Euclides, jaargang 4 // 1927-1928, nummer 3
The text was read from the page scans by machine (OCR), so it has mistakes and its columns may run together. See the pages · About this title · At the Internet Archive
Page 1
EUCLIDES TIJDSCHRIFT VOOR DE DIDAC- TIEK DER EXACTE VAKKEN ONDER LEIDING VAN J. H. SCHOGT eN P. WIJDENES MET MEDEWERKING VAN Dr. H‚, J. E. BETH Dr. E.‚ J. DIJKSTERHUIS DEVENTER OISTERWIJK Dr. G. C. GERRITS Dr. B. P. HAALMEIJER Dr. D.J. E. SCHREK AMSTERDAM AMSTERDAM UTRECHT Dr. P. DE VAERE Dr. D.P. A. VERRIJP BRUSSEL ARNHEM | 4e JAARGANG 1927/28, Nr. 3 P. NOORDHOFF — GRONINGEN Prijs per Jg. van 18 vel f 6—. Voor inteekenaars op het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde en Christiaan Huygens f 5. —.
Page 2
Euclides, Tijdschrift voor de Didactiek der Exacte Vakken, verschijnt in zes tweemaandelijksche afleveringen, samen 18 vel druks. Prijs per jaargang f 6.—. Zij, die tevens op het Nieuw Tijdschrift (f 6.—) of op „Christiaan Huygens” (f 10.—) zijn ingeteekend, betalen f 5.—. Artikelen ter opneming te zenden aan J. H. Schogt, Amsterdam- Zuid, Frans van Mierisstraat 112; Tel. 28341. Aangeteekende zen- dingen met bijvoeging: „Bijkantoor Van-Eeghenstraat”. Het honorarium voor geplaatste artikelen bedraagt f 20.— per vel. De prijs per 25 overdrukken of gedeelten van 25 overdrukken bedraagt f 3,50 per vel druks in het vel gedrukt. Gedeelten van een vel worden als een geheel vel berekend. Worden de over- drukken buiten het vel verlangd, dan wordt voor het afzonderlijk drukken bovendien f6.— per vel druks in rekening gebracht. Boeken ter bespreking en ter aankondiging te zenden aan P. Wijdenes, Amsterdam-Zuid, Jac. Obrechtstraat 88; Tel. 27119. INHOUD. Biz. W., Eenwaardig of meerwaardig? . . . .. ee … 96 E. DE HaAIRs, Het Cultuur-historisch element in het Wiskunde-onderwijs 106 Dr. D. P. A. VERRijP, Het z.g. twijfelachtige geval . . . . . . … MS8 Boekbesprekingen . . . eee eee ee ee «120 Ir. D. J. KRUYTBOSCH, De formule van Heron. . . . . … … … … … 127 Dr. E. J. DijkKSTERHUIS, Grieksche Wiskunde . . . . . . . . . …. 134 Ges De redactie heeft het genoegen in deze aflevering het portret te geven van Prof. Dr. W. H. L. JANSSEN VAN RAAY, zij hoopt de portretten van al onze hoogleeraren den inteekenaars achtereenvolgens te kunnen aanbieden. (dass Wie van onze lezers leest er Czechisch?
Page 3
„„EENWAARDIG OF MEERWAARDIG? Uit een brief van een leeraar: „Prof. Wolff, dien we dezen zomer als gecommitteerde bij ons eindexamen hadden, wilde niets weten van het. tweewaardig rekenen van wortelvormen in irrationale verge- lijkingen. Hij noemde de eenwaardicheid ‘een „internationale con- ventie” Aanleiding gaf de eenvoudige vergelijking De HVX 6, waarvan Prof. Wolff 9 niet als wortel wilde aanvaarden heb volgehouden, dat het éénwaardig rekenen willekeur is, in sommige gevallen toelaatbaar.” Be 3 XJ . „Wie heeft er gelijk en waarom?” „Internationale conventie?” Heeft de professor zich overtuigd, dat een tiental Duitsche schrij- vers, evenveel Fransche, Engelsche, Italiaansche en een stuk of vijf Hollandsche 9 als wortel va xt Vx=6 verwerpen? Andere naties laten we er nu maar buiten. Ik kan het moeilijk aannemen; em de eenvoudige reden, dat de professor èn vroeger, toen hij nog leeraar was èn thans, wel wat anders te doen had en dat hij zich zeker die schoolboeken niet zal hebben aangeschaft, iets waarin ieder hem gelijk zal moeten geven. Ik kan het niet voor hem nagaan, want ík moet eerlijk bekennen, dat ik geen enkel. Fransch noch Duitsch schoolboek in mijn bezit heb; noch had, noch uit een boekerij haalde; alleen heb ik een. paar Engelsche en een paar Italiaansche. En wat beteekent „conventie”; is er zoo iets als een afspraak bij het Middelbaar en Voorbereidend Hooger Onderwijs? Dan spijt het mij, dat men mij daar buiten gehouden heeft; mij is daaromtrent door niemand ooit iets voorgesteld. Wat mij zelf aangaat, ik reken in de Algebraische Vraagstukken en in, de’Nieuwe Schoolalgebra 9 wel als wortel van x +4 V x-=6 mee, maar in de Algebra voor M.U.L.O. en in de Beknopte Algebra niet. Mijn eerste ik zou niet meedoen aan de conventie, mijn tweede wel. De lezer ziet hierboven, dat X. er ook een eerste en een tweede ik op nahoudt. 'Na deze korte.inleiding zou'ik gaarne iets over de zaak zeggen, in de onderstelling, dat er nog steeds belangstelling voor bestaat. Een goede 20 jaar geleden is er een heele polemiek geweest in den 7
Page 4
98 2den en 3den jaargang van het Wiskundig Tijdschrift (sinds een tiental jaren gestaakt), waaraan meededen de Heeren Dr. O. Postma, J. N. Visschers en Prof. Schuh (toen nog leeraar); ik kan die polemiek nog wel naslaan, maar doe dit opzettelijk niet; ik geef er de voorkeur aan, hier geheel mijn eigen inzichten in deze zaak weer te geven, waar ik iets aanhaal van Prof. Schuh, daar zal ik dat zeggen. In het tweede deel van de Lagere Algebra (2e dik blz. 321 en volgende) is een hoofdstuk opgenomen: Vergelijkingen in woorden; opzettelijk is niet het gewone opschrift „Ingekleede vergelijkingen” gekozen. Voor hen, die het boek niet hebben, ee. hier de aan- haling, die ik noodig heb: De gewone volgorde, ook in dit boek, bij het behandelen van de vergelijkingen is deze: eerst losse vergelijkingen en dan de ingekleede. Is dit de natuurlijke volgorde? Geen sprake van. In allerlei wetenschappen komt men voor vragen te staan, waarbij op een nog onbekende grootheid (grootheden) zekere bewerkingen worden toegepast, die dan een bepaald resultaat moeten geven. In zoo’n geval noemt men de gevraagde groot- heid x (y, z), duidt de achtereenvolgende bewerkingen aan met de algebraische teekens en stelt dit dan gelijk aan eenige ge- noemde grootheid of aan een anderen vorm, die door bewer- kingen op x verkregen is. Dan ontstaan vormen als dn Xx + 2y == 3r Wat moet men nu hiermee doen? Natuurlijk x (x en y) op- lossen; dan is het echter zaak vóoraf te leeren, hoe men vaardig hieruit de onbekenden vindt. Hieruit blijkt, dat de vergelijkingen „in woorden” aanleiding gaven tot voorafgaande beoefening van de vergelijkingen als bovenstaande, natuurlijk ook van hoogeren graad en met meer onbekenden. In plaats van dus de vergelij kingen „in woorden” ingekleede vergelijkingen te noemen, doet men beter vergelijkingen als b.v. 3x°—8x — 7 (x—5) „uitge- kleede” te noemen. Inderdaad is de historische wording, ook voor het individu: eerst vergelijkingen, ontleend aan „de prac- tijk” en dan oplossing van den eindvorm. Maar dit heeft metho- dische bezwaren; het is beslist noodig, dat eerst vaardigheid in het behandelen van den eindvorm wordt verkregen; daarom laat men dit tegenwoordig voorafgaan. Bij het eerste algebra- L 104122? +93) 912 — x; u
Page 5
99 $ onderwijs is het nuttig de les over de vergelijkingen in te leiden met eenige „woordenvergelijkingen” en dan de kinderen te laten. zien, hoe“goed ‘het is voor het vervolg, om eerst den eindvorm _te leeren bewerken. Nu is het in de algebra niet mogelijk, dat de leerling op aller- lei andere gebieden wordt gevoerd: getallenleer, vlakke en ruimte-meetkunde, natuur- en werktuigkunde, scheikunde,-land- | meetkunde, sterrekunde, zeevaartkunde, alle ingenieursvakken, „om niet te spreken van het bankvak en de levensverzekering, eenvoudig, omdat dit onmogelijk kan. In onze schoolboeken moeten wij ons blijven beperken tot algemeenheden, waar ieder kind bij kan. (Op blz. 324 verder:) Maar op een heel voor, name zaak moeten we wijzen: nl. dat de algebra in haar gege- vens en antwoorden: in haar algemeenheid alle denkbare uit- komsten ‘omvat, welke worden verkregen door aan de letters verschillende waarden toe te kennen. Het is beslist noodig, dat in de wetenschap, waaraan het vraagstuk ontleend is, de onder- scheidehe gevallen worden Sese waartoe de verschil- tende getallen aanleiding geven. Komen nu irrationale vergelijkingen voor? Of zijn het van die vergelijkingen, die enkel in „uitgekleeden” toestand bestaan? Laten _ we eeris gen enkel voörbeeld nemen. Bereken de ‘hoogtelijn AD van een driehoek ABC, waarvan de Zijden BC — a, CA—b en AB =c gegeven zijn. Stel, dat D zich bevindt tusschen B en C; noem de hoogtelijn AD — x, dan is CD — WV b?_x? en BD — W ct—xt; we hebben dus de vergelijking Vbt_x? HW Ctx? — a, waarin het J--teeken als bewerkings- teeken wordt it FERLVES Hza. (1) an — xXx? —a we NN 2de macht bezet 2 2a WVE (ba =P == BABE) Aat 40 — (a? — HH... (2) Als men deze vergelijking verder uitwerkt, dan komt er ETE) Nu weten we uit de vlakke meetkuncie, dat deze formule
Page 6
100 geldt voor de drie gevallen: D tusschen B en C, D op het verlengde van BC, id. op dat van CB. Laten we eens zien, hoe het zit, als we enkel positieve wortels van irrationale ver- gelijkingen toelaten. Neemt men a=—= 14, b—=15 en c= 13, dan geeft de substitutie van x — 12 in de vergelijking (1) VBI + W25 = 14; maar neemt men a —= 4, b = 15 en c —= 13, dan vindt men ook x —= 12; opdat nu de substitutie in de gegeven vergelijking aan beide zijden hetzelfde getal zal geven, moet men voor v25 in het eerste lid zetten —5, immers 9—5 — 4. Rekent men enkel niet negatieve wortels (zeg niet: eenwaardige wortels, want de negatieve worden niet genomen) dan had bij de gegevens 4, 15 en 13 de opgave moeten luiden: bereken x uit Vr VE x=; men zou dan in ieder voorkomend geval eerst keus moeten doen uit VERBIVE za 3 VR E-Eza (4) Is het nu niet veel eenvoudiger, dat men afspreekt vergelijking (1) te beschouwen als de vertegenwoordiger van de drie vergelij- kingen (3), (4) en (5)? Dit ontslaat ons van den last om de ver- schillende gevallen te onderstellen; vergelijking (2) is de rationale. vorm van de vergelijkingen (3), (4) en (5). Het is m.í. gewenscht,. edere vergelijking, waarin wortelvormen voorkomen, te lezen als: herleid de vergelijking tot een rationale en beschouw deze als gelijkwaardig met de gegevene. We noemen. dit de ruime opvatting en die, waarbij men slechts de positieve wortels noemt, de enge. We beperken ons tot tweede wor- tels uit lineaire vormen in x en beschouwen de irrationale verge- lijking Vax Fb +V ax bet Vagx dog): - - (1) Stellen we de termen van het eerste lid opv. A, B en C, dan is (7) volgens onze ruime opvatting de vertegenwoordiger van de vol- gende vier volgens de enge opvatting:
Page 7
101 Â + B + C As B ap 6 Ade BC | | A —B—C = 0, waarbij een dubbel teeken voor A onnoodig is; daar het tweede lid nul is, is de teekenverbinding EE immers dezelfde als rn DE, ‚ Deze vier vergelijkingen hebben alle denzelfden rationalen vorm: AACE-BIAAC= HBA CBA Cet NH Se 0 Ï A? 4 2AC + C?= B? A? —2AC + C?=B? + 2AC = B? — A? — C° — 2AC = B? — A? —C? AAC? =(B2— ALC... | Aldus laat men zien, dat (7) bij de ruime Er nadat zij rationaal gemaakt is, door de tweewaardigheid der wortels, alle gevallen in zich bevat: | ‘Nu is een ruime opvatting te verdedigen voor hen, wier onderwijs op wat hooger plan staat; voor anderen, b.v. leerlingen van M.U.L.O.-scholen, H.B.S. met 3-jarigen cursus, Handelsscholen zou ik me liever aan de enge opvatting houden; voor -die scholen was het nog veel beter, de irrationale vergelijkingen weg te laten; dat zal nog wel een dagje duren! Ik durf er niet mee te beginnen, ze weg te laten; een knieval eigenlijk voor de sleur. Ook op de H.B.S. met 5-jarigen cursus en op de Gymnasia doet men goed deze ver- gelijkingen tot een minimum te beperken; de bewerkingen zijn eenvoudig; alleen zal men met die leerlingen de beide opvattingen kunnen bespreken; men doet ze mi. te kort, als men het nalaat. Houdt men vast aan de enge opvatting, dan moet men dat bij de oplossing laten blijken op ‘de volgende manier: VES LVETI=VEER eee 2de macht; 6x—-2+H 2V 8x — 10x — 3 = 6x +28 na oplos- Wa 10x=-3=15 sing sub- | stitueeren. ‚ 8x? — 10x — 228 =0 Bx 5d 5 + 1784 =5 + 43 Xa = — Oe, ' “Substitutie van x, — 6 in de gegeven beteaikine geeft
Page 8
102 Vv 9 V 25 “Vv 64, welke aldus: 3 + 5 = 8 een ge- tallengelijkheid geeft; dus is x, — 6 een wortel. Xp, geeft Vi Wis Vat of AV 3W-2 HET | de sóm der beide eerste geeft niet den laatsten wortelvorm; dus | voldoet — W/sniet. — De bijvoeging: na oplossing substitueeren, bij de eerste kwadrateering geeft te kennen, dat de oplosser zich bewust is, dat de rationale vorm 8x°—10x—228 — 0 vier irrationale vergelijkingen volgens de enge opvatting in zich bevat en dat dus onder de wortels van 8x?—10x—228 — 0 heel goed wortels van andere dan de opgegeven vergelijking te voorschijn kunnen komen; bij de enge opvatting kan men dus de gevallen hebben: twee wor- tels, een wortel en valsch. Bij de ruime opvatting heeft men met de substitutie niets te maken; de wortels van de rationale verge- lijking voldoen altijd, zooals is aangetoond. | Voor de leerlingen van de H.B.S. en het Gymnasium acht ik het veel leerrijker deze zaken met hen te bespreken, dan maar werk- tuiglijk een tiental van die irrationale vergelijkingen te laten maken; en dan hindert het weinig, of men de ruime opvatting huldigt of zich beperkt tof de enge opvatting; er is eigenlijk alles voor, om steeds de ruime te nemen, de wortels als meerwaardig te beschou- wen, en bij die opvatting met Prof. Schuh (3de Jaarg. blz. 6 van het op blz. 98 genoemde Tijdschrift) te definieeren: Van de vergelijking f(x) — O0 is x — x, een wortel, als minstens één der waarden, waardoor f(x) vatbaar is, gelijk is aan nul. | En nu rijzen er bij de lezers bedenkingen: stelt y — cx nu de heele parabool y? — c? voor of alleen maar de helft in het eerste kwadrant? Of, om de vraag anders te stellen: is de grafiek van de inverse functie congruent met de grafiek van de functie of niet? Deze vraag is op zich zelf niet zonder gewicht; luidt het antwoord be- vestigend, dan staat er meteen, dat in y — c\y/x de ruime opvatting moet worden gehuldigd. Stelt Ve Ke J- Va= lalleen het stuk van de parabool voor binnen den driehoek, gevormd door de x-as, de y-as en de rechte ER | (de poollijn van den oorsprong)? Ik wensch deze verlinden op te vatten als een zeer beknopte schrijfwijze voor de vergelijking in
Page 9
103 rationale vorm de Ne X 2x 2 | nent nn | B ae A+ volgens de ruime opvatting moet men elke vergelijking-in irrationalen — vorm eerst rationaal maken en deze als de vergelijking beschouwen: En hoe wilt U laten uitrekenen 9 + vV16 + v25? Mogen Uw leerlingen er wat anders uit krijgen dan 3 + 4 + 5? Het antwoord kan kort zijn; zoodra we met functies en haar nulwaarden te doer” krijgen, rekenen we de wortels tweewaardig; vandaar, dat we ons bij het M.U.L.O.-onderwijs, op de H.B.S. met 3-jarigen cursus en op ‘de Handelsschool, waar de algebra de leer is der constanten en onbekenden, aan de enge opvatting vasthouden; maar op de scholen, waar het functiebegrip door alle stof heen moet zijn ge- weven (vanaf het midden der tweede klas), daar moet men de ruime opvatting huldigen. Voor men daar aan de irrationale ver- gelijkingen is, bij de behandeling der wortelvormen, is het noodig, dat men slechts den positieven wortel neemt, tenzij op een of andere manier blijkt, dat de negatieve moet worden genomen. Zonder deze beperking kan men trouwens geen vraagstukken over wortelvormen maken: V9 + 25 + V36 — 3 + 5 + 6 en niet een der andere 7 waarden, die men zal kunnen krijgen door verschil- lende voorteekens toe te laten; a?—2a + 1 — a—l, als a> 1 is en 1—a, alsa 1. „Er zijn veel gevallen, waarin men weet, dat men den negatieven wortei moet hebben; als b.v. de wortel genomen moet Wen uit het kwadraat van een negatief getal: | x= VA V3—W4H Vv 3 (het tweede — is een Ne —8—2 Vv 13 x= t/8-—2 V 13, maar nu weten we, dat x negatief is; dus komt er uit x= —V/8— 2 V 13. Men moet uit x? — 4 besluiten tot x= +2 en nagaan of de herkomst van de vergelijking een
Page 10
104 aanwijzing geeft omtrent den wortel, dien men moet hebben; zoo niet, dan zette men beide. Ongetwijfeld zal er meer over de zaak te zeggen zijn; inderdaad: er zijn twee opvattirigen: een enge, die in geen geval gevolg is van- een internationale conventie en die voor het elementaire onderwijs de aangewezene is en voor de herleidingen der wortelvormen; dan iser de ruime opvatting, die zeker als de eenig goede moet worden - aangenomen, zoodra men met functies en de nulwaarden van func- ties te maken heeft, en waarbij dus 9 wel als wortel van x + Vx-—=6 moet worden aangemerkt. In 1924 is voor de acte Wiskunde L. O. opgegeven dit vraagstuk: Onderzoek, in hoeverre de grootte van m invloed heeft op het aantal wortels der vergelijking WV2x A mxt6rx3. Blijkbaar heeft de examinator zich de enge Opvatting gedacht; immers bij de ruime opvatting bestaat deze vraag niet; de vier- kantsvergelijking, die den rationalen vorm weergeeft, heeft onaf- hankelijk van m twee wortels; candidaten, die zich op het ruime standpunt hebben gepläatst, moeten gezet hebben: „er is niets te onderzoeken, voor iedere waarde van m zijn er twee wortels”. Ik zou daf Zeker goedgekeurd hebben en vele anderen met mij. Zij, die uit mijn Lagere Algebra II een goed begrip van de zaak hebben gevormd, zijn misschien door de enge opvatting van den examinator gedupeerd geworden of ze hebben gedacht: „laat ik me wijselijk houden aan de enge opvatting, anders ‘heeft het vraagstuk immers geen zin” en hun oplossing zou luiden: de rationale vorm is x? + (m + 6)x—3 — 0; één wortel is vast negatief, dien mag ik niet nemen; het tweede lid van de gegeven irrationale vergelijking moet gelijk of grooter dan 0 zijn, zoodat x Z 3 zijn moet; f(3) —= 3m 24; opdat er een wortel Z 3 zal zijn, moet 3m + 24 0 zijn, dus m8. — Waar er twee opvattingen zijn, daar is het niet geoor- loofd, een examenvraagstuk te geven, zonder precies aan te geven, wat men wenscht. | De P. W. NASCHRIFT VAN PROF. Dr. |. WOLFF. Bij het rekenen met reëele getallen definieert men a, voor a>0, als het positieve getal welks kwadraat gelijk is aan a. Men bewijst
Page 11
PROSPECTUS. Dr. B. GONGGRIJP. TAFELS IN VIJF DECIMALEN Es Oe UITG. D. LNE LE Briggsche log der getallen van | —10800. a Zes | S fi 5 E nd rig in de gon. functies. n „Se II ijtafels. N85 IV. Gon. functies van hoeken opklimmende met Is aen V. Aanhangsel. Uit het. Voorbericht van Gonggrijps Tafel D met een nawoord. : van Wijdenes. Natuurlijke Een verder belangrijk verschil met de gewone tafels is de toe-. . waneden: voeging, —. even uitvoerig als die der goniometrische logarithmen, — van de tafel der natuurlijke waarden van de gon. functies. De voor berekeningen dikwijls schitterende, soms haast mystieke hulp, die eigenschappen van logarithmen kunnen bieden, ís de oor- zaak geweest, dat de logarithmen reeds honderden jaren lang, — en in vele opzichten geheel verdiend, — op den voorgrond zijn ge- _ bracht en gehouden. Het in logarithmischen vorm brengen ‘van - tormules heeft ook menig elegant resultaat geleverd. | Evenwel zijn rechtstreeksche berekeningen en tafels daardoor te veel op den achtergrond geraakt en gebleven. Er zijn genoeg gonio- metrische questies en vormen, die eenvoudiger en nauwkeuriger rechtstreeks dan logarithmisch te behandelen en te bepalen zijn. Rechtstreeks zullen wel het eenvoudigst te berekenen a vor- men als: sin A + sin B + sin C, tg At tg Bt tg C, enz. enz. ook al kan men, als voldaan is aan zekere voorwaarden, soms zeer — elegante logarithmische vormen voor, deze uitdrukkingen opgeven. Er moeten dan'3 à 4 logarithmen van soms nog te herleiden getallen opgezocht en opgeteld worden; daarna moet weer het getal, ‘beant- woordend aan die log., worden opgezocht. In eenvoud en nauw- keurigheid staat hier de logarithmische ERGENS zeker achter bij de rechtstreeksche. Onmiddellijk zijn verder met behulp van de tafel der nie waarden der gon. functies de bases op te geven van gelijkbeenige
Page 12
men driehoeken, waarvan de tophoek en een been of de tophoek en de hoogte gegeven zijn. Koorden, getrokken in cirkels met straal — 1 en met gegeven middp. hoek a worden gegeven door de zeer een- voudige vergelijking k — 2 sin Vy a en zijn dus terstond uit de natuurlijke tafel op te schrijven. Tot deze koorden behooren alle zijden van regelmatige ingeschreven veelhoeken; bijv. heeft men ®) As == 2sinà X 30° — 3 sin 12 360° 192 ==2sinb6 15’ enz. hen X Zijden van omgeschreven regelmatige veelhoeken behooren tot de bases van gelijkbeenige driehoeken met gegeven tophoek en ge- geven hoogte (r == 1). Bijv.-is Aios — 2 tg 56 15” enz. enz. Zie bijtafels L en M. Verder is de berekening van een zijde van een driehoek, wanneer de overstaande hoek gegeven is en ook de beide andere zijden, het eenvoudigst langs rechtstreekschen weg te verrichten, wanneer die gegeven zijden eenvoudige waarden hebben. Als bijv. gegeven is: a — 3 cm, b — 5 cm en C — 47? 18' 39°, is C?=9 +25 — 30 cos C —= 34 — 20,3406 — 13,6594. Een enkele worteltrekking geeft gemakkelijk c — 3,696. Men kan die worteltrekking natuurlijk logarithmisch uitvoeren. Ook het berekenen van de hoeken van een driehoek, welks zijden gegeven en dan eenvoudige getallen zijn, geschiedt het SONG rechtstreeks. Als bijv. gegeven is: a —= 5 cm, b == 6 cm en c —= : 7 cm, is bede —a* 36440 —25 2be 84 7 waaruit terstond blijkt: A — 45° 35 6” enz. De logarithmische formules voor sin V A enz, cos Va A enz., en tg IJ} A enz. zijn zeer elegant, maar vereischen dikwijls nog al veel rekenwerk en geven meermalen resultaten met vrij belangrijke cos A = — 0,71420, _ onzekerheid. Sommen en verschillen Het bezit van rechtstreeksche tafels der goniometrische functies spoort aan tot het zoeken van formules, waarin alleen sommen en verschillen voorkomen. De „logarithmische” formules tracht -men altijd zooveel mogelijk in de gedaante van producten en quotienten te brengen; zie b.v. de formules: sec a =tg a tg(45° — ka); ©) EN vet hen tg(45° — Ja) N cot(45 ba).
Page 13
cosec a=cota +tg ta en coseca == Eind colte Men kan er vooreerst uit zien, dat er in een rechtstreeksche tafel geen secanten- en cotangentenlijsten behoeven opgenomen te worden. Verder is het merkwaardig, dat met deze formules door sommen en verschillen hetzelfde gedaan kan worden, waarbij anders een deeling of logarithmische berekening noodig is. Interessant is ook, en bijvoorbeeld nuthS voor contrôle, de. formule: cot a —tga 2 Met behulp van formules als : _ 1 cos 2a 1 — cos 2a cot 2a = of cot a — 2 cot 2a + tga. cos‘ a en sin? a= 2 2 kan men quadraten van gon. functies rechtstreeks in de tafel op- zoeken. In de formule van De Moivre: (cos x + isin x)* — cos nx + i sin nx ligt het gebruik der rechtstreeksche tafel zeer voor de hand. Zoo zijn er vele gevallen op te noemen, waarin de rechtstreeksche goniometrische tafels werkelijk van Bro0: nut kunnen zijn. b.v: |. bij het maken van de proef op de meeste gon. verg. als asinxt'beosx=—=c.atgxtbeotxe==e, tg (x + a) + tg (x—a) = a, sin x + COS Xx + tg Xx + COS X + sec X + cOSEC Xx —= q en honderden andere meer, ook }cos x + cos y=. | o akal da 2. bij het maken van grafieken, waarbij ze absoluut onmisbaar zijn, geeft Gonggrijps tafel de waarden bij het argument, uitgedrukt in graden, Versluys tafel H geeft ook de bogen, zoodat men b.v. in y =— Sin x voor de argumenten kan nemen 0,1; 0,2; 0,3; enz. Dit is beter, dan dat men op de x-as graden uitzet. 3. bij de behandeling van lim Ee en-dergelijke; in de tafel x=0 van de rechtstreeksche waarden „ziet” men zelfs tot 1° nog geen verschil in de vijfde decimaal. 4. bij het geven van het antwoord op een vraagstuk; als er im- mers-komt tg x — 34, dan zoeke men gewoon op, welke hoek 0,75000 tot tg heeft; wäarom toch logtg x — log 3—log 4? Toch niet, om het
Page 14
den leerlingen gemakkelijker te maken, noch voor meerdere helder-. heid? Neen, enkel uit sleur; niets anders dan uit sleur; sleur, die de leerlingen overnemen en als enkele later leeraar worden, zullen voortsleepen. | Hetzelfde geldt van de Tafels voor Sam. Intrest, die nauwelijks op 1 van de 10 scholen den leeraar en den leerling tijd en moeite besparen, die zoo broodnoodig zijn voor betere zaken. Waar men ze niet gebruikt, maakt men ‚per les één eindexamensom en blijft in de tweede steken; gebruikt men de Rentetafel, dan doet men er A à 5 op zijn gemak geheel af, wat onnoemelijk veel leerrijker en minder taai is. | had « {aes Leeraren, die, met het oog op mogelijke invoering van GONGGRIJP TAFEL D of VERSLUYS TAFEL H pres. ex. wenschen, worden verzocht deze aan te vragen aan den uitgever P. NOORDHOFF te Groningen.
Page 15
105 dan bijvoorbeeld, dat voor a>0 en b>0 steeds Vab — Va. Vb, van welke stelling niets zou overblijven bij dubbelzinnige definitie. | Het gelijkteeken plaatsen tusschen twee uitdrukkingen, die niet beide ondubbelzinnig getallen voorstellen, heeft nooit zin. De beginner, die met een vaag wortelbegrip werkt, komt tot fraaiigheden als: 1 = Vl =WV(—l) (—1) = Vl. Vl = 1. In de complexe tfunctietheorie beteekent het symbool vz, voor z #0 het volgende: men kiest één der beide complexe getallen wo die Zo tot kwadraat hebben, zo £ O een willekeurig complex getal zijnde. Daardoor wordt in de omgeving van zo een eenwaardige functie ‚w —= f(z) gedefinieerd, zoodanig dat wo — f(zo) en dat w? — z. Deze functie is overal voortzetbaar, behalve over het punt z — 0. Zet men ‘haar om z —=-O heen voort naar zo, dan krijgt men in de omgeving van z — Z, de functie —f(2). Onder vz verstaat men de verzameling van de eenwaardige functies, die men door alle mogelijke voortzettingen verkrijgt in alle cirkels, die-z — O niet bevatten. Men completeert deze verzameling, door te definieeren VO — 0, maar vergeet geen oogenblik, dat er geen cirkel is met z —= 0 tot middel- punt, waar een holomorfe le, van z ZOU bestaan, wier r kwadraat gelijk zou zijn aan z. | | NASCHRIFT VAN PROF. Dr. F: SCHUH. Bij het opgeven van een vergelijking dient aan den oplosser ge- zegd te worden, uit welk stelsel getallen de waarden der onbekenden ontleend moeten worden. Is dit het stelsel der complexe getallen, dan is m.i. de meest voor de hand liggende opvatting, dat de worteluit- drukkingen, die de onbekende bevatten, meerwaardig zijn, ook in geval van een positief getal onder een tweede wortelteeken. Is de bedoeling anders, dan dient dit in de opgave te worden vermeld. Moeten de onbekenden ontleend worden aan het stelsel der reëele. getallen, dan is het m.i. het meest aangewezen onder vx (of Vxil, enz.) den. wortel te verstaan, die =: 0 is. Reëele waarden van x, waarvoor een uitdrukking onder een tweede wortelteeken negatief wordt, moeten dan worden uitgesloten. | Fi -
Page 16
HET CULTUUR-HISTORISCH ELEMENT IN HET & __WISKUNDE-ONDERWIJS | (Opmerkingen naar aanleiding van een artikel van DR. D. J. E. SCHREK.) DOOR E. DE HAIRS, Antwerpen. . La majesté d'un grand fleuve n’efface pas. les charmes de son humble source. Paut Ver Eecke. (Diophante d'Alexandrie-Préface) … 1. De heer SCHREK heeft in zijn verhandeling: „Het cultuur-histo- risch element in het wiskunde-onderwijs” (Bijvoegsel N. T. v. W. jaargang 1, 1924/25) No. 1 en 2) eenige beschouwingen ontwikkeld over de geschiedenis der wiskunde als hulpmiddel bij het onderwijs. De geschiedenis der wiskunde moet zeker een groote rol spelen in onze schoolwiskunde. Ik.denk, dat we het verder moeten door- voeren dan Dr. ScHREK het voorstelt; het cultuur-historisch element moet iets meer zijn dan een: „lllustratie”. In dit artikel breng ik eenige gedachten naar voren die, naar ik hoop, duidelijk mijn opvatting en wijze van behandeling zullen aangeven. 2. We weten, dat men zich omstreeks 1900 hield aan „methode” en men aldus dacht blijken te geven van „esprit scientifique”. De taak van den leeraar was, de jonge geesten te richten naar „me- ‘thoden’”’ en de formeele faculteiten op te voeden. Men constateerde weldra, dat men te veel op het veld der dons, logica bleef. Men ondervond, dat wiskunde studeeren en theorieën opbouwen iets anders was dan syllogismen ineen te schuiven. Robert d'Adhémar zegt in zijn werk „HENRI POINCARÉ'” (Philo- sophes et penseurs, Bloud & Cie., Paris): „pour faire des mathéma- tiques, la logique ne suffit pas, 'érudition ne suffit pas; il faut pré- voir de longs enchaînements d'idées et d'idées encore imprécises,
Page 17
107 _ qui se préciseront peu à peu, se cristalliseront. Et c'est ce due l'on nomme lintuition mathématique”. __Het besluit was: geef meer spel aan intuïtie, aan. de concrete — teiten. De synthetische opvatting der wiskunde begon te kwijnen, en een aantal paedagogen en wiskundigen, POISSON, GRATRY, stelden een hervorming der leerplannen voor. | De toenemende vooruitgang der toegepaste wetenschappen en der techniek had weldra invloed op die hervorming. | 3. Het uitgangspunt der praktische hervorming, als ik het zoo noemen mag, vond in Engeland een voorstander in den persoon van J. PERRY. In Engeland werden dan ook een reeks „Practical Mathematics” uitgegeven. We vermelden: J. PERRY: „Englands neglect of Science. British Association Meeting at Glasgow 1901. Discussion on the teaching of Mathematics. Ed. by J. PERRY. London 1901” en J. PERRY „Practical Mathematics. Lessons delivered to workingmen. London.” In Duitschland zetten vooraanstaande wiskundigen een. heele _ beweging op touw. Zooals FELIX KLEIN die voorstelt, gelijkt ze wel op die van Engeland. Voor een degelijk overzicht vermelden wij „Der Mathematische Unterricht an den höheren Schulen. KLEIN und SCHIMMACK 1. Leipzig 1907” en „Het Meraner leerplan, zijn ge- schiedenis en zijn invloed op ie Duitsche wiskunde- -onderwijs”’ van _D. J. E- SCHREK. | | In Frankrijk uit zich dezelfde beweging in de „Plans d’ études de 1902” (zie ‚Revue del’ enseignement des Sciences” eerste nummers). EMILE BOREL wil afbreken met de oude leermethoden en deelt grootelijks de opvatting van J. PERRY. Van zijn hand verschened twee werkjes, samengesteld volgens. die opvatting: „Algèbre: Premier et Second cycle Paris 1903. „Géométrie: „ het 4 … Paris 1905. Die algemeene hervorming der leerplannen wordt eenigszins anders opgevat in Italië, waar men veel belang hecht aan het onderwijs in de meetkunde. Men wilde niet tot het uiterste gaan. Als degelijk handboek vermelden wij: „Elementi di Geometria de SANNIA e@ D'Ovipio, de FAIFOFER e de DE PAOLIS”. Î Het grondig onderzoek door Italiaansche wiskundigen van de grondslagen «der meetkunde had weldra een zoodanigen invloed op die hervorming, dat VERONESE, ENRIQUES, AMALDI en anderen hun „Elementi di Geometria” schrijven en uitgeven.
Page 18
108 Het taliaansche tijdschrift: „Rivista paedagogica” verschenen van den 1sten Januari 1908 af, verdedigt die zienswijze. In Denemarken hadden we vooreerst de methode van JULIUS PETERSEN om te komen tot de voorstellingen van T. BONNESEN. Deze laatste vereenigde in een werk „Geometri for Mellemskolen 1904 Kjöbenhavn” de twee bewegingen van Engeland en van Italië. Voor meer zie van denzelfde: „Lov om hojere Almenskolen med dertil hôrende Anordningen 1906 Kjöbenhavn. In Oostenrijk wijst men tegelijkertijd op een hervorming voor het onderwijs in de scheikunde, geologie en biologie; voor nadere bijzonderheden raadplege men het werk: „L'enseignement des sciences naturelles dans les écoles moyennes autrichiennes” (Vienne, F. Tempsky 1908). | ‘ We constateeren dus, dat een hervorming der leerplannen zich in alle landen voordeed. „Le IVème Congrès international des Mathé- maticiens” vatte de gedachte op, die verschillende stroomingen nader te bestudeeren. In de „Comptes rendus du IVème Congrès inter- national des Mathématiciens” *) treffen we degelijke artikelen aan van GUTZMER (Duitschland), GoprreYy (Engeland), SmiTH (Ver- … eenigde Staten), SUPPANTSCHITSCH (Oostenrijk), BEKE (Hongarije), FEHR (Zwitserland), en GALDEANO (Sanje). Tot zoover de hervorming, wat betreft de wijze van opvatting van het wiskunde-onderwijs. 4, Weldra vestigde men ook de aandacht op het „Cultuur-historisch element”. Immers de historische studiën en onderzoekingen door verschillende geleerden gedaan, zooals HEIBERG, TANNERY, CANTOR, ZEUTHEN, bewezen, dat de wiskunde evolueert. Welnu, voor den leerling moet de wiskunde een levend orga- _nisme zijn, dat altijd verandert om eens te komen tot een bepaald stadium van ontwikkeling. De leeraren moeten de wetenschap doen leven; plaats uwe leerlingen in de evolutie der groote wiskundige gedachten, laat ze de schepping, de wording en den bloei dier tijden bijwonen. : Waar de stof en de methoden vinden? Het antwoord ligt in de N Publiés par les soins du Secrétaire Général G. Castelnuovo. 3 vol. in 8° de 220, 320, 592 pages respectivement. Rome, Typographie de la R. Accademia dei Lincei. 1909.
Page 19
109. geschiedenis der wiskunde of liever, zooals DR. SCHREK het uitdruk- kelijk aanwijst, in het cultuur-historisch element. | | In de meesterlijke „Introduction” van ingenieur Paul Ver Eecke's „Les Oeuvres complètes d'Archimède” *) leest men op blz. L: „…... Cependant, si, à la diftérence des ceuvres d'Euclide, celles d'Archimède et d'Apollonius ont cessé de servir, comme à la Renais- sance, à Pinstruction immédiate de la postérité, il n'en résulte pas que les méthodes des anciens, ayant mené À des découvertes aussi considérables, sur lesquelles Carnot et Monge tfandèrent. encore. tout près de nous des travaux importants, aient épuisé toute leur fécondité, ni que impeccable rigueur de ces méthodes synthétiquies ait perdu son enseignement pour la jeunesse de vingt ans qui, au seuil des écoles savantes, se prépare toujours plus nombreuse aux spéculations des hautes miathématiques. On ‘sait d'ailleurs que Newton se reprochait d'avoir trop peu lu les géomêtres de l'antiquité dès sa jeunesse et de s'être engagé prématurément ainsi sur le chemin, de l'analyse; tandis que Pascal, dont le génie eut tant d'analogie avec celui d'Archimède, a écrit dans son traité „Du Vide”: „Ceux que nous appelons anciens étaient véritablement nouveaux en toutes. choses, et formaient l'enfance des hommes proprement; et comme. nous avons joint à leurs connaissances expérience des siëcies. qui. les ont suivis, c'est en nous que l'on peu trouver cette ele que nous rêvénons dans les autres.” len 5. ERNEST JABLONSKI, duitsch godgeleerde (1693-—1757) schreef in een van zijn werken de volgende methode voor, om. afwisseling en aaneenschakeling te brengen in de leerstof: „getroffen door de moeilijkheden, die de leerlingen antmoê@ten om zich de ‘deducties. van den leergang eigen te maken, heb ik dikwijls een geestesoefening gebruikt, die ik het opzoeken der antecedenten noem; ze is: eigenlijk niets anders dan een analyse van een stelling, gevonden door syn- these. Men neemt een zekere stelling, en men haalt al de vooraf- ‘gaande stellingen, bepalingen en axioma's op, die voor het bewijs noodig zijn. Op deze. wijze heeft ‘men een eerste analyse der aan-, geduide stelling. Vervolgens neemt men enkele van de te hulp ge- roepen stellingen, men ontleedt ze op haar beurt en zoo verder, totdat men enkel nog axioma’s en bepalingen heeft” Niettegenstaan- de die methode aanbevelenswaardig is, staat het toch vast, dat wel- 1) Desclée, De Brouwer et Cie:, Bruges. 1921.
Page 20
1-10 dra het interessante van die methode geen vat meer heeft op den _ jongen geest. | 6. Tegenover die methode van JABLONSKI stellen we de twee volgende, ontleend aan de:geschiedenis der wiskunde: | a. uit de vergelijking der historische feiten, zoekt men de analo- gieën op, die zich voordoen of kans hebben van zich voor te. doen; ___b. - de methode van den „genetischen-historischen” leervorm. De eerste (a) werd voorgestaan en verdedigd door den geleerde, historicus en mathematicus ZEUTHEN, in een van zijn voornaamste werken „Forelaesning over methematikens historie Oldtid og Middel- alder. Kjöbenhavn 1893.” Daarin zet hij uiteen, wat de leeraar moet weten van de bistunde der Oudheid en der Middeleeuwen; hij hecht veel belang aan de vroegere methoden en de manier, waarop ze nieuwe gedachten voor- stellen. Die methode bestaat in de overeenstemming van de geschie- denis der wetenschap met onze wetenschappelijke begrippen. - Prof. HK. DE Vries zegt ergens in zijn „Historische studien” __»…….. maar juist de manier, waarop een of andere fondamenteele stelling ontdekt en voor de eerste maal bewezen, daarna soms weer. totaal verloren gegaan en eeuwen later terug gevonden is, om eindelijk, na van allerlei zijden belicht te zijn, de definitieve plaats te veroveren, die wij haar tegenwoordig gunnen, juist dat is buiten- gewoon interessant en uitermate leerrijk... ”. Om ons gezegde te verklaren zullen wij een voorbeeld aanhalen uit de schoolwiskunde. | | In de meeste leerboeken over „Projectieve meetkunde” zet men naast elkander het bekende theorema van Pascal en dat van Brian- chon. Het is dus heel natuurlijk, dat de leerlingen Brianchon nemen voor een tijdgenoot van Pascal; nochtans ligt er tusschen beiden een tijdsverloop van bijna twee eeuwen. Het feit, dat we thans het theorema van Brianchon aanzien als een gevolg van het theorema van Pascal is te danken aan de wet der dualiteit in het vlak. De geschiedenis dier stellingen geeft den leeraar een prachtige aaneen- schakeling van gedachten en keus voor onderwerpen. We bevelen - ten zeerste aan Prof. Hk. de Vries „Historische studiën” (mm IV, V, VI van het N. T. v. W. Ide Jaargang). Een verslaggever schrijft in het „Wis- en Natuurkundig tijd- schrift” (4de aflevering; Juli 1924): „Het afdwalen langs zijpaadjes leverde evenveel genot, opende ruim zoo’n gezichteinder en prikkel-
Page 21
1 de in-dezelfde mate de lust tot nieuwe OEI ERE ESROCGN) als het wandelen langs de groote baan. ‘ Een verruimen van den gedachtenkring, aanzetten tot persoonlijk onderzoek, zijn wel het hoofddoel geweest van den zoo bevoegden als onderhoudenden gids. Welk beter bewijs, dat hij in zijn pogen slaagde, dan het feit, dat deze eerste studie sluit met een serie oorspronkelijke bijdragen den leerlingen van den’ hoogleeraar ge- inspireerd door zijn artikelen” : E | We zouden dus over die twee stellingen éen flinke les kunnen geven; we stippen enkel den gedachtenvorm aan. |. Stel de leerlingen in ’t midden der historische gebeurtenissen. _ Deel van Pascal. — De stelling van Brianchon is een gevolg van die van Pascal. 2. Het uitdrukken in woorden der twee’ stellingen. „telling van PASCAL.” Als een zeshoek in een kromme van den tweeden graad beschreven is, dan liggen de snijpunten der. drie paren overstaande zijden op een rechte lijn. ne 4 „telling van BRIANCHON.” Als een zeshoek om een kromme van den tweeden graad beschreven is, dan gaan de drie verbin- dingslijnen van elk paar overstaande hoekpunten door één punt. Als proefondervindelijk bewijs kan men eenige figuren laten teekenen. Men merke op, dat de origineele opgaven zoo „duidelijk” niet waren. E Oe 3. Draagwijdte der stellingen. PAscAL legde zijn „mystieke zes- hoek” tot grondslag van zijn „Traité complet sur les Coniques”’. Volgens P. MERSENNE zou PASCAL uit zijn mystieken zeshoek ____ 400 eigenschappen afgeleid hebben. Van 1640 tot 1806. maakte niemand gebruik van die stelling. Het ís slechts tn de 19de eeuw, dat men het belang en de draagwijdte inzag. We melden de onderzoekingen van STEINER (de punten van STEINER) en van PLÜüCKER:; HESSE, CAYLEY en (GROSSMANN ontdekten andere eigenschappen. van de punten _ van STEINER. Ì | Later bestudeerden KiRKMANN en SALMON de stelling van … PascaL. Voor het einde der negentiende eeuw melden wij ter- loops BAUR en VÉRONESE. | | | | A. Als „curiosité scientifique” geven wij het bewijs dat PASCAL gaf. (Oeuvres complètes de BLAISE PAsCAL. t. III p. 182, — Zie ook: Historische studiën 1 blz. 5). |
Page 22
112 Denkt u niet, dat de leerlingen na zulk een les lust voelen tot eigen studie en onderzoek? Met volle overtuiging schreef JULES TANNERY: _ „Ce qui se passe dans lesprit de celui qui étudie les mathémati- „ques n'est que l'image de ce qui s'est passé dans la création et „dans l'organisation de la science; dans ce long travail, la rigueur „déductive n'a pas été seule à jouer un rôle. On peut raisonner fort „bien et fort longtemps ‘sans avancer d'un pas, et la rigueur n’em- „pêche pas un raisonnement d'être inutile. Même en mathématiques, „c'est souvent par des chemins peu sûrs que l'on va à la découverte. „Avant de faire la grande route qui y mène, il faut connaître la „contrée où l'on veut aller; c'est cette connaissance même qui permet „de trouver les voies les plus directes; c'est lexpérience seule qui „indique les points où il faut porter leffort; ce sont les difficultés „parfois imprévues qui se dressent devant les géomêtres qui les „forcent à revenir au point de départ, à chercher une route nouvelle „qui permet de tourner obstacle. S'imagine-t-ôn, par exemple, les „inventeurs du calcul différentiel et intégral s’'acharnant, avant „d’aller plus loin, sur les notions de dérivée et d'intégrale définie?” 7 (b). „Een ander middel om de vereenzaming der wiskunde te weren en dat ook geldt voor de aangrenzende physica, bestaat in het veelvuldig wijzen op de geschiedenis dezer wetenschappen, die beide in de Oudheid reeds veelvuldig beoefend zijn, en onder dewelke wiskunde antiek leergoed is. Men zal zich niet beperken tot den naam van het pythagorisch theorema, tot het archimedisch getal, tot de hippocratische maantjes, maar moet daarbij tevens der ontwikkelings- gang en de methode der oude vorschers laten zien. Heden houdt de schoolmeetkunde zich meer op de baan, die EucLIipes heeft aangelegd. Zulks is goed; toch wordt de alexandrijnsche meester, die er de grondlegger van is, niet genoemd. Het omgekeerde ware het juiste: de leer uit den vóórtijd met dank vermelden, maar den strammen bewijzenden vorm, dien ze heeft in het leven geroepen, tegen den . meer plooibaren genetischen verwisselen” (Dr. OTTO WILLMANN — Didactiek als Vormingsleer t. II bldz. 158). | Immers met de methode der „genetische-historische’’ ernie streven we naar een hooger ideaal: de leerlingen beter voorbereiden tot de „methoden eigen aan de hoogere wiskunde”. Welke vooruitgang in de 19de en 20ste eeuw! De ontdekkingen der wis- en natuurkundigen geven een ruimer arbeidsveld; men komt
Page 23
113 geleidelijk tot den synthetischen opbouw der exakte wetenschappen; nieuwe begrippen vormen zich, de moderne richting der wiskunde stelt aan ’s menschen geest nieuwe leermethoden en hervormingen voor. Ons onderwijs is ook een kind van zijn tijd en moet in zekere mate aan die behoeften voldoen, meer aanpassen aan den geest der moderne wetenschap. Moeten wij altijd de oude manier volgen? EucLIDES wilde in een doctrinaal stelsel de kennis der meetkunde van zijn tijd opbouwen. De „Elementen” zijn reeds eeuwen door- gegaan als het klassieke type voor Î onderwijs der meetkunde en. ‚der wiskunde in het algemeen. ‚… De oude leerwijze der wiskunde hing grootendeels samen met de opvatting der Grieken, een opvatting die niet meer de eereplaats inneemt in de hedendaagsche wetenschap. | Helaas! men verwaarloost het dieper nadenken, de wijsgeerige ontwikkeling der jonge geesten. Met klem wijst C. A. LAISANT erop in zijn werk „La mathématique. Philosophie. Enseignement” *) .(Ière édition 1898, 2e édition 1907. Gauthiers-Villars. Paris). c'est sans cesse que le côté philosophique devrait être la > Ne Oded è grande préoccupation; et cela, dans toutes les classes, à tous les degrés, sur tous les sujets.... En résumé, l'enseignement doit être aussi peu dogmatique que possible, mais en même temps foncière- ment phíilosophique. Cette conciliation de :la simplicité dans la: forme avec la profondeur des idées constitue lune des qualités de: l'art difficile de Penseignement’”’. Ik denk dat de. „kenetische- -histo- rische” leervorm die leemte geheel zal vullen; aan hen, die zich willen overtuigen zeggen wij, zooals d'Alembert „Allez en avant 24 a: n et la foi vous viendra”’! De critiek van TRENDELENBURG is zeer treffend: „Bij Eucupes zijn de bijzonderste leerstellingen enkel uit den: uiterlijken samenhäng en door middel van bevallige beschouwingen bewezen, maar niet naar aanleiding van de elementen, die in ’t begrip: der zaak zelve gelegen zijn... Als de leerstelling vast en vaardig. wordt „vooropgesteld’”’ en het bewijs „achteraan gezonden”, dan ziet het geheel er uit als een reeks stramme VERES, die voet vatten en zich vervolgens verschansen , 1): Zie „Revue générale des Sciences pures et appliquées” numéro du 30 novembre 1893: „Sur orientation actuelle de la Science et de ’enseignement mathématique” M. E. Lemoine et Ch. Laisant. eN 8
Page 24
114: Overal bestaat er een kunstvolle samenhang, maar nergens een. „wording”’ en „groei”. De weg, dien wij voorstellen (de genetische: methode) leidt verder, want hij leidt er toe, te vinden, wat in -de natuur der zaak ligt, en niet door een ontdekt verband te bevestigen wat elders is gevonden. De leerstelling wordt in haar volle nieuw- heid verkregen en niet alleen uiterlijk gewaarborgd” (Didaktiek als vormingsleer Il blz. 213). 8. Uit dat alles blijkt, dat de genetische leervorm en de geschie- denis der wiskunde als hulpmiddel de beste zouden zijn. Dat is wat wij genoemd hebben de „genetische-historische leervorm’”. De Fransche ster- en wiskundige ALEXIS-CLAUDE CLAIRAUT (1713—1765) dacht er reeds aan de meetkunde te onderwijzen door middel van het cultuur-historisch element. CLAIRAUT ging terug tot de bron en den weg der ontdekkingen. In dien zin schreef hij zijn bekende „Eléments de Géométrie” (2 volumes de XIV—95 et 103 pages avec 69 et 77 figures dans le texte; collection „Les Maîtres de la. pensée scientifique”. Gauthier-Villars. Paris). _ _ Ongelukkiglijk werd de gedachte van CLAIRAUT niet gevolgd; de tijd was daarvoor nog niet gunstig. | De 16de en 17de eeuw waren de tijdperken der groote wiskundige ontdekkingen: „de analytische meetkunde en de infinitesimale analyse”. De 18de eeuw was de eeuw der uitbreiding en verbetering van die vakken; ’t was de eeuw van BERNOULLI, EULER, D'ALEMBERT, LAGRANGE, LAPLACE. De geschiedenis der wiskunde was niets anders dan het natuurlijk gevolg van geheel ‘die beweging: den drang naar onderzoekingen. Doch ze werd enkel beoefend door eenige intellec- tueelen en in de laatste jaren der universiteiten. We mogen dus zeggen, dat de geschiedenis der wiskunde een betrekkelijke jonge wetenschap is. In de eerste helft der laatste eeuw werd ze weinig beoefend in Europa; ze had bijna geen voorrecht in de academische wereld, en men vond het een eigenaardig feit, dat ‚,NESSELMANN” aan de Universiteit van Koenigsberg, een cursus over de geschiedenis der stelkunde gaf. De eigenlijke grondlegger is de wiskundige ‚J. F. MONTUCLA”, (1725— 1799). Het opzoeken der bronnen, het ontcijferen en verklaren van teksten, werd ijverig begonnen in de 17de en 18de eeuw. Toen verschenen geschiedkundige verhandelingen van Vossius, WALLIS, DE WEIDLER en HEILBRONNER. Maar aan J. F. MONTUCLA komt eigenlijk de eer toe
Page 25
115 in 1758 een „Histoire des mathématiques” (Paris 1799—1802, 4 vol. in 4° avec fig.) opgesteld te hebben. Dat magistrale werk, vooral in- zijn tweede: uitgave (1799— 1802) blijft, niettegenstaande het veroudert, een modelwerk, dat. uitmunt in documentatie en:in zekerheid van oordeel. — 9. De „genetische-historische” leervorm ‘is een paedagogisch middel, ik zou haast. zeggen een „kunstgreep’” om de leerlingen in te wijden in het vak, dat BHASKARA de „Lilavati”, d. w. z. de liefelijke, noemde. Die kunstgreep is moeilijk in het werk te stellen, maar is schatrijk aan leermethoden en onuitputtelijk aan gedachten. Aldus zal het onderwijs in de wiskunde de gedachte van PASCAL verwezenlij ken: „heel de reeks der menschen moet worden aangezien als één man, die blijft bestaan en altijd voortleert.”_ Gevoed door den genetischen-historischen leervorm zal de ge dachtenkring van den leerling verruimen, de moeilijkheden zullen minder worden. Die kunstgreep is het lokaas voor zijn wiskundigen aanleg; de studiedrift is geprikkeld, de arbeid is klaar gemaakt. Allengs krijgt de leerling inzicht”. Inzicht geeft klaarheid, ver- staanbaarheid en volharding bij de studie. Het essentieele eener wetenschap, haar methode en haar gedachtengang, zal begrepen worden, de denkwijze is Sevonng, en er blijft critiek” voor de leerlingen. A Het cultuur- historisch Gal heeft een zedenkundige waarde. - H. E. TiMERDING schrijft op blz. 153 van zijn verhandeling „Die Veren mathemat. Wissens. u. mathemat. Auffassung.”’ - „Von groszem Wert erscheint auch das historische Moment im „mathematischen Unterricht. Wenn dem Schüler nicht die mathema- “„tischen Tatsachen vorgelegt werden, sondernihm auch erzählt wird, „wie sie in der geschichtliche Entwicklung ergeben haben, welche. „grosze persönliche Leistung in ihnen steckt, wie sie in Züsammen- „hang stehen mit der ganzen menschlichen’ Kulturentwicklung, so „wird dem Schüler am ehesten das Verständnis für den’ lebendigen „Geist aufgeben; SEE in den rhathematischen Fotmeln und Figuren „atmet.” | As Een vormingsinhoud zonder de geschiedenis der hoofdvakken is onvolledig. In de letterkunde behandelt men de litteratuurgeschie- denis, waarom zou men in de wiskunde de geschiedenis der wiskunde niet behandelen? Hebben al onze vormingsmiddelen geen historisch
Page 26
116 karakter? Is er geen verband tusschen de wetenschap en de klassieke oudheid? | Het cultuur-historisch element heeft haar eigen vormende waarde. De geschiedenis der wetenschap stelt voor oogen de openbare werk- zaamheid, grootsche opofferingen, volharding in de onderzoekingen. De fransche letterkundige CH. M. Des GRANGES roemt de weten- schappelijke litteratuur om haar opvoedkundige waarde. De geschiedenis prikkelt den geest der nationale fierheid hierin, dat ze den denkenden geest doet inzien, dat de grootheid van een land zich ook uit door de wetenschappelijke vorming van zijn volk. In een belangrijk wijsgeerig werk: „L’idéal scientifique des ma- thématiciens”’, zegt PIERRE BOUTROUX: „Il y aurait, cependant, dans le domaine des sciences comme.dans les autres, une histoire nationale. à écrire, qui ne serait ni illusoire, ni sans portée. Mais ce serait une histoire d'un caractère élevé, qui laisserait de côté le détail technique des découvertes pour ne considérer que l'esprit. Ce qui constitue, en effet, l'individualité scientifique d'un peuple ce n'est point le concours des circonstances qui lui a valu d'acquêrir le premier telle ou telle connaissance, mais ce sont les méthodes de travail en usage chez ce peuple, les habitudes et les tendances des intelligences, le pouvoir de divination plus ou moins développé et orienté dans tel sens particulier, l'idéal enfin que poursuivent ses savants.” | | De studie der geschiedenis van’ de wiskunde is de beste leer- meesteres, want ze geeft aan de jongeren de denkwijze der ouden; doch de schoonste vruchten worden eerst op rijperen leeftijd geplukt; ze zal het verlichtingsmoment zijn der verklaringen en der groote wiskundige stroomingen. LEIBNIZ zei reeds: „Qui Archimedem et. Apollonium intelligit, recentiorum summorun virorum inventa __parcius mírabitur.” Hoeveel leerlingen doen er aan lektuur voor hun wetenschap pelijke vorming? Ik kan mij geen andere wijze voorstellen om iemand wetenschappelijke lektuur te geven, dan hem de historische studie van een wel omschreven onderwerp ter hand te stellen; langzaam aan zal dan het individuëele belang in een gebied opgewekt worden. Zoo b.v. in de eerste wetenschappelijke Ee de, ‚Triangle arithmétique”’ Kd IJ) Deze komt overeen met onze 6e klas Gymnasium. WW.
Page 27
| 117 van PASCAL. Daardoor, dunkt me, kan men er toe komen de leerstof en de geschiedenis samen ‘te onderwijzen. | Het cultuur-historische element der wiskunde voldoet aan de prin- cipes der didaktiék: het” onderwijs is stevig en opvoedend, de inner- lijke werkzaamheid der leerlingen is opgewekt; ze zullen de ontwik- keling der formules beter volgen en een „connaissance d’'ensemble” hebben. | E Alle elementen, ‘waaruit het mathematisch talent samengesteld is, abstractie-vermogen, constructieve phantasie, functioneel denken, het gemakkelijk overzien van heele reeksen aaneengeschakelde sluit- redenen, een soort intuïtie voor ruimte en wiskundige betrekkingen en een. sterk concentratie-vermogen, worden op de proef gesteld. Het onderwijs zal één zijn in de verscheidenheid. 10. Aldus komen wiskunde en geschiedenis der wiskunde voor, als de twee gebieden, die het „genetisch-geschiedkundig”’ element der vorming in zich besluit. Ik hoop, dat dit opstel, met dat van DR. SCHREK, het. paedagogisch belang van de geschiedenis der wiskunde voor het onderwijs zal-ten- goede komen. Met het oog op het doel van ons onderwijs, voldoet het cultuur-historisch element, ten eerste: aan de behoeften der hedendaagsche paedagogie; ten tweede: aan de methoden der hoogere wiskunde; en eindelijk: aan een wijsgeerig en dieper gaand vormingsstreven en bekendheid met geschiedkundige beschouwingen, tot doel hebbende de schoolwiskunde en eenige wetenschappelijke stroomingen te verklaren. ‚ Het is natuurlijk de taak van den leeraar. door goed gekozen voor- beelden (teksten, lezingen enz.) de „genetisch-geschiedkundige”’ methode in te voeren. We weten maar al te best, dat de omstandig- _heden moeilijk nieuwe methoden toelaten. Ik sluit dit opstel met enkele woorden die G. A. LAISANT schrijft in zijn werk „La mathématique. Philosophie. Enseignement” en die ik geheel tot de mijne maak: „L'éducation mathématique pourrait devenir un des plus puissants _ siastruments de progres et de-civilisation, aux prix de quelques réfor- „mes faciles. Si j'ai pu hâter d'un jour Paccomplissement de ces „réformes, si j'ai pu montrer à un seul de mes contemporains qu'il „y a dans la Mathêmatique autre chose que des conventions et „des formules, et si j'ai décidé celui-là, suivant la belle expression „de RABELAIS, d rompre Pos et à succer la moelle, j'ai la conscience „que ce petit livre (article) n'aura pas été complètement inutile.”
Page 28
HET Z.G. TWIJFELACHTIGE GEVAL VAN __GELIJK- EN GELIJKVORMIGHEID. Onlangs werd mij gevraagd, hoe dit geval door mij geformuleerd wordt. Misschien stellen meerderen in het antwoord belang: PLANIMETRIE. Twee driehoeken zijn congruent, als ze gelijk hebben twee paar zijden en de hoeken tegenover één dier paren zijden, mits de som der hoeken tegenover het andere paar gelijke zijden — voor het geval, waarin die hoeken niet recht zijn — niet gelijk is aan een gestrekten hoek; voor het geval, waarin die hoeken wèl recht zijn, zij n de driehoeken zonder verdere voorwaarde congruent, hetgeen ook volgens een ander geval der congruentie blijkt. Het bewijs der stelling sluit zich op geheel natuurlijke wijze bi de formuleering aan. Zorgt men, dat het paar hoeken en het paar aanliggende zijden waarvan de gelijkheid gegeven is, samenvallen, dan kan men: om- trent de niet genoemde zijden drie onderstellingen maken. Deze ‚ leiden dan precies tot de bovengenoemde nadere voorwaarde voor congruentie. Ik zal dit mijn collega’s wel niet duidelijk behoeven te maken. De in de meeste ieerboeken geëischte gelijksoortigheid van de quaestieuze ‘hoeken dekt de preciese voorwaarde niet geheel. De gelijksoortigheid eischt nl. meer dan we wel behoeven te weten. Het voordeel van de genoemde formuleering boven die, waarin sprake is van het gelijksoortig zijn der quaestieuze hoeken blijkt dan ook b.v. bij het bewijs van 1. Van A ABC is AC — BC, als CD tegelijk bisectrice ên mediaan is. 2. Op het eene been van ZA liggen B en C, op het andere B! en C+, zoodat AB — AB!, BC —= BIC! BC! snijdt B1C in O; nu halveert AO den BAB! Bij n°. 1 (eerste klasse H.B.S. of Gymnasium) zit men met de gelijksoortig- heid der quaestieuze hoeken verlegen, bij n° 2 zal men, zonder hulplijn en zonder „omlegging, mèt mijn formuleering twee paar congruente driehoeken noodig hebben; anders drie paar. Bij de gelijkvormigheid verandere men congruent(ie) in gelijk- vormig (heid), terwijl achter „als ze gelijk hebben” komt: „de ver- houdingen van”; „paar gelijke” verandert in „dier paren”.
Page 29
‘119 STEREOMETRIE. Twee boldriehoeken (drievlakshoeken) zijn gelijk en gelijk- vormig, als ze gelijk hebben twee paar zijden en de hoeken tegen- over één dier paren zijden; mits de som der hoeken tegenover het andere paar gelijke zijden — voor het geval, waarin die hoeken niet recht zijn — niet gelijk is aan een gestrekten hoek; voor het “geval, waarin die hoeken wèl recht zijn, zijn de boldriehoeken {drie- vlakshoeken) zonder verdere voorwaarde gelijk en gelijkvormig, mits de eerstgenoemde gelijke hoeken niet tevens recht zijn. Men kan in deze stelling’ ook overal „zijden” door hoeken”, maar dan ook hoeken” door zijden” vervangen. | Oe ‚D.P. A. V.
Page 30
BOEKBESPREKINGEN. P. Jansen en G. W. van Brink, Beknopte theorie der rekenkunde met opgaven, ten dienste van. kweekscholen voor onderwijzers. Groningen, J. B. Wolters, 1927. Ik moet beginnen met te zeggen, dat het mij voorkomt — hetgeen ik trouwens al eens meer heb doen:uitkomen —, dat er in een .beoor- deeling “van den opzet van een theorie der rekenkunde wat persoonlijks zit, terwijl van hetgeen nà dien opzet komt, het oordeel over hetgeen goed, minder goed of slecht is, wel met meer eenstemmigheid. kan ge- . geven worden. Mijn oordeel heeft dus voor een gedeelte misschien slechts betrekkelijke waarde. Ik moet dan zeggen, dat deze Beknopte Theorie der Rekenkunde op mij geen bepaald kwaden indruk maakt. Wel heb ik bij het door- lezen hier en daar nogal wat streepjes gezet, maar deze hebben voor . het grootste gedeelte meer betrekking op details dan op hoofdzaken. Een hoofdzaak, waarbij gezegd wordt, dat eerst een rij teekens met bepaalde eigenschappen geleerd wordt — die, zooals ook verschillende anderen dat doen, „de rij der natuurlijke getallen” genoemd wordt — en dat daarna die teekens voor „telling” eener hoeveelheid gebruikt worden, is goed in het oog gehouden. Ook de verdere definities der rekenkundige bewerkingen en. de behandeling hunner eigenschappen voldoen in het algemeen aân redelijke eischen. Het komt mij voor, dat de schrijvers bij hun werk wel wat gdprofiteerd hebben van het- geen door goede mathematici op het gebied der rekenkunde is geleverd en van hetgeen de kritiek bij de bespreking van een en ander heeft kenbaar gemaakt. Ook de verzameling vraagstukken lijkt mij nog al geslaagd te zijn. Ik wit echter niet verzuimen een greep te doen uit de aanmerkingen, die ik op het boekje heb, want onberispelijk heb ik het toch nog lang niet gevonden. Vooreerst een aanmerking op den eersten zin: „Een verzameling van gelijksoortige dingen noemt men een hoeveelheid.” Achter „dingen”’ behoort te staan „of dingen, die men als gelijksoortig beschouwt.” lets verder komt een tweetal zinnen, die ik gedeeltelijk anders zou zeggen, gedeeltelijk zou weglaten: „Slechts zeer kleine hoeveelheden kan men direct herkennen of onmiddellijk overzien” Dat „direct herkennen of onmiddellijk overzien” is té vaag. „Is de hoeveelheid grooter, dan kunnen wij de vraag, hoeveel elementen ze bevat, slechts beantwoor- den door ze te tellen”. Die zin (de cursiveering is van mij) bevat zeker drie begrippen, met alles wat daaraan vastzit, die hier in en begin niet thuis behooren.
Page 31
121 In 8 3, die over „tellen” handelt, wordt eerst gezegd, dat het resultaat van de'telling of het „aantal” elementen der hoeveelheid het bij die telling laatst aangewezen natuurlijk getal is, terwijl daarna als hoofd- eigenschap der telling genoemd wordt: „Het aantal elementen eener hoeveelheid is onafhankelijk van de volgorde en de groepeering der elementen.” Het bewijs dezer allerbelangrijkste eigenschap wordt door de schrijvers achterwege gelaten. Het moet mij hier van het hart, dat de bedenking, die ik aibden het zooeven vermelde heb, niet iets bijkomstigs is, maar dat deze bedenking voor mij. een hoofdzaak vertegenwoordigt. De schrijvers zetten, wat den naam aantal” betreft, de zaak „op zijn kop”. ‘Het behoort zóó te zijn, dat het laatst aangewezen natuurlijk getal bij de telling vooreerst betiteld wordt met den naam „ordinaal getal” en dat dit eerst gepromoveerd kan worden tot „cardinaal getal” of „aan- tal” als de „hoofdeigenschap” ed eenigszins van redactie gewij- zigd) bewezen is. Op. blz. 10 zie ik staan de opgave: „Als a en <, aantreft. | Op blz. 25 wordt gesproken van „Verhoudingsdeeling” en „Ver- deelingsdeeling”. Waarom gie namen gekozen zijn, Honen niet ver- meld. \ S 48—S8 62 handelt over ereiekking en beenie, De schrijvers hebben dan niet anders behandeld dan geheele getallen. Nu kan zoo iets wel, maar men verwacht dan toch zeker — met alle recht op de practijk. — minstens een aanvulling nà de behan- deling van de gebroken getallen. Doch men ziet in het geheele werk . niets daarvan.-Zelfs was — nu deze onderwerpen besproken zijn — zeer zeker gewenscht. geweest; een behandeling van het onmeetbaar getal, welke behandeling evenmin in het boek” wordt aangetroffen. __ Dit-zou van meer belang zijn. geweest dan te reppen over “log 0 en vl, welke uitdrukkingen in dit boek achterwege behooren te blijven. Toen ik het hoofdstuk „Breuken” begon te lezen, deed het mij aangenaam aan te zien, dat de schrijvers ook bespreken, dat „met elke breuk één punt der getallenlijn correspondeert”, doch dat dit tot de „gangbare” definitie van een breuk leidt, zag ik tot mijn groote verwondering niet. Evenmin zag ik het bewijs, — dat toch zeker in een boek als dit thuis behoort — dat de rekenregels der breuken met die gangbare opvatting correspondeeren. De definitie van het product van twee breuken 5 Xd d is omslachtig. Ze behoort aante sluiten bij het quotient van twee producten, dat op blz. 26 behandeld is. Men krijgt dan als definitie wat de schrijvers eigenschap” (no. 7 op biz. 111) noemen. Op blz: 128 lees ík: „Limiet. We zeggen nu: S,„ heeft tot limiet 2, “als n oneindig groot wordt. Dat beteekent: het verschil: tusschen het constante getal 2 en het veranderlijke getal S, kan kleiner gemaakt worden, dan elk willekeurig vooraf vastgesteld klein getal k, door n_ grooter te nemen dan een bij k passend gekozen getal M”. (Cursi- e= (ax5):el
Page 32
122 veering van mij). Zouden de schrijvers niet eens de preciese definitie van een limiet, afs hier bedoeld, in een behoorlijk wiskundig werk nalezen? Ze zullen dan zien, dat men daar voor het woord „ver- anderlijke” een’ ander woord (variant — — veranderende) gebruikt en ‘dat men daar niet een zoo vage uitdrukking bezigt als „een bij k passend gekozen getal M”! Het bewijs, dat lim rs — 0, voor r < 1, as) het algemeen karakter. n= Laat ik nog zeggen, dat ik de bewijzen, ‘die betrekking hebben op de eigenschappen der herleiding van breuken tot zuiver- en gemengd- repeteerende breuken (blz. 137 en 139) niet eenvoudig vind. Alles samengenomen moet er — naar mijn. meening — ondanks goede eigenschappen toch nog wel heel wat aan het boek veranderen, wil men kunnen zeggen, dat het — zooals de geijkte uitdrukking luidt — in een „gevoelde behoefte” voorziet. _ D. P. A.V. Naschrift. Ik zou zoo bijzonder gaarne zien, dat schrijvers van werkjes, die voor a.s. onderwijzers bedoeld zijn, het. metriek stelsel van maten en gewichten opnamen, niet omdat dit inhaerent is aan een theorie der Rekenkunde, maar omdat hun dit gelegenheid zou geven eens propaganda te maken voor de internationale schrijfwijze. H. G. Forder, The Foundations of Euclidean Geome- try. Cambridge, At the University Press, 1927. 343 blad- zijden, 25 shillings. Dit werk verdient de aandacht van de zeer velen, die zich met de : Euclidische meetkunde van twee en drie dimensies (dus met de „ge- wone” meetkunde) bezig houden, want het is het eerste en totnogtoe eenige werk, dat deze meetkunde wetenschappelijk behandelt. i) Ik zal het daarom eenigszins uitvoerig bespreken en (zulks in verband met het didaktisch karakter van het tijdschrift „Euclides”) nagaan, in’ hoeverre het den leeraar ‘bij het middelbaar onderwijs van dienst kan zijn, om zijn inzicht in de leerstof te verdiepen, en den leergang te verbeteren. | De schrijver maakt in zijn voorbericht de twee zeer juiste opmerkin- gen, dat „although the Euclidean Geometry is the oldest of sciences and has been studied critically for over two thousand years, it seems that there is no text-book which gives a connected and rigorous account of that doctrine in the light of modern investigations”, en dat „scarcely one proof in any school text will survive a critical examina-: 1) Eene vroegere poging tot wetenschappelijke behandeling der gewone meetkunde, namelijk door Dr. G. B. Halsted in zijne „Ratio- nal Geometry’”’, moet als mislukt beschouwd worden wegens de vrijwel volkomen verwaarloozing der stellingen, die uit de axiomata van volgorde voortvloeien.
Page 33
123 tion” “(de woorden „any school text” had hij gerust kunnen vervan- - ‚gen doôr „any text-book of elementary geometry”’); hij geeft daarom strenge afleidingen van de stellingen der school-leerstof, slechts een enkele maal iets verder gaande. Hij behandelt achtereenvolgens (na eene algemeene inleiding over getallenstelsels) de axiomata van volg- orde met eenige belangrijke ‘daaruit voortvloeiende stellingen, de axiomata van congruentie met wat daaruit kan worden afgeleid, ook omtrent den cirkel, dan de parallelentheorie, evenredigheid en gelijk- vormigheid, de stellingen van Desargues en Pappos, en de-construc- ties. Daarna terugkeerende tot de axiomata van volgorde behandelt de schrijver de: algemeene theorie van veelhoeken (analysis situs of plane polygons) en veelvlakken, en hunne oppervlakten en inhouden. Ten slotte de continuiteitseigenschappen, en als-een soort ROEDEN nog enkele eigenschappen uit de niet-Euclidische meetkunden. Aan de behandeling is in hoofdzaak ten ‘grondslag gelegd het steisei van axiomata en grondbegrippen, door Veblen in 1904 gepubliceerd in eene verhandeling, getiteld A System of Axioms for Geometry. Eene belangrijke eigenaardigheid van dit stelsel is, dat niet zooals bijvoor- beeld bij Hilbert, axiomata van incidentie en axiomata van volgorde worden onderscheiden, maar dat de incidentie en de volgorde te zamen worden behandeld. Uitgangspunt is hierbij eene als grondbegrip aan- genomen betrekking tusschen drie.punten A, B en C, de lineaire orde [ABC], welke tegelijkertijd aangeeft, dat A, B en C collineair zijn en dat B tusschen A en C ligt. De rechte AB wordt dan gedefinieerd als de verzameling der punten A en B en der punten X in een van de lineaire orden [XAB], [AXB] en [ABX]. Hierdoor wordt vermeden, _dat de rechte lijn als grondbegrip wordt ingevoerd, maar dat er toch telkens mee gewerkt wordt als ware zij de verzameling der op haar gelegen punten. Veel van wat gewoonlijk axioma of definitie ís, wordt stelling; dit maakt, dat de behandeling zich vrij ver van de gebruike- lijke leergangen verwijderd. Onderzoekingen naar de onafhankelijkheid en niet-strijdigheid der axiomata vindt .men in het boek niet (Veblen heeft zijn stelsel in bovengenoemde verhandeling uitvoerig onderzocht) ; wel heeft de schrijver veel zorg eraan besteed, niet meer dan strict noodig is in de axiomata neer te leggen, en gaat hij in den loop der behandeling nog telkens over tot „weakening of the axioms”. j De afleiding der stellingen geschiedt op zeer economische wijze: telkens als.twee of meer bewijzen een-deel gemeenschappelijk zouden hebben, is dit deel tot het bewijs van een apart stellinkje gemaakt, waarnaar dan verder verwezen wordt. Dit heeft eenerzijds ten gevolge, dat alle bewijzen kort zijn, wat een voordeel is, maar anderzijds, dat - het aantal stellingen verbazend groot wordt, en dat is een bezwaar, want voor den lezer, die niet reeds zeer goed op de hoogte is van wat behandeld zal worden, is het ‘zeer moeilijk, in dien overvloed van stellingen den weg te vinden. Men moet daarbij bedenken, dat ook - zonder deze economie het aantal stellingen bij strenge behandeling veel grooter is dan bij de gebruikelijke, omdat in de schoolboekjes (en:in de daarmee uit een oogpunt van strengheid op één lijn te stellen werken) zeer vele stellingen aan de aanschouwing ontleend en dan niet geformuleerd worden. Ik voor mij zou er den voorkeur aan gegeven
Page 34
124 hebben, het aantal stellingen wat te beperken, en dan de bewijzen ‚maar wat tanger te maken; desnoods met hier en daar eene herhaling. — De overzichtelijkheid wordt bovendien niet bevorderd door een vernuftig decimaal verwijzingssysteem: de: vijftien hoofdstukken zijn verdeeld in decimaal genumimerde „articles’”, en van deze zijn weer telkens eenige tot paragrafen samengevat. Zulk een article van soms een regel lengte kan eene belangrijke stelling bevatten, bijvoorbeeld II 10,11 en IT 19,58 en andere. . Toen ik dit boek in handen nam, was. ik zeer benieuwd, hoe de schrijver de optelling van hoeken in de planimetrie zou behandelen; hiervan eene behoorlijke theorie te geven is nogal lastig, omdat de hoeken niet de eigenschap der getallen hebben, dat de optelling onbe- perkt uitvoerbaar is. De schrijver verbindt aan elken hoek een getal, angular measure, en maakt in IV 57,7 een soort verontschuldiging: it is rather awkward that an angular measure need not be the measure of any angle, but some awkwardness is inevitable, enz. Inderdaad, het is onvermijdelijk, dat niet aan elke som van hoekmaten een hoek beantwoordt. Maar heel wat meer awkward vind ík de manier, waarop de schrijver komt tot de stelling, dat de hoeksom (,„angle-sum,” let wel: niet „som der hoeken”) van een n-hoek (n — 2) z bedraagt. Nadat eerst bewezen is, dat elke veelhoek kan worden verdeeld in driehoeken, waarvan de hoekpunten uitsluitend vallen in die van den veelhoek, wordt de som der hoekmaten van de hoeken van die driehoeken gedefinieerd als hoeksom van den veelhoek. Een hoek van een veelhoek wordt nergens gedefinieerd, en daardoor was het niet mogelijk, de hoeksom van een veelhoek te definieeren als som der hoekmaten van de hoeken van den veelhoek. Deze awkwardness ware te vermijden geweest, als de schrijver inspringende hoeken had willen toelaten, en recht had gedaan aan het feit, dat men getallen als hoekmaten (ín graden, radialen of rechte. hoeken) toekent aan hoekgebieden („deelen van het platte vlak”, inde naieve terminologie..van sommige school- boeken), niet aan de hoekbegrenzingen, en als hij niet had vastgehou- den aan de in de Euclidische meetkunde ‘m. i. niet goed bruikbare definitie van een hoek als tweetal halve lijnen met gemeenschappelijk eindpunt. | | Fouten heb ik niet kunnen ontdekken, behalve eene vergissing, die van weinig belang is (III 1,2). De typografische uitvoering is voor- treffelijk, maar de prijs naar onze begrippen hoog. Mijn oordeel samenvattende kan ik dit boek ten zeerste aanbevelen, al ware het slechts om de unieke plaats die het in de litteratuur inneemt: behandeling gevende aan een der meest beoefende en slechtst gekende onderdeelen der wiskunde. Het is streng en betrouwbaar, maar hier en daar wat laconiek en daardoor niet gemakkelijk te lezen. Het ver- wijdert zich sterk (mijns inziens sterker dan noodig is) van de elementaire leergangen, speciaal natuurlijk van de zeer gebrekkige Nederlandsche, en daardoor zal de Nederlandsche leeraar er niet veel direct profijt voor zijn onderwijs uit trekken, maar wien het te doen. is om zijn inzicht in het gebouw der Euclidische meetkunde te verbete- ‚ren, vindt in het boek van Forder een betrouwbaren gids. Het zal wel
Page 35
125 geen betoog behoeven, dat candidaten voor L. O.en Ki er niet het minste in vinden, wat hun voor het examen van nut kan zijn. | EN er Dr. J. A. Barrau, Analytische Meetkunde. Tweede deel: De Ruimte. Groningen, P. Noordhoff, 1927. "460 bladzijden, | Met de verschijning van het tweede deel van Prof. Barrau's Analy- tische Meetkunde is een werk gereed gekomen, dat sterk verschilt van. de bestaande binnen- en buitenlandsche werken, die ongeveer dezelfde __ namen dragen. Een werk, dat wij met zeer groote ingenomenheid begroeten, omdat het ons van zoo buitengewone beteekenis schijnt voor degenen, die zich rekenschap willen. geven van de-onderlinge be- trekkingen tusschen de verschillende meetkunden, Euclidisch en niet- Eueclidisch, twee-, drie- en meerdimensionaal. De'schrijver behandelt de gebruikelijke onderwerpen van de analytiscshe meetkunde der ruimte, maar. telkens: in nauw verband met allerlei uitbreidingen tot meer dimensies en op niet-Euclidische meetkunden. Ook lijnenmeetkunde en collineaties komen aan het slot van het werk ter sprake. Moge dit bijzonder fraaie werk vele lezers vinden, en zoodoende in ruime mate bijdragen tot de bevordering van de vergelijkende meet- kundestudie. | | | hade HS: F. Hausdorff. Mengeniehre. Zweite, neubearbei- tete Aüflage. 285 pg. W. de Gruyter, Berlin und: Leipzig... | EO Oc Blijkbaar wordt in de meeste landen de verzamelingsleer nog _ steeds minder om haarzelf bestudeerd, dan wel om de bijna onmisbare hulp, welke zij biedt bij de studie van andere onderdeelen der wis- kunde. Leerboeken welke. uitsluitend verzamelingsleer geven, verschij- nen daar weinig. Veelal vindt men het onderwerp behandeld in een eerste hoofdstuk of eerste deel van algemeene leerboeken en mono- graphieën over functie-theorie. Natuurlijk zijn er uitzonderingen, een eigenaardige vormt het boek van W.H. en G. C: Young: „Theory of sets of points”. Dit verscheen reeds in 1906, was spoedig uitver- kocht, maar werd nooit herdrukt. Dat er voor het onderwerp in kwestie toch steeds" belangstelling bestaat, blijkt herhaaldelijk. Men denke slechts aan het tijdschrift van Sierpinski: „Fundamenta Mathematicae”’, dat vrijwel geheel aan de verzamelingsleer is gewijd. | Duitschland neemt op dit gebied een uitzonderingspositie in, waar- schijnlijk te verklaren door het feit dat dé Mengenlehre daar het eerst tot ontwikkeling kwam. Onder. de boeken welke in dat land over.de - verzamelingsleer werden gepubliceerd, wist dat van Hausdorff zich bij zijn eerste verschijnen:in 1914 een belangrijke plaats te veroveren. Het muntte uit door helderheid en overzichtelijkheid. Zeer vele onder deelen werden behandeld en steeds werd de weg voor verdere studie
Page 36
126 duidelijk aangewezen. Bij den tweeden druk is het boek in omvang vrij sterk afgenomen en doordat sommige onderwerpen nu uitvoeriger behandeld zijn, worden andere niet, of vrijwel niet, aangeroerd. De schrijver [die zooals de meeste Duitsche mathematici, sterk formalis- tische neigingen heeft] stelde zich in den nieuwen druk ten doel de belangrijkste theorema's met volledige bewijzen te geven, zoodat ‚men, om de tekst geheel te kunnen volgen, geen andere publicaties noodig heeft. Van de lezers wordt, wat kennis betreft niet veel meer verlangd dan eenige bekendheid met de infinitesimaalrekening, maar wel wordt vereischt een zekere strengheid in abstract denken. Uitvoeriger dan vroeger zijn behandeld de verzamelingen van Borel en de functies van Baire, terwijl is toegevoegd een en ander over de ‚ verzamelingen van Suslin, die eerst in 1917 zijn ingevoerd. Ook van continue afbeelding en homographie is meer werk gemaakt. Tegenover dit alles staat een minder uitgebreide behandeling van de geordende verzamelingen, terwijl de maat- en integraaltheorie van Lebesgue geheel zijn komen te vervallen. Bij de leer der puntverzame- lingen is het topologische standpunt verlaten en beperkt de ‘schrijver. zich:nu tot de meer eenvoudige theorie der metrische ruimten. Slechts een kort overzicht der topologische ruimten wordt nog gegeven Ook aan de andere zijde heeft de schrijver zich engere grenzen gesteld, waar hij in de theorie der Euclidische ruimte alles heeft- weggelaten, waarbij naderende veelhoeken en veelvlakken te pas komen. Tot een bespreking van antinomieën en fundeering heeft de schrijver zich evenmin als vroeger laten verleiden. Saamgenomen lijkt deze druk iets minder aantrekkelijk dan de eerste, wat natuurlijk een persoonlijke opvatting is. Meer objectief is onge- twijfeld het oordeel, dat hier een groote, aaneengesloten kern van de klassieke MEISSEN op degelijke en duidelijke wijze behan-- deld is. : B. P. H.
Page 37
DE FORMULE VAN HERON. Ir.D. J. KRUIJTBOSCH (Wageningen). nr De algebraïsche afleiding van de formule voor de hoogtelijn en de daaruit voortvloeiende formule voor het oppervlak van een driehoek is overbekend. Zij is in zooverre nuttig voor onze leerlingen van de tweede H. B. S-klasse, omdat zij nog eens een welkome herhaling biedt van de ontbinding van den bar 2a°b? + 24°? H 2% — at — bt ct, die in den vorm: 4a°b? — (a? + b? — C°)? kan worden geschreven. Met meetkunde heeft deze afleiding echter weinig te maken. De woorden van A. M. Rebière indachtig: „Das einzige Mittel den Untersuchungsgeist zu üben, besteht darin, die bekannten Ent- deckungen aufs neue durchzunehmen, gerade so wie sie gemacht worden sind” *); schijnt hier een schoone gelegentieid geboden om het oorspronkelijke bewijs van Heron, natuurlijk. in gemoderniseer- den vorm, te geven, een bewijs, waarvan Günther zegt in zijn Ge- schichte der Mathematik °):-,,Höchst scharfsinnig ist der Original- beweis, den kein Lehrer unserer Zeit seinen Schülern vorenthalten | sollte.” | Op geschiedkundige bijzonderheden beliettende dien Hero of Heron van Alexandrië ga ik nu niet in. Volgens Günther is „die heronische Frage” nog steeds onderwerp van onderzoek. D. E. Smith®) meent, dat na de zorgvuldige onderzoekingen van Wil- helm Schmidt: Heronis Alekandrini Opera quae supersunt omnia, vaststaat, dat Hero heeft: geleefd in de eerste eeuw onzer jaar- *) Ik vond dit in ’t Duitsch vertaalde citaat bij Dr. H. A. Naber, Das Theorem des Pythagoras, Haarlem, 1908, op bladz. 164. Naber geeft geen verdere bronnen aan. In de History of Mathematics by D. E. Smith, Volume Ì, vond ik A. M. Rebière A vermeld als schrijver van „Les femmes dans la science” 2) 1. Teil, S. 120. *) History of Mathematics. Vol. 1. p. 125. \
Page 38
128- telling; volgens’ Dr. Johannes Tropfke is het waarschijnlijk, dat hij in de eerste eeuw vóór onze jaartelling heeft geleefd. Volgens Tropfke*) is het voorschrift om het oppervlak van een driehoek uit zijn drie zijden te. berekenen waarschijnlijk van Archimedes 7 afkomstig, zoodat we dus misschien met mêer recht van de formule van Archimedes zouden kunnen spreken. Hoe dit dan ook zij, deze prioriteitsquaestie doet geen afbreuk aan de scherpzinnigheid van genoemd bewijs, dat hier moge volgen. | De formule: —= Vs(s—a) (s—b) (Ss —C) kan worden se in den vorm: s(s—a):0=0: (s—b) (s—c) m. a. w. het oppervlak van den driehoek is middelevenredig tusschen twee rechthoeken. Fig. 1. __ In A ABC (fig. t) is de ingeschreven cirkel beschreven. Zijn E, F en G de raakpunten met de zijden, dan is AF — AG — s—a; BG = BE ==s—b; CE = CF ==s—c en. A ABC —=r.s, 1) Geschichte der Elementar-Mathematik, Bd. IV, S. 9. PN
Page 39
129 Wordt nu op het verlengde van CB het stuk BD — AG = s-——a genomen, dan is-"CD — s em dus O = ME X CD. ; … … Trek nu BH + CB en MH … CM en verbind: H met C, dan: lig- | gen C, M, B en H op een cirkelomtrek, waaruit volgt: _ZCHB= er 7 (ZB Oe Ee — Vh ZA ZAMG. Hieruit volgt: A CBH s A AGM en dus: EO CB : AG'= BH : GM of: CB : BD — BH : ME. Nu volgt uit de gelijkvormigheid der driehoeken BHK en EMK: BH:ME-—BK:KE. We weten dus: CB : BD — BK : KE of na toepassing van de eigenschap: de som van de termen der-eerste reden verhoudt zich tot die van de tweede reden als de tweede term tot den vierden: CD : BD = BE : KE of CD° : BD X CD = BE X CE : KE X CE. Nu is KE X CE = ME?, dus: | | BD X CD : CD? = ME? : BE X CE,‚ dus ook: BD X CD : CD X ME = CD X ME : BE X CE of: s(s—a):0—=0:(s—b) (s—c). Hoeveel leerrijker is een dergelijk bewijs dan de berekening der. hoogtelijn met behulp van de projectiestelling ! Een kort en elegant bewijs is het volgende, van. ouds bekend; men vindt het b.v. in Molenbroeks Vlakke Meetkunde, 6de druk, blz. 277 en o.a. als vraagstuk (nr. 21 van de algemeene her- haling) in Wijdenes en De Lange’s schoolboek Vlakke Meet- kunde II, | | | _ In fig. 2 zijn MD en NE de stralen van den ingeschreven cirkel en ek Et cirkel op de zijde BC =a in A ABC. Nu is BN … BM ‘en NE t BD, dus is A BEN , «> A MDB. Verder is: MD 0 NES ES e 5 sd Uit de gelijkvormigheid der driehoeken BEN en MDB volgt: BE : MD =EN : DB CN) Os Vs a rag” (s —c). BD =s—b en BE —= s —cC.
Page 40
130 In verband met de formule van Heron rijst de vraag, welke waarden we aan a, b en c moeten toekennen, opdat de uitdrukking: voor O rationaal worde. _! | Fig. 2. Meetbare waarden voor a, b en c, die voor het oppervlak van A ABC een meetbare waarde opleveren, worden Heronische getal- len genoemd en driehoeken met meetbare zijden en een meetbaar oppervlak heeten Heronische of rationale driehoeken. Zoo noemt men Pythagoreïsche driehoeken of rationale recht- hoekige driehoeken, die rechthoekige driehoeken, waarvan alle drie zijden rationaal zijn. Pythagoreïsche getallen worden het eenvoudigst gevonden met behulp van de identiteit: yi) (xy) == (7 dt pt x=—=2eny==lil geeft: 32 + 42 — 52 De „A3 en Pe 2 Beet Dep 12 137 ENZ, „Een zeer eenvoudige en algemeen bekende *) afleiding van deze identiteit is de volgende: De vergelijking: a? + b? — c? moet in geheele waarden van a,b en c worden opgelost. We mogen schrijven: a? — Cc? — b? Le En a 1) Zie b.v. Molenbroek, Planimetrie blz. 168 en voor andere der- gelijke onbepaalde vergelijkingen op tal van plaatsen in het N. T. v. W.
Page 41
131 waarbij x en y twee geheele, onderling ondeelbare getallen voor- stellen. | xX cd-b===.a c—b=d a | X __Hierui an rn H t let: zz Eet zZz ieruit volgt: Cc 2xy a; b 2x) Stelt men nu: a — 2xy, dan is c—= Xx? + y? en bx? — y?. Een veelvuldig toegepaste afleiding der Heronische driehoeken uit het onmiddellijk voorafgaande is de volgende: Elke driehoek kan door een hoogtelijn in twee rchthoeiiee drie- hoeken verdeeld worden, zoodat men Heronische driehoeken kan _ verkrijgen door twee ‘Pythagoreische driehoeken ° met een even groote rechthoekszijde fegen elkaar of op elkaar te plaatsen. Nemen we een driehoek van het type (3, 4, 5) met de zijden 12, 16 en 20 en plaatsen we deze op of naast den driehoek (5, 12, 13), zoodanig dat de rechthoekszijden 12 samenvallen, dan vinden we de Heronische driehoeken (20, 13, 21) met oppervlak Va X 12 X 21 = 126 en (20, 13, 11) met oppervlak Ys X 12 X 11 -=66. We kunnen den driehoek (3, 4, 5) ook vergrooten tot driehoek (9, 12, 15), die met den driehoek (5, 12, 13) de rationale driehoeken (13, 14, 15) en (13, 4, 15) oplevert. Men raädplege verder over dit onderwerp de studie van W. Lietzmann, Der Pythagoreïsche Lehrsatz, verschenen in de Mathematische Bibliothek (Teubner). Tenslotte moge hier nog een methode ontwikkeld worden om langs directen weg. Heronische driehoeken te bepalen ‘en die ont- leend is aan een artikel van H. Böttcher in de Unterrichtsblätter E q Fig, 3. für Math. u. Naturw. van 1911 en waarvan ik langs indirecten weg kennis nam door een mededeeling van enkele regels in het Wiskundig Tijdschrift van F. J. Vaes, jaargang 8, bladz. 214.
Page 42
132 Wil A ABC (fig. 3) Heronisch zijn, dan moet de hoogte AD rationaal zijn. Stel AD — p. Er blijven nu nog twee gegeveris te kiezen over. Maak CE — CA en BG — BA, dan is EG de omtrek, die door D in ED en GD wordt verdeeld. Stel ED —= q en GD — r, dan is de driehoek door p, q en r volkomen bepaald en de oppervlakte is rationaal, als p‚, q en r rationaal zijn. We vinden immers voor AC: | DN BN 2 2 q LE ‚ want: AC? =p" + (q — AC); eveneens: AB LEE,
verder is : CD =q — a ae Ne 24 en: BD == rn Zoodat we ten slotte voor BC vinden: _q pf pt (ar pq tn) BE 2q or 2r ________2gr Dus A-ABC— PE =P) Qt) ‚terwijl de omtrek de waarde Agr (q + r) heeft. . Behalve de zijden, de hoogtelijnen en het oppervlak, zijn in zulke driehoeken ook de stralen van om-, in- en aangeschreven cirkels rationaal, zooals uit de formules voor deze stralen volgt. We kunnen nu voor p, q en r willekeurige waarden kiezen, mits: gr > p'. Is q p‚ de projectie CD is dan negatief en de projectie BD ‘positief, dus C zal stomp en ZB zal scherp zijn. Natuurlijk is ZZ C recht voor q —= p en Z B recht voor r — p. De: constructie van den driehoek uit p, q, en r is hoogst een- voudig. Plaats den rechthoek (p‚ q) naast den rechthoek (p,‚ r) en construeer de middelloodlijnen der diagonalen AE en AG, waar- door de hoekpunten B en C worden gevonden. | We zullen nu nog trachten op te sporen aan welke voorwaarden Pp, q en r moeten voldoen, opdat: de hoek bij A scherp, recht of stomp zal zijn. | | Is LA $ 90°, dan is AD? £ CD X BD edel, Et
Page 43
133 KS} : p?, we vinden dus | L À S Be qr—plpJ-g-r) ss 0. Ten slotte nog enkele getallenvoorbeelden. End qr > p°, de driehoek is bestaanbaar. | E e gep en r > p, dus de hoeken bij C en B zijn ‘scherp. gqr——-plpt-gdr) = 15—20 p?, de driehoek is bestaanbaar. | 1= B q > pen r > p, dus de hoeken bij C en. B zijn scherp. _qr——p padr) = == 30 —2 X 15 — 0,'dus Z A is recht. 10044 __ 26. en 13
Se 0 5 6 E 20 Ee 169 en N Ee :13 en dit is Dus: AC: AB: BOS: 3g 12:53: een bekende groep Pythagoreische getallen. | Ten slotte hoop ik, dat Prof. Hk. de Vries op zijn bekende degelijke en boeiende wijze de „Heronische Frage’ nog eens tot onderwerp zal kiezen voor een zijner historische studiën. |
Page 44
GRIEKSCHE WISKUNDE. ') M. d. V.; D. en H. Toen het Bestuur van de groep Liwenagel mij tot het houden van een voordracht voor uwe vergadering uitnoodigde, heb ik geen enkel oogenblik geaarzeld over de vraag, in welk gebied der wis- kunde ik mijn onderwerp zou zoeken. Ik bezit reeds lang de over- tuiging, dat de bestudeering van de wordingsgeschiedènis van ons vak een veel grootere aandacht verdient, dan daaraan in den regel geschonken wordt, omdat zij naast den algemeenen blikverruimenden invloed, die aan alle historische werk eigen is, bij kan dragen tot verdieping van het inzicht in het hedendaagsche mathematische denken en ik kon dus niet anders dan dankbaar de mij geboden gelegenheid aanvaarden, om door de behandeling van een historisch onderwerp die overtuiging te uiten en te motiveeren. Welke phase uit den. groei der mathesis daarvoor het meest in aanmerking kwam, kon daarna niet meer twijfelachtig zijn. De Griek- sche wiskunde toch vertegenwoordigt den oudsten vorm van de zuivere, d. w. z. ter wille van zich zelve en zonder zorg voor mogelijke toepasbaarheid beoefende mathesis en zij heeft in zoo sterke mate de vormen bepaald, waarin het mathematische denken tof in onzen tijd verloopt, dat de historische belangstelling zich altijd in de eerste plaats op haar zal richten; bovendien echter vertoont ze zich aan ons als een zoo sublieme uiting van den Griek- schen geest, dat zij, evenzeer als de Grieksche scheppingen op de gebieden van de kunst en het wijsgeerig denken, de aandacht van nn *) Voordracht, gehouden voor de groepen L. I: W. E. N. A. G.E. L. en Classici van het Genootschap van Leeraren aan Nederlandsche Gymnasiën te Arnhem op 2 September 1927. De beperkte plaatsruimte van.dit tijdschrift dwingt mij, af te zien van de vermelding van de bewijsplaatsen, waarop het betoog steunt. De belangstellende lezer moge bij voorbaat verwezen worden naar een in voorbereiding ‘ver- keerend werkje van mijn hand over Grieksche Wiskunde.
Page 45
135 ieder verdient, die in de Helleensche beschaving.de bronnen van het Europeesche geestesleven zoekt. De eerste overweging zou de keuze van mijn onderwerp voor dere bijeenkomst van mathematici rechtváardigen; de tweede rechtvaardigt _haar'in hoogere mate, nu ik het voorrecht heb, te spreken voor een vergadering van docenten aan een onderwijsinrichting, die zich niet alleen ten doel stelt, aan hare leerlingen een zekere mate van kennis _ van een bepaalde groep wetenschappen bijte brengen ter wille van de vormende waarde, die men daaraan toekent of van het practische nut, dat men daarvan verwacht, maar die bovendien het ideaal heëèft, . hun meest ontvankelijke levensjaren te doen verloopen in een spheèr, waarin iets van.den geest der antieke beschaving leeft. Want het is wel waar, dat de taak, die spheer. te scheppen in de eerste. plaats rust op de: docenten. in de oude talen, omdat zij het zijn, die door ‘het aanbrengen van de kennis van de Grieksche taal den eenigen _weg kunnen openen, die tot contact met Hellas voeren, kan; en omdat zij in de voortbrengselen der letterkunde over ‚de „voor jeugdige gemoederen meest onmiddellijk aansprekende uitingen der Grieksche cultuur beschikken; maar er mag daarom. niet. vergeten: worden, dat, naast hen, vooral de mathematici geroepen zijn, om. het moderne gymnasium aan het humanistisch ideaal te helpen beant- woorden. Zij zullen: dat, onopzettelijk, reeds doen, voorzoover zij in hun behandeling der wiskunde iets trachten te doen leven van: den geest der zuivere mathesis, die Grieksch is. in oorsprong en wezen; zij zullen hun aandeel in de gemeenschappelijke taak echter bewust versterken, wanneer zij, zelf zich thuis gevoelend in de gedachten- wereld der antieke wis- en natuurkunde, hun leerlingen kunnen inwijden in een gebied van het Grieksche geestesleven, dat uit den aard der zaak in-het overheerschend op taal- en letterkunde gerichte _onderwijs-der classici niet totzijn recht komt. ‚Fk heb aan dezen gedachtengang, waarin wiskunde en bide talen gezamenlijk gezien worden als vormende de kernvakken van: het humanistisch ‘gymnasiúm, waarin classici en mathematici dus .ver- schijnen als natuurlijke bondgenooten in hun strijd tegen een tijd- geest, die te zeer den nadruk wil leggen op de wenschelijkheid van onmiddellijk. practisch nut van een onderwijs, dat zij voor alles als geestvormend beschouwen, den. moed ontleend, aan het bestuur van Liwenagel voor te- stellen, ook de leden van de groep classici van het Genootschap tot deze bijeenkomst uit te noodigen. Ik besef
Page 46
136 wel, dat hierdoor mijn taak niet vergemakkelijkt wordt. De wiskunde heeft nu eenmaal in het algemeen en, naar ik vrees, heeft zelfs de Grieksche wiskunde voor vele classici den naam, voor niet-mathe- maticí ongenietbaar te zijn en ik voel de verantwoordelijkheid, er voor te moeten zorgen, dat deze naar mijn meening onjuiste op- vatting niet door mijn schuld nieuwen steun krijgt. Ik zal me daarom op een enkele uitzondering na beperken tot zoo elementaire mathematische onderwerpen, dat ieder, die een Gym- nasium heeft afgeloopen, geacht kan worden, eenige kennis daarvan althans eenmaal te hebben bezeten. Die beperking zal, naar ik over- tuigd ben, voor de mathematici onder u geen bezwaar zijn; zij zullen het wezenlijke der Grieksche wiskunde misschien nog scherper be- seffen bij een beschouwing van hare beginselen dan, bij een uiteen- zetting van de hoogste der door haar bereikte. resultaten. “Het probleem, dat de studie der Grieksche wiskunde ons stelt, is viervoudig. Het is samen te vatten in de vier volgende vragen: hoe heeft zich de Grieksche wiskunde ontwikkeld? welke zijn, als ze tot vollen bloei gekomen is, hare methoden en hare resultaten? welke positie bekleedt ze in het Grieksche geestesleven? welke be- teekenis heeft ze voor onzen tijd? | Ik zal wel niet behoeven te betoogen, dat ik mij door de keuze van den alles omvattenden titel „Grieksche wiskunde” niet heb ver- plicht, u van den huidigen stand van deze vier problemen een eenigs- zins volledig overzicht te geven. De algemeenheid van dien titel duidt op niets anders dan op ‘mijn voornemen, u door het doen van enkele losse grepen uit het geheele gebied iets typeerends voor elk van hen te toonen. Ik zou dan willen beginnen met enkele opmerkingen over de tegenwoordige opvattingen aangaande de ontwikkeling der wiskunde tot aan de periode van haar grootsten bloei, dus tot aan den tijd van Euclides, Archimedes en Apollonius, wier werkzaamheid hoofd- zakelijk kort voor of in de 3e eeuw voor Christus valt. Het begin van de wetenschappelijke beoefening der mathesis wordt door de traditie in verband gebracht met den naam van Pythagoras. Proklos, in zijn commentaar op het le boek van Euclides, vertelt ons, hoe hij het was, die de geometrie vervormde eês oyùjua natdetas êÂevdégov dus tot een vrije, d. w. z. van practische doeleinden los- gemaakte wetenschap, hoe hij haar grondslagen ävmder, van boven af, dus deductief, onderzocht en hoe hij haar stellingen döAws en
Page 47
137 voegös, dus immaterieel en door het denken alleen bestudeerde. Naast deze algemeene verdienste schrijft de overlevering ôf aan Pythagoras zelf òf aan zijn naaste volgelingen een aantal mathema- tische ontdekkingen toe, waaronder het algemeene bewijs van het theorema, dat nu nog steeds zijn naam draagt, verder, weer op gezag van Proklos, de ontdekking van het irrationale, d. w. z. van het verschijnsel, dat er lijnstukken bestaan, die geen gemeene maat hebben, dus waarbij geen derde lijnstuk te vinden is, dat op beide een geheel aantal malen begrepen is, en de constructie van de vijf regelmatige veelvlakken, de vijf eenig mogelijke lichamen, die begrensd. worden door regelmatige veelhoeken, waarvan er in elk hoekpunt evenveel samenkomeri. Ten slotte wordt hij beschouwd alsde schepper eener mathematische natuurphilosophie, die in het getal het wezen der dingen leerde zien en welker opvattingen in het aphorisme: „de dingen zijn getallen” worden samengevat. De hiermee in groote lijnen geschetste voorstelling omtrent ‘het werk van Pythagoras heeft tot voor betrekkelijk korten tijd onder _de beoefenaren van de geschiedenis der wiskunde haar volle geldig- heid behouden. Men was er zich wel van bewust, dat zij feitelijk op geen andere basis steunde dan op het citaat uit Proklos, die zijn werk schreef 9 eeuwen na den tijd,- waarin Pythagoras leefde, en ‚. op.enkele vage, neo-pythagoraeische anecdoten; men was misschien wel eenigszins ‘gaan twijfelen: aan haar juistheid, toen de historici der Grieksche Wijsbegeerte Pythagoras hoe langer hoe meer gingen behandelen als een legendaire gestalte, waarvan het traditioneele beeld geheel onder neo-pythagoraeischen invloed was gevormd, maar men was daardoor toch maar weinig geschokt in de overtuiging, dat ‘de wijsgeer van Krotoon voor de geschiedenis der wiskunde als een historisch wel bepaalde figuur mocht worden. beschouwd. Er scheen voor die overtuiging inderdaad grond te bestaan; men meende name- lijk redenen. te hebben, aan te nemen, dat de geschiedenis der wiskunde zich, wat Pythagoras betrof, in een veel gunstiger positie bevond, dan die der wijsbegeerte, omdat Proklos bij het samenstellen ‚ van zijn commentaar op Euclides gebruik had gemaakt van een ge- ‘schiedenis der wiskunde, die in de 4e eeuw voor Christus, dus 8 eeuwen voor zijn tijd, was geschreven door den peripatetischen. philosoof Eudemos van Rhodos, terwijl men op grond van een mededeeling van lamblichos meende te mogen onderstellen, dat er ten tijde van Eudemos een mathematisch geschrift van de Pythago-
Page 48
138. reische- school, de z.g. zgòs Ivdayóoov torogia in omloop was geweest, waaruit deze bij de samenstelling van zijn geschiedenis zou hebben kunnen putten. __Nu vond wel de laatste hypothese, die van den zeer vernuftigen, maar soms wel op wat al te losse gegevens bouwenden Franschen historicus Paul. Tannery afkomstig was, weinig aanhang, maar men vertrouwde genoeg op de uit het werk van Proklos sprekende autoriteit van Eudemos, die nog door enkele bekende scholia op Euclides werd ondersteund, om zich zeker te blijven gevoelen van de rol van Pythagoras en zijn school. | Die zekerheid is nu echter wel volkomen verstoord door de mathematische en philologische argumenten, die daartegen vanaf het jaar 1907 voornamelijk door G. Junge, H. Vogt en Eva Sachs zijn aangevoerd: Deze drie schrijvers hebben aangetoond, dat de blad- zijden van Proktos, die men vroeger voor een afschrift of excerpt uit Eudemos had gehouden, de z.g. catalogus geometrarum, in wer- kelijkheid een door hem zelf. opgesteld historisch overzicht bevatten,’ bij de samenstelling waarvan hij wel uit Eudemos heeft geput, maar waarbij hij ook van andere minder betrouwbare bronnen, o.a. van den sterk neo-pythagoraeisch beinvloeden. lamblichos gebruik heeft gemaakt, en-dat in het bijzonder de mededeelingen over ‚Pythagoras waarschijnlijk van lamblichos en in ieder geval niet van Eudemos afkomstig zijn. Dit laatste o. a. reeds hierom niet, omdat het ten tijde van Aristoteles, zooals we uit diens werken merken, reeds volkomen onmogelijk was, om tusschen Pythagoras en zijn school te onderscheiden. Daarnaast hebben de genoemde schrijvers gewezen op de mathematische ongerijmdheden, die ontstaan, wanneer mem de onderstelling, dat reeds omstreeks 500 v. Chr. een theorie van het irrationale zou hebben bestaan en een stereometrie, ver genoeg ont- wikkeld om de vijf regelmatige veelvlakken voor te brengen, i verband met onze overige kennis van de ontwikkeling der a wiskunde beschouwt. | Nu was echter juist de overlevering over de Pythagoraeische constructie van de vijf regelmatige veelvlakken een der schijnbaar … meest vaste gegevens ter beoordeeling van de Pythagoraeische wis- kunde: wanneer men nagaat, op welke gronden de historici der wis- kunde eigenlijk aannemen, dat Pythagoras en zijn onmiddellijke volgelingen bepaalde mathematische resultaten moeten hebben ge- kend, dan vindt men telkens weer, dat men hun die toeschrijft, omdat
Page 49
139 zij immers de ease veelvlakken konden construeeren,. wat inderdaad een vrij omvangrijke kennis van planimetrie en stereome- trie vereischt. De twijfel aan de mathematische mogelijkheid van deze overlevering. heeft zoo vanzelf aanleiding gegeven tot een nader onderzoek over de ontwikkelingsgeschiedenis. van de kennis: der. regelmatige veelvlakken, een onderzoek, dat door Eva Sachs in een voortreffelijk werkje „Die fünf Platonischen Körper” verricht is en. dat tot resultaten heeft gevoerd, die met vroeger gangbare voor- stellingen volkomen in strijd zijn. | | Om dit toe te lichten aan een voorbeeld, dat in de ovhees der wiskunde een zekere vermaardheid bezit, zou ik willen wijzen op de volkomen ommekeer, die haar werk, in dezen op dat van Vogt voortbouwend, heeft gebracht in de beoordeeling van een plaats uit de fragmenten van den Pythagoraeër Philolaos, waarin men vroeger een. bevestiging las van de mededeeling van Proklos, dat Pythagoras de vijf regelmatige veelvlakken zou.hebben kunnen construeeren. Die plaats luidde-in de eerste uitgave van de fragmen- . ten door Boeckh a.v.: Kaì td êv t@ opatoa owpara névre. êvrí. 1à êv tä opaiga nöo, bÒog, xat yä, zat âno, xat á râs opatoas Ölxàs néunrov. en ze werd door hem als volgt geinterpreteerd: in den bol zijn vijf lichamen, namelijk de vijf. regelmatige veelvlakken; vier hiervan’ zijn de vormen van de elementen binnen de wereldspheer: vuur, water, aarde en lucht, terwijl het vijfde, de zégzry oùoía, quinta essentia of aether, wordt beschouwd als vorm van SOE het lastschip, van het geheel. | và Men vond hierin dus niet alleen een bewijs, dat Philolaos de vijf regelmatige veelvlakken kende, maar tevens een aanwijzing, dat de Pythagoraeërs reeds de opvatting bezaten, die Plato in den Timaios uiteenzet, namelijk, dat de vier elementen aarde, water, lucht en vuur, ‘als vormen van hun atomen. resp. den kubus, den icosaeder, den octaeder en den tetraeder hebben, terwijl het vijfde der regelmatige veelvlakken, de dodecaeder, in verband werd gebracht met het alles omvattend omhulsel. | | _ Het is nu voor onzen tijd, waarin het wantrouwen ten opzichte van de Pythagoras-legende eenmaal is gewekt, vrijwel eenraadsel, hoe men: dit alles ooit in deze plaats van Philolaos heeft kunnen lezen. Want dat opaïpa eerst een meetkundige bol zou beteekenen en even later het heelal, cbua eerst meetkundig lichaam en onmiddellijk daarop element, was al zonderling, maar bovendien staat er toch, nuchter
Page 50
140 beschouwd, werkelijk niets anders, dat de gedachte aan de regel matige veelvlakken kan wekken, dan het géêtal vijf. Wat er wel. mee bedoeld wordt, wordt duidelijker, wanneer men … de conjectuur ‘aanvaardt, waarmee Diels deze plaats in zijn Frag- mente der Vorsokratiker heeft opgenomen. Hij leest: rà uév väs opaioas en dan kan men er niets anders meet in lezen dan de van Empe- docles afkomstige theorie der vier elementen, waaraan het den kosmos omhullend boloppervlak als een soort vijfde lichaam wordt toegevoegd. Van een verband met de regelmatige veelvlakken is dan geen sprake meer. En een bron voor de Platonische atoomtheorie kan men er al evenmin meer in vinden. Integendeel: Eva Sachs heeft door een nauwkeurige analyse van de tradities over de elementenleer aan- getoond, dat het de interpretatie van Philolaos in het licht van Plato's Timaios geweest is, die aanleiding heeft gegeven tot een te vroege dateering van de constructie der regelmatige veelvlakken ‚en van haar verband met de elementen, dat de volledige kennis van hun eigenschappen en hun constructie pas te danken is aan Plato's vriend Theaitetos en dat die kennis een van de nieuwste resultaten van de nog jonge stereometrie was, toen Plato aan de regelmatige veelvlakken de kosmologische beteekenis toekende, die er: den naam kosmische of Platonische lichamen voorgoed aan zou verbinden en die later Kepler. zou voeren tot zijn beroemde specu- laties over. het verband van de structuur van het planetenstelsel met de afmetingen van hun omgeschreven bollen. Ik heb bij dit onderwerp wat langer stilgestaan, om u aan een voorbeeld te toonen, hoe weinig betrouwbaar de vroeger gangbare en nog steeds vrij verspreide: voorstellingen over de Pythagoraeische wiskunde zijn. Men is wel voorzichtiger geworden met het gebruik van den naam Pythagoras, maar ook wanneer men ter wille van de exactheid meer over de Pythagoraeërs als grondleggers van de wis- kunde spreekt, is dat toch nog maar in schijn een winst in nauw- keurigheid. Er is namelijk geen vager begrip in de geschiedenis van de wiskunde dan dat van de Pythagoraeërs. Wanneer men de dx van Pythagoras zelf ongeveer op 530 v. Chr. stelt en men bedenkt dan, dat Archytas van Tarente, die een tijdgenoot van Plato was, als ultimus Pythagoraeorum geldt, terwijl soms de nog jongere Eudoxos van Cnidos nog onder de Pythagoraeërs gerekend wordt, dan blijkt het tijdvak der Pythagoraeërs ongeveer twee
Page 51
141 eeuwen te omvatten, zoodat het meer een ‘probleem formuleeren is dan een probleem oplossen, wanneer men eén ESISng aan 6 Py- thagoräeërs toeschrijft. | Eén positief resultaat heeft echter de kritische beschouwing van ‚de Pythagoras- -legende opgeleverd naast de vele negatieve, waar- van ik er nu een heb geschetst. Zij heeft ons gedwongen, de kern van de ontwikkeling der Euclidische meetkunde veel meer dan vroeger het geval was, te zoeken in den tijd van Plato en ze heeft daardoor vooral de aandacht gevestigd op de mathematische op- vattingen van Plato zelf en op het mathematische werk van zijn drie tijdgenooten: Archytas van Tarente, Theaitetos van Athene en Eudoxos van Cnidos. | | Men moge in deze uitspraak geen onderschatting zien van wat er vóór Plato’s tijd reeds aan mathematische resultaten was bereikt. We kunnen weliswaar niet in finesses vaststellen, hoeveel dat was, maar er zijn, om een voorbeeld te noemen, voldoende aanwijzin= gen, dat de mathematici van de vijfde eeuw reeds tot op zekere hoogte bekend waren met die voor de Grieksche wiskunde karakteristieke: methode, die door den Deenschen historicus Zeuthen met den naam van geometrische algebra is bestempeld en die in haar volkomen ontwikkelden vorm de Grieksche mathematici in staat heeft gesteld, langs meetkundigen weg de meest algemeene functioneele relatie vän den tweeden graad tusschen twee veranderlijken te behandelen, d. w. z. de theorie der kegelsneden te beheerschen. Ook bezitten we in een uittreksel uit de geschiedenis van Eudemos, dat door Simplikios in zijn commentaar op de Physica van Aristoteles wordt meegedeeld, een uit de tweede helft van de vijfde eeuw afkomstig « fragment van het werk van Hippocrates van Chios, waarin de quadratuur van de naar hem genoemde wyvioxou, d. z. bepaalde sikkelvormige, door cirkelbogen begrensde figuren, wordt uitge- voerd en dat reeds een aanzienlijke kennis van planimetrische stellingen en een groote vaardigheid in meetkundig redeneeren ont- hult. Voegen we hier nog aan toe, dat Hippocrates bekend staat als samensteller van. Stoicheia, van een samenvattende uiteenzetting van de grondstellingen van’ de meetkunde in den trant van het latere beroemde werk van Euclides, dam vinden we in deze uiting van een behoefte aan systematiseering' een. nieuwe aanwijzing, dat reeds voor Plato's tijd de ontwikkeling der’ meetkunde een aanmer- kelijke hoogte moet hebben bereikt.
Page 52
142 Alle waardeering voor die hoogte mag echter niet doen vergeten, dat met het optreden van de straks genoemde. mathematici, maar vooral met dat van Eudoxus en Theaitetos de Grieksche wiskunde in een geheel nieuwe phase komt, dat hun beteekenis grooter iS dan die van één schakel uit vele in de lange keten van mathemati- sche onderzoekers, omdat zij een crisis te boven hebben weten te komen, die het tot dusver niet bedreigde pogen, om door het logische denken de structuur der: ruimte op het spoor te komen, in gevaar bracht. Die crisis moet tweeledig van aard geweest zijn; zij moet eener- zijds zijn veroorzaakt door de ontdekking van het irrationale, ander- zijds door het veldwinnen van het inzicht, dat het ongeoorloofd is, „om zonder meer op het oneindige over te dragen, wat ons verstand ‚ Ons omtrent het eindige leert. Het is aan Eudoxos eri Theaitetos gelukt, deze beide moeilijkheden te overwinnen; zij hebben daar- door voor de ontwikkeling der wiskunde die groote beteekenis, die aan allen toekomt, die in perioden, waarin ons geheele weten plotseling schijnt te wankelen, de nieuwe grondslagen weten te vinden, waarop het bedreigde hotrwsel hechter en hooger dan vroeger kan worden opgetrokken. Ik zal over de wijze, waarop de Gries wiskuride de osn heden van het oneindige-wist te boven te komen, na de pauze spreken. Vooreerst verzoek ik u nu echter, u een voorstelling te vormen van de opschudding, le scandale logique, om met Tannery te spreken, die het moet hebben veroorzaakt, toen men ontdekte, dat men maar niet van elk tweetal grootheden, van elk tweetal lijnstukken, b.v. de verhouding door getallen (en onder getallen ver- staat de Grieksche wiskunde altijd dat, wat wij natuurlijke. getallen noemen) kan uitdrukken. Het begrip verhouding toch en de daar- mee samenhangende begrippen van evenredigheid en gelijkvormig heid moeten wel naar alle waarschijnlijkheid. reeds vroeg een groote rol in het mathematische denken hebben gespeeld en het is zelfs denkbaar, dat wanneer de Pythagoraeërs zich werkelijk hebben laten verleiden tot de verbijsterende uitspraak, die de meest betrouw- bare overlevering hun toch toeschrijft, tot de uitspraak namelijk, dat de dingen getallen zijn, dit moet worden verklaard door aan te nemen, dat de ontdekking van een door getallen uit te drukken wettelijkheid in mathematische vormen en physische verschijnselen (men denke b.v. aan de a ae van het teekenen op schaal en
Page 53
143 aan de eenvoudige verhoudingsgetallen van de lengten. van cOnSO- nante snaren) over het nog: jeugdige wetenschappelijke denken een roes heeft gebracht, waarin men het wezen der verschijnselen door _ hun mathematische ‘beschrijving uitgeput heeft gewaand. _ _Kán mên zich nu erger ontnuchtering denken, dan de ontdekking, dat de mogelijkheid, een verhouding door getallen uit te drukken, reeds in zeer eenvoudige gevallen plotseling niet meer blijkt te bestaan? De zijde van een vierkant en de diagonaal daarvan blijken zülk een geval.op te leveren en dit onweerlegbare feit bedreigt “in eens zoowel den geheelen opbouw van een meetkunde, die steeds onderlinge meetbaarheid van lijnstukken als vanzelfsprekend had - aangenomen, ‘als de subtiele speculaties der getallenmystiek. | Of de eerste Pythagoraeërs die, wat wij nu de irrationaliteit van V2 noemen, hebben ontdekt, dèze draagwijdte van hun vondst in volle scherpte hebben beseft, weten we niet. Wel weten we, dat de neo-Pythagoraeërs aan de ontdekking van het irrationale de mythe verbinden, dat de eerste, die dit feit in de openbaarheid bracht, in een schipbreuk is omgekomen, waaraan men, volgens een scholium op Euclides, deze beteekenis moet hechten, dat al het irrationale in. het heelal ook als iets onuitsprekelijks en vormloos verborgen moet blijven en dat, wanneer een ziel op zulk een vorm van het leven treft en deze in de ‘openbaarheid brengt, hij binnengetrokken wordt in den Oceaan van het worden en door de rustelooze stroomen, daarvan omspoeld wordt. Dit is orakel- -achtige quasi-diepzinnig- heid en toch voelen “we er nog iets in van de ‘huivering, die den eersten mathematicus moet hebben doortrild bij, de ontdekking, dat zijde en diagonaal van een vierkant zich niet als Sue ver- houden. Hoe de Pythagoraèërs hun ontdekking deden, weten we niet. Aristoteles vermeldt ergens als een bekende zaak, dat wanneer zijde en diagonaal van een vierkant onderling meetbaar waren, dit ten gevolge zou hebben, dat er een getal bestond, dat tegelijk even en oneven was en hij zinspeelt daarbij blijkbaar op het ook bij Euclides voorkomende bewijs voor de irrätionaliteit van V 2, dat wij in moderne formuleering zoo zouden weergeven: De stelling van Pythagoras, toegepast op diagonaal en twee zijden van een vierkant, levert mm? — 2.n°.; wanneer hieraan nu door ge- heele onderling” ondeelbare waarden van m en n kon worden voldaan, zou m? en dus ook m even zijn, zoodat we m — 2r zouden
Page 54
144 N kunnen stellen. Daaruit zou volgen n? — 27°, dus zou n° en dus ook n even zijn, waaruit wegens de onderlinge ondeelbaarheid van m en n zou volgen, dat m oneven was, terwijl eerst gevonden is, dat m even is. Het i is natuurlijk heel goed mogelijk, dat het bewijs oorspronkelijk reeds zoo gegeven is; een andere mogelijkheid is, dat men heeft ingezien, dat het proces van het vinden van de grootste gemeene maat bij diagonaal en zijde van een vierkant niet tot een eind voerde. Hoe dit zij, het is niet dansen dat men voor Plato's tijd verder is gekomen dan tot de ontdekking van de irrationaliteit van v2. We vermoeden dit op grond van het begin van Plato's dialoog Theaitetos, waaraan met vrij groote zekerheid historisch- mathematische beteekenis kan worden toegekend en waar Plato laat vertellen, dat Theodoros van Kurene de irrationaliteit van V3, V5 enz. tot aan V17 bewees. Ook zijn er geen aanwijzingen, in hoeverre men pogingen heeft gedaan, de meetkunde te vrijwaren ‘voor de moeilijkheden, die de ontdekking van het irrationale met zich mee bracht. Es Vast staat echter, dat de mathematici in Plato's tijd volkomen helder de algemeenheid van het verschijnsel der irrationaliteit hebben ingezien en dat ze-beseft hebben, dat, wanneer men nog ooit van het begrip verhouding van continu veranderlijke groòtheden gebruik wilde maken in een omvang, die zoowel onderling meetbare als onderling onmeetbare grootheden omvatte, een geheel nieuwe fun- deering van de theorie vereischt werd, dat verder de zoo gegenera- liseerde ‘theorie der evenredigheden als haar complement een strengeren opbouw van: de theorie der rekenkunde noodig had, die in staat was, een criterium te leveren, waardoor men uit kon maken, of vierkantswortels al dan niet irrationaal waren en dat ten slotte het begrip van de irrationale grootheid aanleiding gaf tot een classificatie van deze grootheden naar den graad van hun irrationaliteit. | Het enorme werk, dat hierdoor in het. kort geschilderd is, is, naar we met vrij groote zekerheid kunnen zeggen, voorbereid door Theodoros van Kurene en voltooid door Eudoxos en Theaitetos. Theaitetos ontwikkelde den strengeren opbouw van de rekenkunde. leidde hieruit het algemeene criterium van quadratische’ irrationali- teit af en gaf een classificatie van deze irrationaliteiten. Eudoxos stelde de algemeene verhoudingstheorie op. Men vindt het werk
Page 55
Verschenen: Noordhoff sVerzameling van Wiskundige Werken No. 14 Het Natuurlijke Getal IN ZOO STRENG MOGELIJKE BEHANDELING | _ DOOR Dr. FRED. SCHUH. MET 218 VRAAGSTUKKEN. Prijs geb. f 5,90. Voor abonnées N. T. v. Wisk. en Chr. Huygens tot 1 ‘Maart 1928 f 4,50. ‘dem GE . Uitgave van P. Noordhoff te Groriingen. Verschenen; Vraagstukken over Levensverzekering-Wiskunde Opgegeven bij het examen ter verkrijging van het diploma voor verzekertingswiskunde, afgenomen door de vereeniging. voor verzekeringswetenschap, ín de jaten £903—1927 MET EXAMENPROGRAMMA LITTERATUURLIJST EN TAFELS bewerkt door Dr. M. VAN HAAFTEN, Directeur der Holl. Socteteit van Levensverzeketingen te Amsterdam. Prijs f 1.75. 8 Uitgave van P. Noordhoff te Groningen.
Page 56
Dezer dagen verschijnt: Beknopte Rekenkunde VOOR HET Middelbaar en Voorbereidend Hooger Onderwijs DOOR P. WIJDENES, Met een Inleidend woord van Dr. H. J. E. BETH. Uitgave van P. Noordhoff te Groningen. Zoo juist verschenen ; Leerboek der Natuurkunde bestemd voor het Middelbaar, Voorbereidend Hooger en Propaedeutisch Onderwijs DOOR Dr. W. J. H. MOLL EN Dr. H. C. BURGER. DERDE DEEL: LICHT-ATOOMPHYSICA Prijs f 3,50, geb. f 4,10. Vroeger verschenen : Eerste deel: Mechanica, Eigenschappen der Materie, Warmte, Geluid, f 3,90, geb. f 4,50. Tweede deel: Electrostatica, Magnetisme, Stroomende Electriciteit, f 3,90 geb. f 4,50. A Uitgaven van P. Noordhoff te Groningen.