positief en S v zijn, ís v een positief getal. _ Het getal v is door de algemeene grootheden A en B volledig bepaald. We noemen nu v de verhouding van A tot B en schrijven — dit als | A Bey, (30) of ook als A—=vB. Men heeft dus de volgende definitie: Met (30) is bedoeld, dat v de bovenste grens is van de verza- meling der getallen a: b, waarin a en b natuurlijke dk zijn, waarvoor aan (26) voldaan is. 38. De in n°. 37 van de verhouding A : B gegeven definitie is ook van toepassing, als A en B onderling meetbaar zijn Is nl. aan (8) VAE dan voldoen de natuurlijke getallen a en b' aan | | b'A > a'B, (31) als a’: b' (a'b) B —= b (a’B). Evenzoo leidt men uit (8) af, dat bAa:b is. De verzameling der getallen a':b’, waarvoor aan (31) voldaan is, is dus dezelfde als die der posi- tieve meetbare getallen, die <a:b zijn. Die verzameling heeft dus a: b als bovenste grens. De definitie van n°. 37 voert dus, als A en B onderling meetbaar zijn, tot de formule (10), die in n°. 28 ter definieering van de verhouding A : B gediend heeft. | ik.

Page 43

34 39. Onmeetbaarheid der verhouding van onderling on- meetbare algemeene grootheden. We toonen eerst de volgende - stelling aan: Zijn a en b natuurlijke getallen, die aan (26) voldoen, dan kan men steeds de natuurlijke getallen a, en b, zoo bepalen, dat a:b>a:b en (32) is en aan (29) voldaan is. Volgens (26) en de eerste stelling van n°, 20 kan men de algemeene grootheid C zoo bepalen, dat bA = aB + C (33) is. Volgens axioma X kan men het natuurlijke getal n zoo be- palen, dat | nC > B | (34) is. Uit (33) en (34) volgt dan: ° (nb) A= (GA) =n(aB + Cn (AB) HC = — (na) B + nC > (na) B + B == (na +1) B. Neemt men nu a, =naJ-1l en b, == nb (waarmede aan (32) vol- daan is), dan is dus aan (29) voldaan. | Men heeft natuurlijk ook: Zijn a en b natuurlijke getallen, die aan (27) voldoen, dan kan men steeds de natuurlijke getallen a, en b, zoo bepalen, dat vol- daan is aan: a,:b,<a:b, bA <a B. (35) “40. De eerste stelling van n®. 39, die uitdrukt, dat de in n°. 37 beschouwde verzameling V geen grootste getal heeft, geldt. (blijkens het bewijs) ook, als A en B onderling meetbaar zijn. Voor dat geval is echter het in n° 39 gegeven bewijs niet noodig. Is dan nl. v de verhouding A : B (zoodat v meetbaar is), dan is aan (26) voldaan, als a:b <v is (zie n°. 38). Men heeft nu slechts a, en b, zoo te nemen, dat a:b < a,:b, <v is, om te bereiken, dat aan (32) en (29) voldaan is. Op soortgelijke wijze kan men de tweede stelling van n°. 39 -_aantoonen voor het geval, dat A en B onderling meetbaar zijn. 41. Uit de stellingen van n@. 39 kan men afleiden, dat de verhouding A :B een onmeetbaar getal is, als A en B onderling onmeetbaar zijn. Onderstel, dat de in n°. 37 gedefinieerde venae v der onderling -onmeetbare algemeene grootheden A en B meetbaar

Page 44

35 is; voor v kan men dan schrijven a:b. Daar (8) wegens de onderlinge onmeetbaarheid van A en B is uitgesloten, geldt (26) of (27). | On | Onderstel eerst, dat (26) geldt. Men kan dan de natuurlijke getallen a, en b, zoo bepalen, dat aan (29) en (32) voldaan is. Wegens (29) is a,: b, een getal der verzameling V van n. 37. Volgens (32) is a, : b, dan een getal van V, dat grooter is dan de bovenste grens. a:b van V, hetgeen in strijd is met de definitie van bovenste grens. Vervolgens onderstellen we, dat (27) geldt. Men kan dan a, en b, zoo bepalen, dat aan (35) voldaan is. Daar dan a, : &, kleiner is dan de bovenste grens a:b van V, is er (volgens de definitie van bovenste grens) een getal a,: b, van V, dat > a,: b, is. Volgens het in n°. 36 gevondene behoort een getal, dat kleiner is dan een getal van WV, eveneens tot V. Volgens a,:b, v, dan is a:b geen getal van de verzameling V van n°. 37, zoodat niet aan (26), dus aan (27) voldaan is (daar (8) wegens de onderlinge onmeet- baarheid uitgesloten is) Is a: b a:b is, zoodat a:b eveneens een getal van V is en dus aan (26) voldaan is (zie n®. 36). Dat aan (27) voldaan is voor a:b>ven aan (26) voor a: b < v, geldt blijkens het in n°. 38 gevondene ook, als v meetbaar is (dus als A en B onderling _ meetbaar zijn); in ‘dat geval geldt (8), als a : b—=v is. Zoowel in geval van onderlinge onmeetbaarheid als in dat van onderlinge meetbaarheid heeft men dus:

Page 45

36 Is v de verhouding der algemeene grootheden A en B, dan voldoen de natuurlijke getallen a en b aan (8), (26) of (27), al naargelang a:b=v, a:b vis. Heteerste is alleen mogelijk, als A en B onderling meetbaar zijn. Dit doet zien, daf de in n°. 37 beschouwde verzameling V gevormd wordt door de positieve meetbare getallen, die B en (27) in A B of Al of v<l is. 43, Verband met de theorie van het onmeetbare getal volgens Dedekind. In n°. 37 is de verhouding A :B gedefi- nieerd als de bovenste grens van een bepaalde verzameling van meetbare getallen. We hebben dit gedaan om de behandeling der verhouding van algemeene grootheden onafhankelijk te maken van een bepaalde theorie van het onmeetbare getal; de stelling van de bovenste grens, waarop we ons in n®. 37 beroepen heb- ben, komt nl. in iedere theorie van het onmeetbare getal voor (als sluitsteen). | Men kan echter ook aansluiting zoeken aan een bepaalde theorie van het onmeetbare getal en dan komt de theorie van DEDEKIND in de eerste plaats in aanmerking. We kunnen de positieve meetbare getallen a:b in twee klassen verdeelen, die der getallen, waarvoor aan (26) voldaan is (lage klasse), en die der getallen, waarvoor aan (27) voldaan is (hooge klasse). Er is hoogstens één positief meetbaar getal a:b niet ingedeeld, nl. dat, waarvoor aan (8) voldaan is; dit getal (dat alleen aan- wezig is, als A en B onderling meetbaar zijn) kan naar wille- keur in de lage of in de hooge klasse worden ondergebracht. Volgens n°. 35 is geen der beide klassen leeg, terwijl uit het in n°. 36 gevondene volgt, dat ieder positief meetbaar getal, dat kleiner is dan een getal van de lage klasse, eveneens tot de lage klasse behoort. De bovengenoemde indeeling der positieve meet- bare getallen is dus een snede van DEDEKIND, dus een positief reëel getal volgens de theorie van DEDEKIND. Stellen we dit door v voor, dan wordt v ook de verhouding der algemeene groot- heden A en B genoemd. Dit is met de in n°. 37 gegeven defi- nitie van verhouding in overeenstemming, daar het door de snede van DEDEKIND voorgestelde reëele getal de bovenste grens van de getallen der lage klasse is.

Page 46

37 44. Zijn A en B onderling meetbaar en is door de natuurlijke getallen a en b aan (8) voldaan, dan wordt--de “lage klasse ge- vormd door de positieve meetbare getalten, die a:b zijn, behoudens dat het getal a:b zelf tot een der beide klassen gerekend wordt. De snede van DEDEKIND is dan dus aan het meetbare getal a:b gelijk, zoodat. nu a:b de verhouding A :B is. Dit is in overeenstemming met de in n?. 28 van verhouding gegeven definitie. 45. Dat de verhouding A: B (is de in n®, 44 gedefinieerde snede van DEDEKIND) onneetbaar is, als A en B onderling on- meetbaar zijn, volgt weer uit de stellingen van n°. 39. Daar nu niet aan (8) kan worden voldaan, zijn door (26) en (27) alle positieve meetbare getallen a:b in twee klassen ondergebracht. Uit de eerste stelling van n°. 39 blijkt, dat er bij ieder getal van de lage klasse een grooter getal is aan te wijzen, dat ook tot de lage klasse behoort, terwijl uit de tweede stelling van nê. 39 volgt, dat er voor ieder getal van de hooge klasse een kleiner getal bestaat, dat eveneens tot de hooge klasse behoort. Dit kan ook zoo worden uitgedrukt, dat de lage klasse geen grootste getal en de hooge klasse geen kleinste getal heeft, het- geen niets anders is dan de voorwaarde voor onmeetbaarheid van de snede van DEDEKIND. 46. Eigenschappen van verhoudingen van algemeene grootheden. Is v de verhouding der algemeene grootheden A en B, dan voldoen de natuurlijke getallen a en & aan (26) of aan (27), al naar gelang a:b vis (zie de stelling van nf. 42). Men kan dit ook zoo uitdrukken, dat aan (26) of aan (27) voldaan is, al naar gelang b:a>l:vof b:a<l:v is. Bijgevolg is 1:-v de bovenste grens van de verzameling der getallen 5: a, waarvoor aan (27) voldaan is. Volgens de definitie van n°, 37 is ook de verhouding B: A de bovenste grens van de verzameling der getallen b : a, ‘die aan (27) voldoen. Die verhouding is dus 1 :v, zoodat we vinden: Zijn A en B vergelijkbare algemeene grootheden, dan zijn de verhoudingen A:B.en-B:A elkaars reciproke waarde. In formule luidt dit: (A:B). (B: A=

Page 47

38 Ook kan men de stelling aldus uitspreken: Is A= vB, dan isB— A. Zijn A en B onderling meetbaar, dan volgt de stelling ook onmiddellijk uit de in n°. 28 gegeven definitie, in verband met a Re F: 47. Stelt men zich op het standpunt van n®. 43, waarbij de verhouding A : B als een snede van DEDEKIND gedefinieerd wordt, dan wordt de stelling van n°. 46 bewezen door op te merken, dat een overgang van A:B op B: A daarop neerkomt, dat (van hoogstens één getal afgezien) de getallen der lage klasse vervangen worden door de reciproke waarden van de getallen der hooge klasse en de getallen der hooge klasse door de reci- proke waarden van de getallen der lage klasse. Dit nu is niets anders dan de wijze, waarop in de theorie van DEDEKIND uit een snede een andere snede wordt afgeleid, die gelijk is aan de reciproke waarde der oorspronkelijke snede. 48. Volgens de stellingen van nê. 25 en de formule (7) besluit men (als n een natuurlijk getal is) uit (26) tot: b(nA)> a (nB) (36) en omgekeerd. Uit (26) volgt nl: | b (nA) =n(bA) > n (aB) =a (nB), terwijl uit (36) volgt: n (bA) =6 (nA) > a (nB) = n (aB), waaruit men tot (26) besluit. In verband met de in n°, 37 of 43 gegeven definitie van verhouding heeft men dus: Is n een natuurlijk getal, dan zijn de bne A :B en (nA) : (nB) gelijk. Men kan dit ook aldus uitdrukken: Is A—=vB, dan is nA =v(nB) en omgekeerd, waarin n een natuurlijk getal is. Dit geeft de formule: n (vB) = v (nB). (37) Oa a 49. Zij A:B—=ven C:B==w. Voldoen de natuurlijke ge- tallen d en e aan d:e<v-w, dan is d:e te schrijven als de som van een positief meetbaar getal, dat <v is, en een positief

Page 48

39 meetbaar getal, dat aB, bC > cB; in verband met de eerste stelling van 'n?. 25 volgt hieruit: b(A + C)=bA + 5C> aB + cB =(a + Cc) B, dus b(A + C) > (a d-c)B, dus wegens (a-F-C):b=d:e:" e(A + C) > dB. | (38) Op geheel soortgelijke wijze besluit men uit d:e> vw tot: e(A' + C) < dB. Hieruit blijkt, dat v + w de bovenste grens is der getallen d: e, waardoor aan (38) voldaan is, zoodat v+-w de verhou- ding (A + C):B is. We vinden dus: _ Zijn A, B en C vergelijkbare algemeene grootheden, dan is: (A +-C):B=(A:B) +(C: B). We laten ‘het aan den lezer over het bewijs te herhalen voor het geval, dat de VEROOR als sneden van DEDEKIND gede- finieerd worden. | 50. De stelling van n° 49 is ook aldus te formuleeren: Js A=vB en C-=wB, dan is A HC =(v-wB Dit ís aldus in formule te brengen: ‘ | | vB + wB == (v + w) B, | (39) "hetgeen een uitbreiding is van (2) tot willekeurige positieve reëele getallen. Op voor de hand liggende wijze is (39) tot een som met een willekeurig aantal termen uit te breiden, aldus: vB 4 vB HvB == (vj + ve H+ Vo) B waarin V,, Va, … Va positieve reëele getallen zijn. Door v,, Va, .… Vn alle gelijk te nemen, wordt dit: n(vB)=(n)B. (40) In verband met (37) volgt uit (40) nog: v (nB) = (nv) B. (41) In deze formules is n een natuurlijk getal en v een positief reëel getal.

Page 49

40 51. Zijn B.en D onderling meetbaar en is dB = bD, waarin b en d natuurlijke getallen zijn, dan kan de stelling van n°. 49 dienen om de som der verhoudingen A :B en C:D als één enkele verhouding te schrijven. In verband met de stelling van nê, 48 is dan nl: (A :B) + (C : D) =(dA : dB) + (bC : 5D) = —= (dA : dB) + (6C : dB) = (dA + bC) : dB. 52. Uit de stelling van n°. 49 leidt men af: „Js A>C, dan is A:B > C:B en omgekeerd. Is nl. A > C, dan kan men voor A schrijven C + D (zie n®. 20), zoodat A:B=(C—+D):B=(C: B) +(D : B) is. Hieruit volgt, dat A:B>C:B is. Is omgekeerd A : B>C: B, dan besluit men uit het ongerijmde tot A>C. Uit A SC zou nl. volgen A:BSC:B. 53. Uit de stelling van n°. 52 volgt verder: Is A:B=C:B dan is A =C. | Was nl. A>C of A C:Bresp. A: B<C:B was. De stelling doet zien, dat de algemeene grootheid A door de algemeene grootheid B en de waarde der verhouding A: B vol- ledig bepaald is. Dit beteekent, dat voor twee verschillende alge- meene grootheden A en A níet aan A = vB en A’ == vB voldaan kan zijn, dus dat vB één bepaalde algemeene grootheid voorstelt. Met het voorgaande is echter niet bedoeld, dat er bij een wille- keurig gekozen algemeene grootheid B en een willekeurig gekozen positief reëel getal v steeds een algemeene grootheid A bestaat, waarvoor A :B==v is (nader hierover in n°. 67 en 68). In verband met de stelling van n°. 46 blijkt verder, dat er bij. een gegeven algemeene grootheid A en een gegeven positief reëel getal v hoogstens een algemeene grootheid B bestaat, waarvoor A :B=v is. Immers de laatste betrekking is ook als B: A =1:v te schrijven. | 54, Verdere eigenschappen van verhoudingen van alge- meene grootheden. Zij ’A:B=v, C:D=v. (42)

Page 50

41 Zijn a en b twee natuurlijke getallen, die aan a : b aB, b5C>aD, dus: | | en b(A + C)=bA +b5C>aB + aD =a (B + D), dus: b(A + C)>a(B+D). (43) Evenzoo besluit men uit a: b >v tot: b(A +C)<a(B + D). De natuurlijke getallen a en b, waarvoor aan (43) voldaan is, zijn dus dezelfde als die, waarvoor a:b<v is, waaruit men besluit tot: | | | (A +C): (B + D) =v. (44) We vinden dus: Zijn de verhoudingen A :B en C:D gelijk, dan zijn die ook gelijk aan de verhouding (A + C) : (B + D). 55. Voor (42) kan men schrijven: | A=vB, C—=vD en voor (44): _ A +C=v(B—+D). Dit geeft de formule: | vB + vD — v (B + D), (45) hetgeen een uitbreiding is van (3) tot een willekeurig positief reëel getal. De formules (39) en (45) zijn. de beide distributieve eigen- schappen der vermenigvuldiging van een algemeene grootheid met een positief reëel getal. De formule (45) is door volledige inductie uit te breiden tot vB, + vB, 4. + vB, =v (B, + B, +. Bo). Door B, B,,..., B„ alle gelijk te nemen, vindt men de formule (37) terug. B 56. Zij A:B=v, B:C=w. (46) Voldoen de natuurlijke getallen d en e aan d:e<vw, dan is d:e te schrijven als het product van een positief meetbaar getal, dat <v is, en een positief meetbaar getal, dat <w is; die twee meetbare getallen zijn alsa: ben b':c te schrijven. Men heeft dan: d_ a b__ ab q b' nn Re

Page 51

42 . Volgens (46) is dan (in verband met de stelling van n°. 42): bA >aB, cB > b’C, | waaruit in verband met de tweede stelling van n®. 25 volgt: (bc) A = ec (bA) > c (aB) —= a (cB) > a (b’C) — (ab’) C, dus (bc) A > (ab’) C,‚ dus: | eA > dC. (47) Op soortgelijke wijze besluit men uit d:e > vw tot: | _eA < dC. Bijgevolg is vw de bovenste grens der getallen d: ee, waarvoor aan (47) voldaan is, zoodat | A:C=vw | (48) is. Men heeft dus: | Zijn A, B en C vergelijkbare algemeene grootheden, dan is: (A:B). (B: C)=A:C. (49) De stelling van n°. 46 ligt hierin als een bijzonder geval op- gesloten. Voor A == C gaat nl. het tweede lid van (49) in A: A, d.i. in 1 over. 57. Voor (46) en (48) kan men schrijven: A=vB, B—=wC, A==(vw)C. De stelling van n°, 56 kan dus ook aldus in formule worden gebracht: v (wC) = (vw) C, | (50) waarin v en w willekeurige positieve reëele getallen zijn. De vroeger gevonden formules (40) en (41) liggen in (50) als bijzonder geval opgesloten, nl. (40) als het geval, dat in (50) v een natuurlijk getal is, en (41) als het geval, dat w een natuurlijk getal is. De formule (50) is te beschouwen als de associatieve eigenschap der vermenigvuldiging van een algemeene grootheid met een posi- tief reëel getal, voor het geval, dat twee der drie factoren reëele getallen zijn en de derde factor een algemeene grootheid is. 58. Zijn B en D onderling meetbaar, dan kan de stelling van n°. 56 dienen om het product der verhoudingen A :B en D:C als één verhouding te schrijven. Zijn nl. b en d natuurlijke

Page 52

43 getallen, waarvoor dB —bD is, dan is volgens de stelling van n°. 48: (A:B).(D:C)=(dA:dB). (6D : 6€) = —(dA : dB). (dB : 6C) =dA : bC. 59. De stelling van n°. 56. voert tot de volgende formule: | vA:vB—=A:B, (51) die een uitbreiding is van de stelling van n°. 48 tot het geval, dat n door een willekeurig positief reëel getal v wordt vervangen. De geldigheid van (51) blijkt daaruit, dat (51), door A:B=w. te stellen (waarvoor A =wB wordt), overgaat in v (wB) : vB = w‚. dus in: En n | v (wB) — w (vB), (52) hetgeen een onmiddellijk uitvloeisel is van (50). De formule (51) voert tot: a | (A:B).C=(C:B). A. Ì (53) Door A = vB, C—=wB te stellen, gaat (53) nl. over in vC = wÄ, dus in de formule (52), die uit (50) is voortgevloeid. Dat (53) niets anders is dan (52) of (51), blijkt ook daaruit, dat (53) tengevolge van C—wB overgaat in (A: B) (wB) =wA, - dis in wA:wB —A:B; omgekeerd gaat dit, door w—=C::B en wB =C te stellen, in (53) over. 60. De stelling van n°. 56 kan ook aldus in formule worden gebracht: OO v(B:C)—=vB: C. (54). Door nl. A : B=vte stellen, waardoor A = vB wordt, gaat (49) in (54) over; hiermede is bewezen, dat (49) geldt, als (54) geldt. Door omgekeerd in (54) vB == A te stellen, waardoor v=A:B wordt, gaat (54) in (49) over, hiermede is dan bewezen, dat (54) geldt, als (49) geldt. 61. ‘De stelling van n°. 56 voert verder nog tot de formules: (A:B) (C.: D)==(A : D) (C: B), (55) vA : wB= (A: B). (56) Het bewijs hiervan laten we aan den lezer over. Opgemerkt zij, dat (51) en (54) in (56) liggen opgesloten, nl. als de.ge- vallen v=w resp. .w=|. ; | Ook volgt uit de stelling van n®.:56 nog: Is A:B=C:D, dan is-ook A:C=B:D.

Page 53

44 Ook ‘hiervan laten we het bewijs aan den lezer over (zie n°. 66, waar de stellingen van dit nummer op eenvoudiger wijze bewezen worden). | 62. Eenheid en maatgetallen. Heeft men een stelsel ver- gelijkbare algemeene grootheden, dan kan men één dier algemeene grootheden als eenheid aannemen; zij deze E. Heeft men nu: AE, dan wordt a het maatgetal der algemeene grootheid A genoemd. Volgens het in n°. 53 gevondene is de algemeene grootheid A door haar maatgetal a volledig bepaald, waarbij natuurlijk onder- steld is, dat de eenheid E bekend is. Volgens het aan het eind van n°. 42 opgemerkte is a>l of a E of A<E is. | Volgens n°. 37 wordt de algemeene grootheid met maatgetal a door aE voorgesteld. | Opgemerkt zij, dat men het maatgetal a ook kan toekennen aan iedere bijzondere grootheid, die de algemeene grootheid A representeert. k 63. Volgens de stelling van n. 56 heeft men: (A:E).(E:B)=A:B, waarvoor volgens de stelling van n°. 46 ook geschreven kan worden: | | (A:E):(B:E)=A:B. (57) Zijn a en f de maatgetallen van A resp. B met E als eenheid, dan gaat (57) over in: A:B==a:g. In woorden luidt dit: | De verhouding van twee algemeene grootheden is gelijk aan het quotiënt van de maatgetallen dier algemeene grootheden. Hierin ligt opgesloten, dat de verhouding der maatgetallen van twee vergelijkbare algemeene grootheden onafhankelijk is van de keus der eenheid. | 64. Zij a het maatgetal der algemeene grootheid A met E als eenheid en a’ het maatgetal van A met E/ als eenheid. Volgens (57) heeft men dan: (E:A):(E’: A) Z=E:E’.-. | (58) Volgens de stelling van n°. 46 is: E:A=i:a, E:A=l:a/,

Page 54

45 waardoor (58) overgaat in: Ee a :a=E:E. | (59) Is e het maatgetal van E’ met E als‘eenheid en e’ het-maat- - getal van E met E’ als eenheid, dan is: es B. sb eESE: md Voor (59) kan men dus schrijven: a a =ea=— € In woorden luidt dit: Vervangt men de eenheid E door de eenheid E'‚ dan worden alle maatgetallen met eenzelfde positief reëel getal vermenigvuldigd. Dit getal is het maatgetal van E met E’ als eenheid en ook de reciproke waarde van het maatgetal van E’ met E als eenheid. Bij vervanging van de eenheid E door de eenheid E’ worden alle maatgetallen vergroot of verkleind, al naar gelang E’/E is. In het eerste geval is nl. €/ > 1, in het tweede geval «<1. 65. Uit de stelling van n°. 49 volgt onmiddellijk: Het maatgetal van de som van twee algemeene grootheden is gelijk aan de som van de maatgetallen dier grootheden. In formule luidt dit: VE + wE —= (v + WE, | (60) waarin E de eenheid voorstelt. De formule (60) is niets anders dan (39), als men daarin B door E vervangt. Uit de laatste stelling volgt verder: Van twee verschillende vergelijkbare algemeene ERE heeft — de grootste het grootste maatgetal. Dit is weer niets anders dan de stelling van n°. 52, als men daarin B door de eenheid E vervangt. 66. Met behulp van maatgetallen kan men verschillende for- mules betreffende verhoudingen van algemeene grootheden met groot gemak bewijzen. Daartoe vervangt men iedere in die for- mule optredende algemeene grootheid door de met het bijbe- hoorende maatgetal vermenigvuldigde eenheid, waarbij een ver- houding van twee algemeene grootheden in die der maatgetallen overgaat (zie n°. 63). Voor de herleiding kan men dan Hoe van de formule (60) en de formule v (WE) = (vw) E = w (vE) gebruik maken.

Page 55

46 Als voorbeeld nemen we eerst de formule (53), die met maat- getallen geschreven luidt: (a: B). ,E) = (» : B). (dB); voor het eerste lid is te schrijven En ‚JE, voor het tweede lid 5 a) E,‚ waaruit de gelijkheid van beide leden blijkt. Als tweede voorbeeld nemen we de formule (55), die daarbij overgaat in: | ee (a: B)(y :0) = (a : 8) (y : B), welke laatste betrekking tusschen getallen klaarblijkelijk juist is, daar beide leden gelijk zijn aan 35 | Áls derde voorbeeld nemen we (56), waarvoor geschreven kan worden: (GE): (PE) = La: B) =p voor het eerste lid kan geschreven worden (va)E : (wô) E‚ dus (va) : (w6), zoodat men weer een juiste betrekking tusschen getallen krijgt. De juistheid der laatste stelling van n°. 61 volgt daaruit, dat a: =y:ö ook te schrijven is als a:y=fp:d. Op geheel dezelfde wijze toont men aan, dat uit A:B>C:D volgt A:C>B:D en omgekeerd. Als een voorbeeld, waarbij (60) toegepast wordt, nemen we: Is A:B =C:D, dan is (A + C): (B + D) = in B en om- gekeerd. ‘ Het eerste lid der tweede evenredigheid is (aE nn YE) : (SE + òE), waarvoor te schrijven is (a +7) E:(£ +Ò)E, dus (a 4-7): ($ +-Ö). De beide in de stelling genoemde evenredigheden zijn dus te schrijven als a:p=—=y:d en (a 4-7):(B 4) =a: fp, waarvan inderdaad de eene een gevolg is van de andere. Zooals deze voorbeelden doen zien, worden de verschillende eigenschappen op eenvoudige wijze tot de overeenkomstige eigenschappen betreffende reëele getallen teruggebracht. (Het vervolg van dit artikel verschijnt in Christiaan Huygens.)

Page 56

INGEKOMEN BOEKEN. P. WIJDENES Beknopte Algebra. Il - 4e druk gec. f 1,70 E _ Antwoorden op idem 2e druk - 0,60 Beknopte Meetkunde 1 5e druk gec. - 1,70 W.H. WISSELINK Vraagst. Meetkunde 1 21e druk - 0,50 _P. WIJDENES Algebra v. M.U.L.O.IIB 8e druk geb. - 2,25 ge Rekenboek v. M.U.L.O. 1 5e druk gec, - 1,60 nn Meetkunde v. M U.L.O. 1 10e druk geb. - 1,40 e idem | 1 5e druk „ - 1,50 » Meetkunde voor het Nijverheids- onderwijs . … . … & …… » _- 1,95 Algebra voor idem . . : . :gec.- 1,50 H.J. VANDERPLOEG Rekenen voor idem . . .… „ — 1,30 Dr. FRED. SCHUH en Dr. J. G. RUTGERS, Comoendiam der Hoogere Wiskunde lV . . .. A geb. - 15,50 Dr. FRED. SCHUH, Supplement 1927 op het hrs deel van de vraagstukken over differentiaal- en integraalrekening en over analytische en beschrijvende meetkunde - 0,75 Dr. P. MOLENBROEK en Drs. J. MULDER, leetsaen der Natuurkunde IL . . .. . gec. - 5,75 BROMBACHER en NAUTA, Natuurkunde Mechanica en t belangrijkste over vloeistoffen, gassen en warmte) . ke de hek Dr. G. C. GERRITS, Het onderwijs in de natuur- - ___kunde aan de H. B. S. (overdruk uit „Euclides’’) - 0,40 Dr. J. G. Rurgers, Inleiding tot de Analytische Meetkunde, I, Het platte vlak . . . . . . geb. - 6,50 W. LIETZMANN, Aus der Mathematik der Alten . . RM 1,80 (Van eenige dezer werken volgt bespreking in de volgende _ aflevering).

Page 57

UIT BUITENLANDSCHE TIJDSCHRIFTEN. In The Mathematics Teacher, XXI, 2 (February 1928) schrijft Vera Sanford over Extraneous Details: . „It has been the writer's experience that these verbal details have a greater appeal to immature pupils than to older ones. Yet any generalization of this sort must be discounted by the popularity of Raymons Weeks’ Boy’s Own Arithmetic. Consider the following cases, for example: „On the Manakin Road lives a Dog who barks for 40 minutes whenever someone goes by at night. What is the smallest number of passers-by that will keep him barking all night? Allow 10!/; hours.” „Mrs. Superbia MacManus, age unknown, having little to do, joined the Browning: Club of Maclvorsville. On her way to attend the second fortnightly meeting for December she slipped and fell in front of the well known Tonsorial Parlors of Lonnie Frazell, and had to return home for repairs. She was 43 minutes late in arriving at the meeting. During every 11/3 minutes of the time she was late, one- sixteenth of her character disappeared. How much remained?” ”

Page 58

TIJDSCHRIFT VOOR DE DIDAC- TIEK DER EXACTE VAKKEN ONDER LEIDING VAN. J. H. SCHOGT en P. WIJDENES 4e JAARGANG 1927/28 DP. NOORDHOEE — GRONINGEN

Page 59

Dezer dagen verschijnt: Beknopte Driehoeksmeting door P. WIJDENES fe druk | Prijs gec.. .… ..... ee st 225 Dezer dagem verschijnt de tweede gewijzigde druk van: HANDELSREKENEN door A. A. D. BOUWHOF en J. C. LAGERWEREFF Prijs f 2.90 UIT HET VOORBERICHT De welwillende en opbouwende critiek hebben het ons mogelijk gemaakt, verschillende veranderingen aan te brengen, die naar wij hopen, even zoo vele verbeteringen zullen zijn. Zoo is o.m. ‘het hoofdstuk „metaalhandel gesplitst in „goud en zilver’ zoodat desgewenscht de zilverhandel niet behandeld behoeft te worden. In verband met de plaats gevonden stabilisaties i is het hoofdstuk „muntwezen’ bijgewerkt. Hoewel ‘het o.i. practisch van weinig waarde is, hebben vraagst. der laatste practijkexamens ons aanleiding gegeven het hoofdstuk „effecten" uit te breiden met het onderdeel: „invloed van de loopende rente op den koers’. UITGAVEN VAN. P. NOORDHOFF TE GRONINGEN

Page 60

STUDIEBOEKEN VOOR WISKUNDE L.O. P. WIJDENES, Lagere Algebra, Deel Ì — 2e druk ge- bonden f5.50; deel IT — 2e druk gebonden f8.50. Antwoorden en Uitwerkingen Ï f2.—, II f2.—. Aan- vulling bij de Uitwerkingen van deel II f 0.40. _P. WIJDENES, Leerboek der Goniometrie en Tri- gonometrie 3e druk — gebonden f 4.75. Antwoorden en Uitwerkingen f2.—. Dr. P, MOLENBROEK, Leerboek der Vlakke Meet- | Kunde 6e druk. bewerkt door P. Wijdenes. Gebon- den f 6.50. Dr. P. MOLENBROEK, Leerboek der Stereometrie Te verbeterde druk. Gebonden i 5.—. Uitwerkingen 2e druk f 2.25. H.G. A. VERKAART, Gids voor het Examen Wis: Kunde L.O. 2e vermeerderde en verbeterde druk _ 3.90, gebonden, f 4.50, H. G. A. VERKAART Schriftelijke Examens Wis- Kunde L.O. 1921 — 1926, met de uitvoerige en vol- ledige Uitwerkingen f 1.40. _J. VERSLUYS, Tafel H — Groote tafel. Geb. f 2.50. Abonnement op het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde, onder redactie van H. G. A. VERKAART en P. WIJDENES. 6 tweemaandelijksche afl, geïllustreerd f6.—. UITGAVEN VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN Postgiro 6593 Vraag P. Wijdenes, Amsterdam (Z), Jac. Obrechtstraat 88 om volledige inlichtingen omtrent wiskunde L.O. K I en KV en om voorlichting bij de keuze van studieboeken en van school- boeken bij alle soorten van onderwijs.