Euclides, jaargang 4 // 1927-1928, nummer 1
The text was read from the page scans by machine (OCR), so it has mistakes and its columns may run together. See the pages · About this title · At the Internet Archive
Page 1
EUCLIDES TIJDSCHRIFT VOOR DE DIDAC- TIEK DER EXACTE VAKKEN “ONDER LEIDING VAN : J. H. SCHOGT en P. WIJDENES MET MEDEWERKING VAN Dr. H. J. E. BETH Dr. E‚ J. DIJKSTERHUIS DEVENTER OISTERWIJK Dr. B. P. HAALMEIJER Dr.D.J.E.SCHREK Dr. P. DE VAERE AMSTERDAM UTRECHT BRUSSEL Dr. D: P. A. VERRIJP ARNHEM 4e JAARGANG 1927/28, Nr. 1 P. NOORDHOFF — GRONINGEN Prijs per Jg. van 18 vel f 6—. Voor inteekenaars: op het, Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde en Christiaan Huygens f 5 —.,
Page 2
Euclides, Tijdschrift voor de Didactiek der Exacte Vakken, verschijnt in zes tweemaandelijksche afleveringen, samen 18 vel druks. Prijs per jaargang f6.—. Zij, die tevens op het Nieuw Tijdschrift (f 6—) of op „Christiaan Huygens” (f_10.—) zijn ingeteekend, betalen f 5.—. Artikelen ter opneming te zenden aan J. H. Schogt, Amsterdam- Zuid, Frans-van-Mierisstraat 112; Tel. 28341, Aangeteekende zen- dingen met bijvoeging: „Bijkantoor Van-Eeghenstraat”’. Het honorarium voor geplaatste artikelen bedraagt f 20.— per vel. De prijs per 25 overdrukken of gedeelten van 25 overdrukken bedraagt f 3,50 per vel druks in het vel gedrukt. Gedeelten van een vel worden als een geheel vel berekend. Worden de over- drukken buiten het vel verlangd, dan wordt voor het afzonderlijk drukken bovendien f6.— per vel druks in rekening gebracht. Boeken ter bespreking en ter aankondiging te zenden aan P. Wijdenes, Amsterdam-Zuid, Jac. Obrechtstraat 88; Tel. 27119. INHOUD. Denteneer Dr. H. J. E. BETH, Eenvoudige beschouwingen uit de meetkunde van GAUSS 5 en ae Bek ie | F. VEEN, Bijdrage tot de regeling van het wiskunde-onderwijs aan de: HBS: dee we B IE ek A tr ek 25 Boekbesprekingen …. « … « … Benet. bet see ee 34 De Universitaire opleiding tot leeraar in wiskunde en aanverwante WAREN. a 4e een Be ver et WT el Be RS 41 ges De redactie heeft het genoegen in deze aflevering het portret te geven van Prof. Dr. J. C. KLUYVER, zij hoopt de portretten van al onze hoogleeraren den inteekenaars achtereenvolgens te kunnen aanbieden. Dr. H. J. E. BETH, Beknopt Leerboek der Cosmographie voor het Middelbaar- en Voorbereidend Hooger Onderwijs, Kweek- en Normaalscholen, en studeerenden voor de Hoofdacte met 32 teekeningen in den tekst f 0,90. UITGAVE VAN P., NOORDHOFF TE GRONINGEN.
Page 3
EENVOUDIGE BESCHOUWINGEN UIT DE- __MEETKUNDE. VAN GAUSS’) ‚ DOOR DR. H. J. E. BETH (Deventer). 8 1. De diepgaande onderzoekingen, welke in het laaíste ge- deelte der vorige eeuw omtrent de grondslagen der meetkunde zijn verricht, hebben onder. meer tot gevolg gehad, dat de z.g. Niet-Euclidische Meetkunde eene belangstelling is ten deel ge- vallen, die scherp afsteekt bij de onverschilligheid, waarmede zij bij hare verschijning in de eerste helft dier zelfde eeuw werd be- groet. Bedenkt men, dat de herziening van de grondslagen der meetkunde gepaard ging met eene verdieping in de gronden der rekenkunde en dat de Niet-Euclidische Meetkunde den weg wees tot onderzoekingen- op het gebied der functietheorie, dan is het te begrijpen, dat de belangstelling voor dezen nieuwen tak der meet- kunde niet tot de meetkundigen beperkt bleef, en dat de nieuwe leer de âandacht der geheele wiskundige wereld tot zich trok. De moderne meeningen omtrent de begrippen ruimte en tijd, die om- streeks het begin van onze eeuw ontstaan zijn, maken het ten slotte verklaarbaar, dat de kring der belangstellenden zich heeft uitge- breid tot buiten dien der wiskundigen in engeren zin, en dat thans de Niet-Euclidische Meetkunde van groote beteekenis wordt geacht voor ieder, die zich met de wiskundige wetenschap, in ruimen zin beschouwd, zal willen bezig houden, of haar zal willen onderwijzen. Toch meende ik de gelegenheid, welke de vereerende uitnoodiging van het bestuur onzer Vereeniging mij bood, een onderwerp te behandelen, dat in nauw verband met onze leerstof staat en ‘reeds op dien grond op onze belangstelling aanspraak kan maken, niet 1) Voordracht op 4 Juni 1927 te Amsterdam gehouden voor de „Vereeniging van leeraren in de Wiskunde, de Mechanica en de Kos- mographie aan Hoogere Burgerscholen met 9-j. Cursus B, Lycea en Meisjes-Hoogere Burgerscholen met 5-/6-j. cursus”. ae |
Page 4
2 beter te kunnen gebruiken dan door het ten beste geven van enkele eenvoudige beschouwingen op het gebied der Niet-Euclidische Meetkunde. Het is mij nl. gebleken, dat het geen zeldzaamheid is, wanneer mên' Zich” bij de'bestudeering der N.-E. Meetkunde bepaalt tot de verovering var “het inzicht in de mogelijkheid van zulk een meetkunde, doch van een verder binnendringen in haar gebied afziet. | Inderdaad is dit inzicht in hare mogelijkheid van het grootste belang; maar wellicht is geen middel zoo geschikt om de Euclidische Meetkunde, waarmede wij dagelijks omgaan, voor ons in het juiste licht te plaatsen, en deze stof voor ons te verlevendigen, als een dieper indringen in een op gedeeltelijk andere grondslagen opge- trokken Meetkunde. En vooral dàn. zal van de bestudeering der N.-E. Meetkunde die verhelderende werking uitgaan, indien men de z.g. elementaire behandelingswijze kiest, dat wil zeggen, als men den ‘historischen weg: volgt. Men moet deze behandeling niet kiezen, om het zich: gemakkelijk te maken. Er is-wel eens gezegd, en: naar ik meen niet ten onrechte, dat de elementaire weg om tot de ‘Niet-Euclidische: Meetkunde te komen de moeilijkste is Een afbeeldingsmethode als die, welke b.v. Weber en Wellstein (in deel 2 van’ hun ‘Encyclopädie der Elementar-Mathematik) gebrui “ken om de 'N.-E. Meetkunde terug te brengen tot eigenschappen: van cirkel- of bollenstelsels in de Euclidische ruimte, is voor ieder, die de gewone elemeritaire meetkunde: eenigszins beheerscht, vrij var moeilijkheid; maar men behoeft ook slechts de beginselen: der projectieve meetkunde te kennen om den weg te kunnen volgen, die door Cayley en Klein geopend is en het: zijn slechts algemeene begrippen uit de differentiaal-meetkunde der oppervlakken, die-men noodig heeft om het beeld van de Niet-Euclidische Meetkunde, dat men aantreft-op de oppervlakken van standvastige kromming, te kunnen begrijpen. : Eef axiomatisch behoorlijk: gefundeerde elementaire inleiding tot de N.-E. Meetkunde, zooals de tegenwoordige tijd zou eischen, kan ik U in deze voordracht niet geven. Ik hoop, dat U met minder genoegen zult willen nemen *) en bedenken wilt, dat Gauss, Lobat- 1) Aan degenen, die eenigszins dieper op het onderwerp, behandeld volgens’de hier gevolgde methode, willen ingaan, moge de raad gegeven worden, te lezen: M. Simon; Nichteuklidische Geometrie in elementarer. Behandiung (Teubner, 1925).
Page 5
3 schefsky en Johann Bolyai reeds gestorven waren, toen de moderne axiomatica geboren werd; Lobatschefsky heeft uitdrukkelijk ver- klaard, dat zijn meetkúndig stelsel een voorafgaande herziening van de grondslagen der meetkunde, behalve dan die der parallellen- theorie, niet noodig had (hoewel hij toch in zijn „Neue Anfangs- gründe *) de meetkunde op nieuwe wijze opstelde); Gauss echter heeft de dringende noodzakelijkheid van een herziening dier grond- slagen in hun geheel diep gevóeld en duidelijk uitgesproken. Ik heb gemeend goed te doen mij te beperken tot de eene bepaalde Niet-Euclidische Meetkunde, welke door de zooeven genoemde ‘onderzoekers is opgebouwd; deze beperking vereen- voudigt ‘nl. de uiteenzetting in hooge mate, aangezien de afwijking van de Euclidische Meetkunde dan pas bij de evenwijdigheid be- gint en het begrip van rechte lijn’ zelf onaangetast blijft. Ik zal bij mijn uiteenzetting bijna’ steeds blijven in de onmiddellijke nabijheid van de grondleggers. Na de reeds gemaakte opmerkingen zal het onnoodig zijn toe te lichten, waarom ik niet den door - Hilbert?) aängegeven ‘weg volg, waarbij met de z.g. vlakke axioma’s, zelfs zonder gebruikmaking van continuiteitsaxioma’s, kan worden volstaan. Ook, nu reeds geblekeri is, dat een overgang op de ruimte onnoodig is, behoeft voor ons de methode, die Gauss 1) Lobatschefsky gaf van Zijn systeem verschillende uiteenzettin- Sen, van welke blijkbaar „Pangeometrie” (oorspronkelijk in het Fransch en het Russisch; een Duitsche vertaling van de hand van Liebmann verscheen in „Ostwald’s Klassiker”) het meest verbreid, doch. stellig niet het meest aanbevelenswaardig is. De meest volledige uiteenzetting, voor zoover het de grondslagen betreft, gaf hij in een verhandeling, die geheel het karakter van een leerboek heeft en die hij in het Russisch schreef; doch waarvan een Duitsche vertaling verscheen in het werk van F. Engel: ‚‚N. L Lobatschefsky. Zwei geometrische Abhandlungen aus dem Russischen übersetzt mit Anmerkungen und mit einer Biographie des Verfassers”. (Teubner, 1899); de bedoelde verhandeling is de tweede en draagt in de vertaling tot titel: ‚Neue Anfangsgründe der Geometrie mit einer vollständigen Theorie der Parallellinien” (de eerste, die in ‘de vertaling tot titel draagt „Ueber die Anfangsgründe der Geometrie”, en die in de behandeling der stof véél verder gaat, is voor een éérste kennismaking volstrekt niet aan te bevelen). Voor een eerste kennismaking is het meest geschikt het kleine ‚En zeer duidelijk geschreven werkje: „Geometrische Untersuchungen zur Theorie der Parallellinien” (niet meer in den handel) en waarin de schrijver het essentieele van zijn onderzoekingen weergaf; een gedeelte van dit werkje vindt men in hoofdtrekken: in mijn voordracht terug. (o.a. 8 4—8 9). 5) Zie Anhang III in Hilberts: „OGrundlagen der Geometrie”, (Teubner).
Page 6
4 tot bewondering bracht, niets van haar bekoring verloren te hebben. Toch zal ik nu en dan, vooral met het oog op €€n daardoor te verkrijgen kortere uiteenzetting, van den historischen weg afwij- ken, en nieuwere beschouwingen (die vaak op verrassende wijze in den gedachtengang der grondleggers passen) door het betoog - vlechten. E | S 2. Voordat ik tot het eigenlijke onderwerp over ga, moet ik, om duidelijk te kunnen zijn, iets zeggen omtrent de onderzoekingen, die aan die van Gauss zijn vooraf gegaan; ik moet daarvoor be- ginnen bij de „Etementen” van Euclides. Aangaande Euclides kan ik mij echter bepalen tot: het begrip van rechte lijn, dat van even- wijdigheid, en een eenigszins ruwe samenvatting van diegene van zijn stellingen, die van het parallellen-postulaat onafhankelijk zijn. Het begrip van rechte lijn bij Euclides volgt uit zijn definitie, uit zijn beide eerste postulaten en uit een door hem niet genoemd, maar wel gebruikt postulaat: dat van de oneindige lengte der rechte lijn. Gebruik makende van onze wijze van uitdrukking kun- nen wij zeggen, dat de rechte lijn van Euclides de oneindige lijn is, die door twee willekeurige harer punten volkomen is bepaald. Evenwijdige rechten zijn volgens definitie rechten, die, naar beide zijden verlengd, elkaar niet ontmoeten. En het-parallellen- postulaat (5e postulaat) zegt, dat, als twee rechten gesneden worden door een derde en de som van de beide binnenhoeken aan één zijde der snijlijn kleiner is dan 180°, die rechten elkaar zullen ontmoeten aan die zijde der snijlijn, waar die hoeken gelegen zijn; tegenwoordig zegt men in den regel: dat door een punt buiten een rechte slechts één rechte gaat, die met de eerste evenwijdig is. | De eerste 28 stellingen van Euclides worden zonder hulp van het parallellen-postulaat bewezen en zijn dus daarvan onafhanke- lijk; men kan ze derhalve nog gebruiken, als men het parallellen- postulaat door een ander wenscht te vervangen. Men ziet hieruit hoe groot gewicht de moderne axiomatica, waarbij de onaf- hankelijkheid der axioma's van elkaar wordt aangetoond en van elke stelling is uit te maken, van welke axioma's zij wel, van welke zij niet afhankelijk is, voor deze onderzoekingen heeft; ik vestig er dan ook opnieuw de aandacht’ op, dat mijne uiteenzetting slechts van oppervlakkigen aard kan zijn. De stellingen bij Euclides, die van het parallellen-postulaat onafhankelijk zijn, zijn 0.4: enkele,
Page 7
5 die de mogelijkheid van de constructie eener aangegeven figuur uitspreken, b.v. van een gelijkzijdigen driehoek met gegeven zijde, van de bisectrice van een gegeven hoek, van het midden eener be- grensde rechte, van de loodlijn uit een punt op een rechte, van een _ driehoek met gegeven lijnen als zijden (onder de bekende voor- waarde); andere, die eigenschappen van gegeven figuren noemen, b.v. die omtrent de congruentie van driehoeken, die omtrent de gelijkheid en omtrent de ongelijkheid van zijden of hoeken in den- zelfden driehoek. Van het parallellen-postulaat is echter afhanke- lijk alles, wat betrekking heeft op de som der hoeken in drie- en veelhoeken en op de gelijkvormigheid van figuren. *) 83. Door Proklos, die in de 7de eeuw n. C een kommentaar op het Iste Boek der Elementen schreef, weten wij, dat dit werk reeds bij de Grieken kritiek had opgewekt. In het bijzonder weigerde men, in het 5de postulaat een postulaat te zien; men wilde het gevorderde niet zonder meer toegeven en eischte een bewijs. Men meende, dat Euclides stellingen bewezen had, waarvan de waar- heid door elk zonder bewijs zou zijn erkend, en vond daarentegen den inhoud van het 5de postulaat toch eigenlijk ‘weinig evident. Men achtte het blijkbaar niet van zelf sprekend, dat, als AB niet t) Eén stelling moet ik echter nog uitdrukkelijk noemen, omdat zij in onze leerboeken niet voorkomt en wij haar in het vervolg herhaalde- lijk zullen gebruiken: de stelling, dat een buitenhoek van een driehoek grooter is dan elk der niet aanliggende binnenhoeken (dat een buiten- hoek gelijk is aan de som der niet aanliggende binnenhoeken, is een gevolg van het 5de postulaat). Om b.v. aan te toonen, dat A kleiner is dan de hoek, dien CA maakt met het verlengde CD van BC, trekken we de zwaartelijn uit B en verlengen. haar door de zijde AC heen met een stuk gelijk aan zichzelf; zij E het eindpunt. De verbindingslijn van E met C verdeelt nu ‚/ DCA in twee deelen; één der deelen, nl. ZECA is (op grond van de congruentie van driehoeken) gelijk aan ZÀ, waarmede het gestelde is aangetoond. We moeten er echter om denken, dat de kern van het bewijs gelegen is in de bewering, dat het punt E komt te liggen binnen den buitenhoek ACD, hetgeen een gevolg is van de omstandigheid, dat bij onze onder- stelling omtrent de rechte lijn de lijnen BE en BD elkaar niet voor de tweede maal kunnen snijden. In de bolmeetkunde b.v. is de stelling niet algemeen geldig; hier snijden twee „rechten” elkaar in 2 punten, die een bepaalden afstand van elkaar hebben. Is nude zwaartelijn uit B grooter dan de helft van dien afstand, dan snijdt het verlengde van de zwaartelijn de lijn BD vóórdat het punt E bereikt is; E valt dus buiten Z ACD en het bewijs gaat niet door.
Page 8
6 CD snijdt, èlke lijn, die AB snijdt, hoe klein ook de hoek is, dien zij met AB maakt, CD wèl moet snijden. O.a. weten we door Prokios, dat Posidonios voorstelde, de definitie van evenwijdige lijnen te vervangen door deze: twee rechten zijn evenwijdig, als alle punten der eene lijn gelijke afstan- den hebben tot de andere lijn. Toch mag men hieruit niet besluiten, dat de Grieken niet gevoelden, dat het begrip evenwijdigheid: bij Euclides iets anders was dan dat bij Posidonios, want we vinden bij Proklos, dat Geminos wees op het gedrag van de hyperbool ten opzichte van een‘ asymptoot; hier zijn twee lijnen, die in den zin van Euclides evenwijdig zijn, want zij ontmoeten elkaar niet, maar niet in den zin van Posidonios, dus niet aequidistant. Ik zal niet spreken over alle vergeefsche pogingen, die in den loop der tijden gewaagd zijn om het 5de postulaat te bewijzen, d.w.z. om het af te leiden uit de andere axioma's, maar wel mag vermeld worden, dat vele dier pogingen van de verwarring der beide genoemde begrippen van evenwijdigheid een gevolg zijn geweest. Ik behoef eigenlijk niet te zeggen, dat in de definitie van Posidonios een postulaat verborgen is, nl. dit: er bestaan evenwijdige lijnen, m.a.w. de uiteinden der loodlijnen van bepaalde lengte op een rechte lijn vormen weder een rechte lijn. Dat het noodig is, het bestaan van evenwijdigen te postuleeren òf te bewijzen, werd inge- zien door Clavius, die in 1574 zijn bekende Euclides-uitgave in het licht gaf. Hij trachtte deze bewering als een theorema te bewijzen om.er daarna het postulaat van Euclides uit af te leiden. Inderdaad volgt uit het bestaan van aequídistante rechten het 5de postulaat; maar men ziet gemakkelijk in, dat het reeds voldoende is aan te toonen, dat 3 van een rechte op gelijken afstand gelegen punten op een rechte liggen om te kunnen besluiten tot het 5de postulaat. Immers, verbinden we (Fig. 1) de middens der stukken, die door de gelijke loodlijnen worden afgesne- den, dan zien we gemakkelijk in (door omlegging), dat de verbin- dingslijnen loodrecht op de beide gegeven lijnen zijn. Dus zijn de uit- einden der verbindingsrechten de hoekpunten van een rechthoek, maar het bestaan van een rechthoek heeft de juistheid van het 5de postulaat ten gevolge. Tot het inzicht, dat het bestaan van twee Fig. |.
Page 9
7 rechten, zoodanig, dat 3 punten van één der rechten op gelijke äfstanden liggen van de andere, voldoende is om tot de juistheid van het parallellen-postulaat te besluiten, kwam voor het eerst Giordano Vitale (1633—1711), die daardoor bewijst veel verder | gekomen te zijn dan zijn voorgangers. Nog veel verder «dan hij- kwam Saccheri (1667—1733), die: den vierhoek beschouwde, die aan de basis twee rechte hoeken en | | gelijke opstaande zijden heeft (Fig. 2). Alleen in het geval van de geldigheid van „het 5de postulaat zijn de andere hoeken ook recht. Hij onderzocht nu, wat er ge- beuren zou, als die hoeken (die natuurlijk | Fig. 2. …_ even groot zijn) beide scherp of beide stomp zijn, en deed dit in de verwachting, in beide gevallen tot een tegenstrijdigheid te komen, waaruit dan de juistheid van het 5de postulaat zou volgen. Inderdaad kwam hij in het geval van den stompen hoek vrij gemakkelijk tot een tegenstrijdigheid, maar niet in dat van den scherpen hoek. Bij deze laatste onderstelling kwam hij tot het resultaat, dat twee rechten asymptotisch kunnen loopen en hij achtte dit toereikend, om tot de onjuistheid dier onderstelling te besluiten en het 5de postulaat als streng bewezen te beschouwen. Dezelfde Saccheri echter komt bij zijn onderzoek tot de „afstands- kromme”, d.w.z. de meetkundige plaats der punten, die tot een gegeven rechte gelijke afstanden hebben en gaat hare eigenschap- pen na; we zullen deze kromme bij Lobatschefsky, maar vooral bij Johann Bolyai, terugvinden. ‘Door Wallis was in 1663 het vraagstuk op geheel andere wijze aangevat. Hij vervangt het parallellen-postulaat door dit andere: dat er bij elken driehoek een daarmede gelijkvormige van wille- keurige grootte bestaat; hij had kunnen volstaan met het postulaat, dat er twee verschillende driehoeken bestaan met onderling gelijke hoeken. Inderdaad is dit postulaat met het Euclidische ‘aequivalent; alleen in de Euclidische meetkunde bestaan gelijkvormige.figuren. We zien dit gemakkelijk in, door den eenen driehoek zoodanig te plaatsen, dat hij met den anderen een hoek gemeen heeft; er ont- staat dan een vierhoek, die een hoekensom van 360° heeft, hetgeen
Page 10
8 echter met het parallellen-postulaat aequivalentis.*) Dat de 3de zijde van den eenen driehoek die van den anderen niet snijden kan, | zooals in Fig. 3 door de stippel- lijn wordt aangegeven, volgt uit het feit, dat er alsdan een drie- hoek zou ontstaan, waarvoor een buitenhoek gelijk is aan een niet- aanliggenden binnenhoek. Dit is echter in strijd met een stelling Fig. 3. omtrent den buitenhoek, die door | Euclides zonder hulp van het 5de postulaat (zie Noot pag. 5) bewezen is. Op de andere oudere onderzoekingen op het gebied der paral- lellen-theorie gaan, we niet nader in. Men vindt een aantal belang- rijke geschriften verzameld in Engel en Stäckel's „Theorie der Parallellinien von Euklid bis auf Gauss”, met elkaar verbonden door beschouwingen, die een duidelijk overzicht geven over de geschie- denis van het vraagstuk, en waarin de weg voor verdere studie wordt aangewezen. | S 4. Men kan zeggen, dat tot omstreeks het begin der 19de eeuw door niemand de volstrekte waarheid van het parallellen- postulaat in twijfel getrokken is. Daar men echter den'inhoud niet voldoende evident achtte, trachtte men het uit de andere axioma’s af te leiden of het te vervangen door een ander, waarvan men eerder geneigd was, de waarheid zonder bewijs te aanvaarden. Gauss?) is de eerste geweest, aan wien het volkomen duidelijk geworden is, dat het parallellen-postulaat niet meer was dan een willekeurige aanname, die men, naast een aantal andere axioma's, noodig had om één bepaalde meetkunde, nl. die van Euclides, te 1) Dat men hier en elders van aequivalentie eerst spreken mag, als men ook het z.g. Archimedische postulaat in zijn fundamentaalsysteem heeft opgenomen, is een van de zaken, die ik in verband met reeds gemaakte opmerkingen, buiten beschouwing kan laten. 2) Gauss heeft nimmer een systematische behandeling van de Niet- Euclidische Meetkunde gepubliceerd. Er zijn slechts fragmenten van zulk een behandeling later gevonden; hieruit en uit de bewaard geble- ven briefwisseling blijkt, hoe ver Gauss ook op dit gebied gekomen was. (Werke, Band 8). De gangbare meening is, dat hij van een publicatie van zijne onderzoekingen afzag uit vrees voor het „Geschrei der Böotier”, zooals hij 27 Januari 1829 aan Bessel schreef. Zou deze
Page 11
9 kunnen opbouwen, en dat niets zich ertegen verzette, indien men een onderstelling wilde maken, afwijkend van de Euclidische, om daarop een andere meetkunde op te bouwen. Bijna gelijktijdig kwamen in het begin der vorige eeuw ook Lobatschefsky en Johann Bolyai tot hetzelfde inzicht. en | “Om duidelijk te ma- ken, van welke onder- B’ u’ v | R — 5 stelling de genoemde. —-F onderzoekers uitgaan, V u de A denken we in Fig. 4 gegeven een rechte PQ en een daarbuiten ge- P s Q “legen punt-A. We la- B n et Fig. 4. ten uit A de loodlijn AB .neer op PQ en trekken door A de rechte RS loodrecht op AB. We maken nu reeds een onderstelling, indien we zeggen, dat RS met PQ géén punt gemeen heeft. Er zou, indien niet reeds het begrip der oneindige rechte was vastgelegd, niets tegen zijn, te onderstellen, dat RS en PQ 2 punten gemeen hebben, of dat RS en PQ één punt gemeen hebben, maar beide onderstellingen voeren tot andere meetkunden dan die, welke we willen behandelen, nl. de meetkunde van Riemann en die van Klein, in welke beide de rechte een eindige lengte heeft, We onderstellen dus mèt Euclides en mèt Gauss, dat RS en PQ géén punt gemeen hebben. De vraag is nu echter of RS de éénige lijn is door A, die PQ niet snijdt en op deze vraag wenschen beiden een verschillend antwoord te geven. We verlengen de rechte AB door. A en letten eerst op de uit A ver- trekkende halve rechten, die aan die zijde van BB' liggen, waar ook S gelegen is. De halve rechten binnen den hoek B'AS' kunnen onmo- gelijk BQ snijden, omdat zulk een rechte dan voor de tweede maal AS zou moeten snijden, hetgeen met ons begrip rechte lijn in strijd: _ opmerking van Gauss niet als een schertswoord bedoeld zijn en de werkelijke reden van zijn terughoudendheid op dit punt een geheel andere zijn? Men komt tot deze vraag, als men ziet, hoe Gauss bij meerdere gelegenheden schrijft, dat de moeilijkheden in de meetkunde niet beginnen bij de evenwijdigen en dat er in die eerste beginselen nog méér zaken zijn, die op een herziening wachten.
Page 12
10 is. We hebben dus te letten op de halve rechten binnen den hoek BAS. Indien een rechte AT de lijn BQ niet sneed, dan is het duide- | lijk, dat elke halve rechte binnen hoek SAT evenmin BQ kan snijden, omdat immers die rechte BQ niet zou kunnen ontmoeten . zonder AT voor de tweede maal ‘te snijden. Het is mogelijk, dat er - halve rechten door A gaan, die met AS een grooteren scherpen hoek maken dan AT en die evenmin BQ snijden. Maar aangezien er rechten zijn, die BQ wèl snijden, moet er een lijn AU zijn, die de grens vormt tusschen de halve rechten, die BQ wèl en die, welke BQ nièt snijden. Ik vestig er nogmaals de aandacht op, dat in deze zoo eenvoudig schijnende redeneering nog verschillende onderstel- lingen verscholen liggen, die men nauwkeurig weet aan te wijzen en te formuleeren, waarvan ik echter, om de zaak zoo eenvoudig mogelijk voor te stellen, afzie. De rechte AU heeft nu 1° de eigenschap van met BQ geen punt gemeen te hebben, en 2° de eigenschap, dat iedere halve rechte, die van haar willekeurig weinig in de richting van AB afwijkt, met BQ wèl een punt gemeen heeft. We noemen AU een evenwijdige aan BQ en spreken van „een” evenwijdige, omdat aan de andere zijde van AB een rechte AV ligt met overeenkomstige eigenschap- pen. Verlengen we AU en AV door A heen, dan worden de stralen van den waaier, die A als top heeft, ten gevolge van hun gedrag ten opzichte van PQ in twee groepen verdeeld: een groep van stralen, die alle PQ snijden, en een groep van stralen, die PQ niet snijden, gescheiden door UU’ en VV’, de beide door A gaande evenwijdigen. We krijgen hier een nieuw begrip: dat van de gerichte evenwijdig- heid: AU is in de eene, AV in de andere richting evenwijdig met PQ. We geven dit als volgt aan: AU//BQ, AV//BP. In de meetkunde, die we thans gaan bespreken, vallen UU’ en VV’ niet samen; het zijn twee verschillende rechte lijnen, die dus een hoek insluiten. Bij Euclides was RS de eenige rechte door A, die PQ niet snijdt, zoodat daar UU’ en VV’ samenvallen, dus geen hoek insluiten. We moeten dus niet zeggen, dat de nieuwe onderstelling strijdig is met het postulaat van Euclides; zij is ruimer en omvat het oude parallellen-postulaat als bijzonder geval; daar de beide evenwijdigen bij Euclides samenvallen, hebben we bij hem geen gerichte evenwijdigheid. Men hoort wel eens bezwaar maken tegen zulk een wille- keurig wijziging brengen in het stelsel axioma's en zeggen, dat.dit
Page 13
74 hid 1 ‚„postulaat van Lobatschefsky”, dat in de voorgaande beschouwing neergelegd is, in strijd is met onze „tuimtevoorstelling”. Nu zal ik straks nog een en ander mededeelen omtrent het willekeurig aan- nemen van axioma’s en omtrent de voorstelbaarheid. Maar reeds thans wil ik er op wijzen, dat men met het woord „voorstelling” toch wel heel voorzichtig dient te zijn. Immers in zake het „onein- dige” laat het voorstellingsvermogen ons geheel in den steek, en we kunnen hierover alleen denken en spreken (doch zonder er voorstellingen aan te verbinden) op grond van tevoren gemaakte nauwkeurige afspraken. We kunnen nog wel spreken over de voorstelbaarheid van de gevolgtrekkingen, die men uit het.postulaat van Euclides en dat van Lobatschefsky maakt, maar niet over de voorstelbaarheid dier afspraken.zelf, omdat het begrip van het oneindige in beide opgesloten: is. Onze waarneming en ook onze voorstelling bepaalt zich tot een begrensd gedeelte van een plat vlak, waarin dus ook een rechte PQ begrensd is (Fig. 5). De Pen meere. > waaier, die een punt A als top heeft, zien we verdeeld worden -in een groep van rechten, die PQ wèl ont- moeten en een groep van rechten, die PQ nièt ontmoeten, welke groe- pen gescheiden worden door de grenslijnen AP en AQ. We vragen nu, wat er met deze grenslijnen ge- beurt, indien we de grenzen van het vlak zich laten verwijderen; we mogen nu uit hetgeen de beschou- wing van het eindige ons leert geen gevolgtrekking maken omtrent het oneindige. Men kan aannemen, dat AP en AQ tot een limietstand naderen, indien P en Q zich steeds verder verwijderen, en verder, dat die limietrechten samenvallen, zooals Euclides BA of - niet samenvallen, zooals Lobatschefsky onderstelt. Den hoek, dien AU en AV in Fig. 4 met de loodlijn AB maken, noemt Lobatschefsky parallelhoek; ‘hij stelt den parallelhoek, die bij een afstand AB == p behoort, voor door HI (p). In de Euclidische meetkunde is HZ (p) — 90° voor elke waarde van p. We zullen thans de eigenschappen van evenwijdigen en niet- snijdenden in de meetkunde van Gauss nagaan, en BEE met de evenwijdigen.
Page 14
12 S 5. Onafhankelijkheid der evenwijdigheid van het beginpunt. We willen bewijzen, dat evenwijdigheid onafhankelijk is van het beginpunt, m.a.w, dat, als (Fig. 6) AU//BD is, ook EU//BD is, d.w.z., dat niet alleen EU BD niet snijdt, maar dat, als EF j BD Fig. 6. getrokken is, êlke fechte EG, door E binnen Z UEF getrokken, BD wèl snijdt. Neem daartoe een punt G op EG, en verbind A met G, dan zal AG de lijn EF ergens in H en volgens het onderstelde BD ergens in K snijden. De lijn EG, die den thans gevormden A HFK binnentreedt in G, moet hem ook weer verlaten, en dit kan alleen gebeuren in een punt van FK, *) In de tweede plaats moeten we nemen een punt E’ op het ver- lengde van UA, EF’ j BD trekken en aantoonen, dat elke rechte E’G’, getrokken door E’ binnen den hoek AE/F’ zóó, dat ze CB niet tusschen F’ en B en dus AB wêl ontmoet, BD ergens snijdt. Denken we daartoe (om dezelfde figuur te kunnen gebruiken), dat AG zoo- danig is getrokken, dat UAG — Z UE'G' is. Nu zal EG’ de lijn AK niet kunnen snijden; de stelling, waarop dit berust (twee rechten hebben geen punt gemeen als bij snijding door een derde gelijke overeenkomstige hoeken ontstaan) is van het parallellen-postulaat onafhankelijk; en daar zij den driehoek ABK ergens op AB binnen- treedt zal zij hem ergens op BK moeten verlaten. Wederkeerigheid der evenwijdigheid. Als gegeven is, dat (Fig: 7) AB//CD is, zullen we bewijzen, dat omgekeerd CD//AB is, d.w.z. dat niet alleen CD de lijn AB nergens snijdt, hetgeen reeds bekend 1) Van de bewering, dat een rechte, die één zijde van een driehoek snijdt (niet in één der hoekpunten), ook een tweede zijde snijden moet, wordt in deze beschouwingen bij voortduring gebruik gemaakt. Lobatschefsky motiveert haar door te verwijzen naar zijn bewering, dat een rechte lijn het vlak in twee deelen verdeelt. Bij Hiibert is het no. 4 van de Anordnungsaxiomen. ©
Page 15
13 is, maar dat elke rechte CE, door C binnen Z ACD getrokken, AB ergens snijdt (we hebben AC j CD getrokken). Trek AF } CE; F ligt op CE zelf en niet op haar verlengde, omdat anders A ACF p, een buitenhoek ACE zou be- B’ zitten, die kleiner is dan een niet aanliggende (rechte) bin- nenhoek. Voorts is in A ACF: AF < AC. We passen nu AF op AC af en vinden aldus tus- schen A en C het punt F’; door F' trekken we FE’ j AC. We denken nu de figuur BAFE eben om A, totdat AF op AC, dus F in F/, en FE op F'E' valt en onderstellen, dat de rechte AB alsdan den stand AB gaat innemen. Volgens de onderstelling, dat AB//CD is,-zal nu AB’ CD moeten snijden. Maar dan zal FE’, die den aldus gevormden ‘driehoek ‘in F’ binnentreedt, hem ook weer moeten verlaten en daar zij CD niet ontmoeten kan, zal zij AB moeten snijden en aldus den afstand van A bepalen tot het punt, waar CE de lijn AB snijdt. Hiermede is het bewijs geleverd. Voordat we tot andere eigenschappen van evenwijdigen komen, moeten we als hulpstellingen afleiden stellingen omtrent de som der hoeken van een driehoek.
E F E C D Fig. 7. 86. In geen rechtlijnigen driehoek is de som der hoeken grooter dan twee rechte. Onderstellen we, dat in A ABC (Fig. 8) de som der hoeken gelijk aan z + a is, waarin a een positief bedrag voor- | stelt. Indien de zijden. on- gelijk zijn (de beschouwing van de tegenovergestelde onderstelling geeft geen moeilijkheden) denken we, Fig. 8. DO dat BC de kleinste is. We ‘ verbinden dan A met het midden D van BC en verlengen AD door D heen met een stuk DE, dat gelijk is aan AD (we maken evenals in de Nootop pag. 5 ge- bruik van de onderstelling, dat twee rechten elkaar niet voor de tweede maal kunnen ontmoeten, en de te bewijzen stelling mag dus niet toegepast worden in een meetkunde, waarin de lengte der rechte lijn eindig is). Trekken we CE‚ dan is A CDE 2
Page 16
14 A BDA, waaruit gemakkelijk volgt, dat ook van A AEC de hoeken- som z + a is. Maar Z BAD —= Z DEC, zoodat we in A AEC den kleinsten hoek van A ABC terugvinden, verdeeld over twee der hoeken. Hieruit volgt, dat de kleinste hoek van A ACE hoogstens gelijk is aan de helft van den kleinsten hoek van A ABC. Gaan we nu op de aangegeven wijze voort, met A ACE handelend op gelijke wijze als met A ABC gedaan is, dan komen we eens tot een driehoek, waarvan twee hoeken elk kleiner zijn dan V, a, ter- wijl toch de som der hoeken nog steeds zn + a is, zoodat één der hoeken grooter dan een gestrekte moet zijn. De gemaakte onder- stelling voert derhalve tot een ongerijmdheid. De som der hoeken van een driehoek is dus gelijk aan of kleiner dan 180°. We bewijzen nu: | Indien er één rechtlijnige driehoek aan te- wijzen is, waarvan . de som der hoeken gelijk aan een gestrekten is, dan is voor elken- _rechtlijnigen driehoek die som gelijk aan een. gestrekten. C | Als van driehoek ABC de som der hoeken 180° is, dan zijn zeker ‘twee van zijn hoeken scherp; we onderstellen, dat de hoeken A er …… B scherp zijn. De hoogtelijn uit C A D B treft AB zelf en verdeelt A ABC Fig. 9. in twee rechthoekige driehoeken. In elk van deze is de som der hoeken weder 180°, omdat zij in één der driehoeken niet kleiner dan 180° kan zijn zonder in den anderen . grooter. dan 180° te zijn, in strijd met de vorige stelling. We beschouwen thans één van de rechthoekige driehoeken en noemen de rechthoekszijden b en d. Plaatsen we nu een tweeden b _rechthoekigen driehoek met rechthoekszijden b ‚ en d tegen den eersten, zóó, dat zij de schuine zijde gemeen hebben en de gelijke zijden niet aan elkaar grenzen (Fig. 10), dan ontstaat, gelijk men gemakkelijk ziet, een vierhoek met 4 rechte hoeken (we merken terloops op, dat bij de gemaakte on- derstelling thans het bestaan van een rechthoek b is aangetoond). | Fig. 10. Vervolgens kunnen we van deze rechthoeken een aantal met de zijde b tegen elkaar plaatsen en aldus komen tot een rechthoek met zijden b en md; en daarna een
Page 17
15 aantal van deze nieuwe rechthoeken met zijde md tegen elkaar en aldus konmien tot een rechthoek met zijden nb en md, waarin men n willekeurig groote geheele getallen zijn. Een diagonaal verdeelt den driehoek in twee congruente rechthoekige driehoeken met rechthoekszijden nb en md en waarvan de som der hoeken 180° is We kunnen nu ‘bij elken willekeurig gegeven rechthoekigen fing hoek een anderen met rechthoekszijden nb en md teekenen, waarbij nen m zoodanig gekozen zijn, dat deze driehoek den eersten geheel bevat. Gemakkelijk is in te zien, dat, als in Fig. 11 van" A ABC de som der hoeken 180° is,-die van A ADE ook C ________180° is. Trek nl. BE; van élk der driehoeken CBE en EBA is de som der hoeken nu ook 180°, daar zij van den eenen driehoek niet kleiner dan 180° kan zijn zonder van den anderen grooter dan 180° te zijn. Daar die van A ABE 180° is, is nu om dezelfde reden de som der hoeken van A ADE 180°,- Nu’ we aangetoond hebben, dat bij de ge- geven onderstelling de som’ der hoeken van Fig. 1 elken rechthoekigen driehoek gelijk aan 180° is, volgt uit het feit, dät elke scheefhoekige driehoek door middel van een hoogtelijn in twee rechthoekige is te verdeelen, dat bij diezelfde onderstelling van een WIIEKEUTI gel Griehoek de som der hoeken gelijk'aan 180° is S7. We kunnen thans sbeniiene Door een punt buiten een rechte kan men een lijn trekken, die met de ki een. willekeurig kleinen hoek maakt. A Laat (Fig. 12) uit het ge- Oe geven punt A de loodlijn AB neer op de gegeven rechte BC. Zij AD een willekeurige lijn en Z ADB —= a. Maak nu DE — AD, dan is vol- ig _c Zens de vorige stellingen de EE NE hoek AED gelijk aan of klei- ele ner dan V, a. Gaan we op deze wijze voort, dan blijkt de juistheid der stelling (voor es meetkunde met rechten van oneindige lengte)
Page 18
16 We toonen vervolgens aan, dat de onderscheiding der beide mogelijkheden, waartoe we kwamen bij de opstelling van het nieuwe parallellen-postulaat, samenvalt met de onderscheiding der mogelijkheden betreffende de som der hoeken van een driehoek. - Als twee loodlijnen op eenzelfde rechte evenwijdig zijn, dan is in elken rechtlijnigen driehoek desom der hoeken gelijk aan 180° | In Fig. 13 zijn AB en CD de beide rechten, die volgens onder- stelling evenwijdig zijn. Zij de som der hoeken van A ACE D 180°— a en die van A AEF is E Fig. 1 a 180°— gp (waatin a eng positief OO zijn of nul), dan is die van A ACF 180°— a — B. Stellen we Z BAF —aen Z AFC == b, dan is a + B — a—b. Daar nu, naarmate we F verder in de richting van D nemen, indien a en B positief zijn, het bedrag a + # steeds moet toenemen, doch we elk der hoeken a en b zoo klein kunnen maken als we willen, moeten a en $nul zijn, waarmede het ge- stelde bewezen is. | | We, kunnen het -gevondene aldus uitspreken: indien door een punt buiten een rechte slechts één lijn te trekken is, evenwijdig met die lijn, dan is de som der hoeken van elken driehoek 180°;. gaan door een punt buiten een rechte twee evenwijdigen, m.a.w. is I(p) < 5 dan is van elken driehoek de som der hoeken kleiner dan 180°. We gaan nu de Meetkunde, die bij de laatste onder- stelling behoort, verder ontwikkelen.
S 8. Bij een gegeven parallelhoek behoort een bepaalde afstand.*) We kunnen deze stelling ook als volgt uitspreken: als gegeven is een scherpe hoek BAC — A, dan is het mogelijk een rechte te construeeren, die tegelijkertijd loodrecht op AC en even- wijdig met AB is. Voor het bewijs laten we in Fig. 14 uit een punt B’ van AB de | loodlijn B'A’ neer op AC, nemen AA” = AA, en richten de lood- lijn A”B” op AC op. Is nu de som der hoeken van A AAB’ gelijk aan 7 —a, dan is die van A AA’B' gelijk aan zn —2a (de Aen 1) In 8 18 vindt men behandeld, op welke wijze Johann Bolyai den afstand, die bij een gegeven parallelhoek behoort, construeert.
Page 19
17 > AAB’ en A" AB zijn congruent), die van A AA’B” kleiner dan EL —2a. We hebben Aan ondersteld, dat de loodlijn in.A- opge- | | richt, AB snijdt. Gaan we echter op de aangegèven | wijze: voort, «dan ‘zouden we noodzakelijk eenmaal aan een driehoek komen, waarvan de som der hoe- _ken negatief is, d.w.z. we komen eenmaal aan een punt C op AC, zoodanig gelegen, dat de loodlijn Fig. 14. CD, in dat punt op AC opgericht, AB niet snijdt. Nu zou het kunnen zijn, dat die lijn CD zelf evenwijdig met AB. is. In dat geval is reeds het bestaan van de gezochte rechte aan- getoond. Is echter CD niet evenwijdig met AB, dan moet er toch een grens zijn tusschen de loodlijnen op AC, die, zooals A'B',.de. lijn AB wêl, en de loodlijnen, die, zooals CD, de lijn AB nièt snijden (continuiteitsoverweging). Zij FG de lijn, die de grens vormt, zoodat-dus FG-de eigenschap heeft AB niet te snijden, terwijl elke loodlijn op AC, wier voetpunt tusschen A en F willekeurig dicht bij F ligt, AB wèl snijdt, dan zullen we aantoonen, dat FG//AB en dus de gezochte rechte is. Trekken we daartóe een willekeurige lijn FP binnen hoek AFG en laten we uit een punt P van die lijn de loodlijn- neer op AC; deze ontmoet AF tusschen A en F en. zij snijdt dus na verlenging AB. Aldus wordt een driehoek gevormd, waarin FP in P binnendringt, en dien zij älleen in een punt van AB weder verlaten kan. De evenwijdigheid van FG en AB is hiermee aan- getoond. We merken naar aanleiding van deze stelling op, dat, zooals men :gemakkelijk inziet, p toeneemt, als JJ (p) afneemt; nadert p tot O, dan nadert ZI (p) tot 4x; nadert p tot oo, ‘dan nadert 1 (p) tot 0. S 9. Als men twee evenwijdigen in den zin der evenwijdigheid verlengt, dan naderen zij steeds meer tot elkaar. pf Richten we, om dit te bewijzen, in de punten A en B eener echte (Fig. 15) loodlijnen van gelijke lengte AC en BD op, en: verbinden we C met D. De rechten AB-en CD zijn loodrecht op de lijn, die de _ 2
Page 20
18 middens van AB en CD verbindt en dus niet-snijdend (door deze benaming zullen we den onderlingen stand van twee rechten blijven aangeven, die geen punt gemeen hebben, en ook niet evenwijdig zijn). Trekken we nu door C de lijn _CG//AB, dan zal zij naar de zijde van AB van CD moeten afwijken, en dus van DB een stuk GB afsnijden, dat kleiner dan AC is, waarmede het ge- stelde is aangetoond. We zullen straks op dit punt nader terugkomen en dan aantoonen, dat de loodlijn, uit een punt van een der twee evenwijdigen op de andere’ neergelaten beneden elk bedrag daalt, als we de rechten ver genoeg in den zin harer even- wijdigheid verlengen, m.a.W. dat de evenwijdigen asymptotisch verloopen. |
Fig. 15. S 10. In het vorige (8 4—$8 9) heb ik, wat de hoofdzaken be- treft, den gedachtengang gevolgd, dien Lobatschefsky. aanwees in zijn „Geometrische Untersuchungen zur Theorie der Parallel linien”. Ik wijk thans een oogenblik af om een stelling omtrent de niet-snijdenden in te lasschen, waardoor het verschil in gedrag tusschen evenwijdigen en niet-snijdenden. duidelijk uitkomt. Twee niet-snijdenden hebben een gemeenschappelijke loodlijn. 4 We kunnen deze stelling als het omgekeerde beschouwen var de: waarheid, dat in de meetkunde van Gauss de loodlijnen op een- zelfde rechte niet-snijdend zijn. | | E | De in Fig. 16 gegeven. rechten AB en CD heb ben derhalve geen: punt gemeen en zijn niet even-. wijdig. We laten uit een punt A der eene de lood- Fig. 16. lijn AC neer op de'andere. Indien nu Z BAC recht is, dan is de stelling reeds bewezen. We onderstellen dus, dat dit niet het geval is; dan is één der hoeken, die AC met AB maakt, scherp; we denken, dat het < CAB is en noemen hem p. Laat nu een rechte van den stand AC uit om A draaien, zoodat zij achtereenvolgens de standen AE, AF enz. aanneemt. De hoek, dien A
Page 21
19 zij maakt met CD, wordt steeds kleiner, en daalt, zooals we reeds gezien hebben, van 90° af tot beneden elk bedrag. De hoek, dien zij met AB vormt, wordt ook steeds kleiner en nadert van p af tot zekere: grenswaarde, die van nul verschilt. Er moet dus een stand gepasseerd zijn, waarbij de genoemde hoeken aan elkaar gelijk zijn; zij AF deze stand. Laten we nu uit het midden M van AF een loodlijn neer op CD, dan zal zij, zooals uit de congruentie van twee driehoeken volgt, ook AB loodrecht snijden. _ Deze stelling, die thans met behulp van continuiteitsoverwegin- gen is afgeleid, en die voor de meetkunde van Gauss fundamenteel is, is later door Hilbert zonder hulp van zulke overwegingen ele- mentair bewezen; zie 8 19. | | | Aan het werk van Saccheri zouden we kunnen ontleenen het bewijs van de waarheid, dat bij zulke- niet-snijdenden de afstanden aan weerszijden van de gemeenschappelijke loodlijn op dezelfde wijze aangroeien, dat deze toename. steeds sterker wordt en dat dus de afstand ten slotte boven elk bedrag stijgt. £) S Il. We keeren thans terug tot de beschouwing van de eigen- schappen der evenwijdigen en bewijzen na de onafhankelijkheid van de evenwijdigheid van het beginpunt en de wederkeerigheid der evenwijdigheid (zie S 5) thans hare transitiviteit, d.w.z. we- bewijzen de stelling: — | | nr Als twee rechten evenwijdig zijn meteen derde, dan zijn zij onderling evenwijdig. | We beginnen met het geval, dat de 3 rechten in ‘één plat vlak gelegen zijn. In dit geval hebben. we nog te onderscheiden de mogelijkheden, dat de lijn, die met de beide andere evenwijdig is, niet of wel tusschen de beide andere gelegen is. Vooreerst hebben we dus te bewijzen, dat, als AB/JEF en CD//EF is, ook AB//CD is. (Fig. 17). | ze nne 1) We kunnen ons thans ook een „voorstelling” vormen van het- geen gebeurt, als we in Fig. 4 een’ rechte, beginnend in den stand AB, om A laten draaien; bij een bepaalden hoek van wenteling, nl. _/ BAU, is het snijpunt met PQ in het oneindige verdwenen; draaien we even verder, dan krijgt de rechte een stand, waarbij zij met PQ een gemeen- schappelijke loodlijn op zeer grooten afstand heeft. Bij het steeds verder draaien, nadert die loodlijn tot AB, welke plaats zij heeft, als de draaiende rechte den stand RS: heeft aangenomen. Draaien we wederom. verder; dan: verwijdert zich de loodlijn van AB naar links tot in het oneindige, waarna een snijpunt aan diezelfde zijde voor den dag komt, dat weder in B is, wanneer de draaiende rechte haar oorspron- kelijken stand weder heeft ingenomen. : :
Page 22
20 Daartoe trekken we AE j EF. De lijn AE zal CD in een punt C snijden en Z DCE 90° is. We hebben nu te bewijzen, dat alle rechten, door A binnen ZZ BAG ge- trokken, CD sriijden. Alle rechten bín- nen CAG snijden GD tusschen C en G. We beschouwen dus een rechte door A binnen BAE. Zulk een rechte snijdt EF ergens in een punt K. Maar dan zal de rechte CD, die A AEK in C binnentreedt en die EF niet ontmoet, den driehoek in een punt van AK weder moeten verlaten. Dus heeft AK met CD een punt gemeen. In de tweede plaats hebben we te bewijzen, dat, als AB//CD is en ook EFIICD is, ABIJEF is (Fig. 18). Trek daartoe weder AE , EF. Elke rechte door A binnen BAE snijdt volgens de onderstelling CD; zoo snijdt AK de lijn CD in K. Neem nu een punt L op het verlengde van AK en verbind dat punt met L, dan zal, wederom vol- gens de onderstelling, CL de lijn EF snijden, ‘b.v. in M. De lijn AL, die nu in L den driehoek CEM binnentreedt, zal hem ergens in EF weder moeten B D EF M K C E Fig. 18. verlaten.
B We gaan thans over tot het geval, dat de drie rechten, die gegeven zijn, niet in één plat vlak gelegen zijn. Daar- toe onderstellen we, dat AB en CD (Fig. 19) twee evenwijdige rechten zijn, en dat E een punt is, niet in het vlak van die twee rechten gelegen. We trek- ken AE en verbinden E met een punt H van CD. Laten we nu vlak AEH draaien om AE, dan zal, wanneer H op CD voortschrijdt, een grensstand
Page 23
21 bepaald zijn, waarbij AH met AB sämenvalt. Het vlak AEH valt in dezen stand samen met BAE en de grensstand van EH is de snijlijn van de vlakken BAE en CDE; zij is evenwijdig met CD. We zouden op dezelfde wijze hebben kunnen aantoonen, dat de snijlijn van die vlakken evenwijdig met AB is. Als nu omgekeerd EF de lijn is, die met AB of CD ne is, dan is zij de snijlijn der twee bedoelde vlakken en dus ook even- he met de andere. lijn. | ‚ De transitiviteit.der evenwijdigheid is thans volledig aangetoond. Het zal spoedig blijken, waarom het noodig VE: onze beschou= wingen tot de.ruimte uit te breiden. S 12. We komen thans tot een stelling, uit de Euclidische meetkunde welbekend, die ook in de meetkunde van Gauss geldt, mits we aan het begrip gene SCHSSHSDRe punt van rechten” eenige. uitbreiding geven. De stelling luidt: : De drie middelloodlijnen van een driehoek gaan door één punt. Er zijn 3 gevallen te. onderscheiden (dus 3 vêrschillende.onderstel- lingen te maken omtrent. de onderlinge ligging der OER van een driehoek): 1°. Twee der middelloodlijnen ontmoeten elkaar. Op de bekende manier, dus door het beschouwen van congruente driehoeken be- wijst men, dat de derde middelloodlijn gaat door het snijpunt der beide eerste. | B | 2°. Twee der middellood- lijnen zijn niet-snijdend. We maken thans gebruik van de C reeds in 8 10 bewezen stel- ling, dat die middelloodlij- nen een gemeenschappelijke loodlijn ‘bezitten; zij in Fig. 20 EG deze loodlijn. Nu zijn de loodlijnen, uit A en B op EG neergelaten, even lang, gelijk uit congru- entie van vierhoeken blijkt. Evenzoo zijn de loodlijnen, uit B en C op EG neergelaten; even lang. Dus zijn ook de loodlijnen, uit A en Cop EG neergelaten even E G Fig. 20.
Page 24
22 lang, zoodat ook de middelloodlijn van AC loodrecht op EG is. 3°, Twee der middelloodlijnen zijn evenwijdig. De derde kan nu met geen der vorige twee in een der onder 1° of 29 genoemde gevallen verkeeren, zoodat de drie rechten twee aan twee evenwijdig zijn. Er zijn nu echter nog 2 mogelijkheden. Drie rechten nl, die twee aan twee evenwijdig zijn, zijn òf evenwijdig in denzelfden zin òf zij vormen een z.g. asymptotischen driehoek. Om de ongerijmdheid der laatste onderstelling ten aanzien van de middelloodlijnen van den driehoek aan te toonen, is het voldoende, te bewijzen, dat de 3 ‘“middelloodlijnen een zelfde rechte snijden; immers dit is nooit mogelijk met de zijden van een asymptotischen driehoek. Als lijn, die de drie middelloodlijnen snijdt, noemen we: de grootste zijde van den driehoek (het geval, waarin niet één der zijden de grootste is, geeft geen moeilijkheid); want de middelloodlijn van één der zijden snijdt steeds de grootste der beide andere. We hebben dus gevonden: de drie middelloodlijnen van een driehoek ontmoeten elkaar in één punt, òf zij zijn loodrecht op een- . zelfde rechte, òf zij zijn evenwijdig in dezelfde richting. Om dus de uitgesproken stelling in haar vollen omvang te kunnen handhaven moeten we vooreerst afspreken, dat we aan de rechten, die ín bepaal- den zin evenwijdig zijn, een gemeenschappelijk punt zullen toeken- nen; we zeggen, dat die rechten een eindpunt gemeen hebben. Maar a. Hoekpunt. b. Eindpunt. c. Ideaal punt. Fig. 21. in de tweede plaats moeten we afspreken, dat we aan alle rechten, die loodrecht op dezelfde rechte zijn, een. gemeenschappelijk punt zullen toekennen; we zeggen, dat die rechten een ideaal punt gemeen _ hebben. Van twee snijdende rechten wordt dan gezegd, dat zij een hoekpunt gemeen hebben. Na deze afspraken hebben twee ver- schillende rechten òf een hoekpunt, òf een eindpunt òf een ideaal punt gemeen. En we kunnen in de meetkunde van Gauss 3 soorten van waaiers onderscheiden, die in Fig. 21 worden aangeduid.
Page 25
23 We hebben nu gevonden, dat in deze meetkunde niet om elken driehoek een cirkel kan beschreven worden, en zien dus, dat de onderstelling, dat er om elken driehoek wèl een cirkel mogelijk is, _ (terwijl we vasthouden aan de oneindige lengte-der rechte) aequi- valent is met het 5de postulaat.*) Immers vonden we ook de mogelijkheid, dat er een rechte is, van welke de drie hoekpunten van den driehoek even ver verwijderd zijn, zoodat die hoekpunten op een z.g. afstandskromme liggen, door Lobatschefsky paracykel genoemd; hier vinden we het aanknoopingspunt met de beschou- wingen over de aequidistante lijnen. Ook vonden we de mogelijk- heid, dat-de 3’ hoekpunten van den driehoek zoodanig gelegen zijn, dat de middelloodlijnen. evenwijdig zijn en dus de cirkel overgaat in-een kromme, die zou te beschouwen zijn als een cirkel met oneindig grooten straal; deze kromme, de z.g. grenskromme, door Lobatschefsky horicykel. genoemd, gaan we thans beschouwen. In de meetkunde van Gauss liggen dus elke 3 punten òf op een rechte, òf op een cirkel, òf op een afstandskromme, òf op een grenskromme. S 13. De middelloodlijnen van. alle koorden van een Cen kromme zijn evenwijdig. Om deze stelling te bewijzen zullen we eerst de grenskromme construeeren. Daartoe nemen we (Fig. 22) een bepaalde rechte AB, die as van de grenskromme zal worden ‘en trekken uit A rechten ‘in alle richtingen. Voor elk van die rechten bepalen we de rechte, die loodrecht op haar en tevens evenwijdig met AB is (zie 8 8). Voorts verdubbelen we het stuk dat die lood- lijn van de rechte afsnijdt en vinden aldus een punt van de grenskromme. Uit de constructie volgt nu onmiddel- lijk, dat de ontstane kromme de eigen- schap heeft, dat de middelloodlijnen van alle koorden die door A gaan, onderling evenwijdig ‘zijn, nl. evenwijdig met AB. In verband met een zooeven bewezen stelling volgt nu onmiddellijk, dat de middelloodlijnen ook van alle andere 1) Wolfgang Bolyai heeft voorgesteld, het parallellen-postulaat te vervangen door het postulaat, dat door elke 3 BIS die niet op een rechte liggen, een cirkel gaat.
Page 26
24 koorden met AB evenwijdig zijn (verbind daartoe de uiteinden der koorde met A). Voorts zien we, dat de rechten door elk der punten van de grens- kromme evenwijdig met AB getrokken, even goed als AB zelf, als uitgangspunt voor de constructie van ‘de grenskromme hadden kunnen dienen, en dat dus al die rechten assen, d.w.z. symmetrie- assen, dier kromme zijn. Uit de constructie volgt, dat alle grenskrommen congruent zijn. Beschouwen we nu twee grenskrommen met gemeenschappelijke assen, terwijl x de lengte der stukken is, die door de grenskrommen op elk der assen bepaald worden. Teekenen we (Fig. 23) drie van die assen, dan zullen de tus- schen die assen gelegen bo- gen der -grenskrommen op beide grenskrommen dezelf- de verhouding hebben. Hier- uit volgt, dat de verhouding der bogen s en s’ een functie Fig. 23. is van x alleen; daar nu in Fig. 23: s s' Ss ==) en rx 4) is, is de functie dus zoodanig, dat fy) =f (@).f (y) is, en dus | f «) =e”, ‘Kiezen we nu de lengte-eenheid zóó, dat a — 1 is, dan wordt | fa) =e* dus. | SEINEN a (1) De lengte-eenheid, die we thans hebben aangenomen, is dus zoo- danig dat zij gelijk is aan den afstand, waarop twee grensbogen, tus- schen dezelfde gemeenschappelijke assen begrepen, een verhouding van lengte gelijk aan e hebben. Lobatschefsky noemt dezen afstand de. natuurlijke lengteéértheid. Hierbij kan opgemerkt worden, dat het bestaan van zulk een lengtemaat a priori als noodzakelijk gevolg van de verwerping van het 5de postulaat reeds in 1766 door Lambert was ingezien. (Wordt vervolgd.)
Page 27
BIJDRAGE TOT DE REGELING VAN HET WISKUNDE-ONDERWIJS AAN DE H.B.S. DOOR F. VEEN (Enkhuizen). In. de provinciale bijeenkomst van leeraren in.de wiskunde. enz. op Zaterdag 25 Juni. te: Amsterdam -gehouden. ter bespreking van het bekende rapport der commissie-Beth, werd mij verzocht mijn beschouwingen: in het. (inmiddels herdoopte) Bijvoegsel. van het ‚Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde. te publiceeren… - Ik geef daaraan.gevolg'ín den.vorm van beantwoording der ons voorgelegde. vragen, die vrijwel overeenkomen met de vragen welke de. Commissie zelf formuleerde, *) terwijl ik bij mijn beant- woording van de: laatste vragen mededeeling doe van leerplan en eindexamenprogramma, zooals die volgens mijne beschouwin- gen zouden kunnen worden. Ten overvloede geef ik een aanwijzing van de verschillende artikelen van. het eindexamenreglement, die gewijzigd zouden moeten. worden in verband met de voorgestelde verbetering van de programma’s. Herziening der regelingen van het onderwijs en: het eindexamen: moeten hand aan hand gaan. Het eindexamen dient te loopen over datgene: wat (in de hoogste klassen) onderwezen is, terwijl het:ook.niet meer dan natuurlijk is, dat (allengs slechts) onderwezen wordt, datgene, waarover het eindexamen loopt. Men moet. zich geen illusies maken over.het onderwijs in- dingen, die op: het eindexamen niet ter sprake ge- bracht (kunnen). worden. En men moet in de voorschriften voor het eindexamen ook maar zoo: goed mogelijk tot uitdrukking brengen, wat men onderwezen wil zien, en waaraan men wenscht, dat bij het onderwijs. aandacht wordt geschonken. Ik heb hier op het oog vakken, waarin geëxamineerd wordt. Met een vak, waarin dit niet 1) Weekblad voor Gymn. en Midd. Ond. van 8 Dec. 1926, blz. 451.
Page 28
26 geschiedt, waarvoor het gemiddeld schoolcijfer wordt genoteerd, staat het natuurlijk anders: daarbij is eenige vrijheid mogelijk en met het oog daarop zijn dergelijke vakken dan ook o.a. gewenscht (verg. hieronder mijn oordeel over de (positie der) mechanica en de differentiaalrekening). Een ânder argument er voor is, dat het eindexamen toch al vrij omvangrijk is. | Vraag 1. Acht gij wijziging in het bestaande leerplan voor het onderwijs in wiskunde, mechanica en cosmographie gewenscht? Antwoord. Ja. Vraag 2. Hoe denkt gij in beginsel over het voorstel der Commissie om meer dan tot dusver geschiedde in het onderwijs op de H. B. S. den nadruk te leggen op de theoretische zijde van de wiskunde en de mechanica? - Antwoord. Daar stem ik van harte mee in,:althans wat de wiskunde betreft. Vraag3. Kunt gij U in beginsel vereenigen 1) met het streven het functioneele denken te bevorderen en 2) als consequentie daar- van de beginselen der infinitesimaalrekening in te voeren? Antwoord 1). Daar gevoel ik veel voor. Ik acht het van groot belang, dat de leerlingen de grootheden leeren zien, gelei- delijk veranderend in onderling verband. Graphische: voorstellingen moeten zooveel mogelijk doorloopend, althans te beginnen in de tweede klasse, het algebraonderwijs illustreeren, niet — naar men volgens het bestaande programma zou kunnen denken — in een aanhangsel gegeven worden aan het eind van de derde klasse. Anders gezegd: de ontwikkeling van het functiebegrip moet meer in de geheele algebra worden ingeweven. Zoo wordt ook de weg bereid voor de infinitesimaalrekening: Antwoord 2). Daarin zou ik niet zoo ver willen gaan als de Commissie. Ik zou niet verboden willen zien om in de mechanica, daar waar er aanleiding toe is, occasioneel dus, differentiaal- quotient of differentieeren ter sprake te brengen. Laat men het daar desnoods voorschrijven. Maar ik heb er groot bezwaar tegen, dat (beginselen der) differentiaal- (en integraal-)rekening een verplicht bestanddeel van het wiskundeprogramma zou worden. Ik schaar mij aan de zijde van diegenen, die het te moeilijk vinden voor onze leerlingen en ik heb den beschikbaren tijd (meer dan) noodig voor hetgeen thans gevraagd wordt en wat ik daarvan zou willen maken. De kwestie zou, wat dit betreft, nog anders zijn, als het
Page 29
27 ergens voor in de plaats kon komen. En dan ook op het eind- examen. Zooals men b.v. zou kunnen voorstellen: een beknopte analytische meetkunde van de kegelsneden DRE van beschrij- vende meetkunde. - A Vraag4. Hoe denkt gij over 1) het voorstel om de leervakken Mechanica en. Kosmographie te herstellen in de positie, die zij vóór 1920 innamen en 2) over-de verdeeling van de lesuren voor Wiskunde, “Mechanica en RORMIS BRAD over de verschillende klassen? - d ' Antwoord 1). Daar ben ik niet voor. Zie hierboven (inleiding). 2). Voor Wiskunde had ik graag een uur meer in de 5e kl. Wat Mechanica en Kosmographie betreft, stem ik blanco. Er zijn vier onderdeelen, die ik graag ieder een wekelijksche beurt van een vol lesuur zou gevén. Maar er moeten ook (liefst geregeld) proef- stukken worden gemaakt ter repetitie, beoordeeling en training. Daar had ik graag een apart (vijfde) uur voor. Nú moet:het van de andere vakken af en dit gaat voornamelijk ten koste van algebra en trigonometrie. Er zal wel niets van in kunnen komen, dat dat aparte uur er bij komt, maar laat men dan-ook niet meenen, dat het algebra-(en trigonometrie-) programma in IV en V verzwaard kan worden. Vraag 5. Acht gij het ontwerp leerplan overladen? An twoord. Ja, waarlijk. Ik schreef daar, vóór ruim een jaar al, een artikeltje *) over, dat ook na de nadere beschouwingen en de wijzigingen door de Commissie aangebracht nog ten volle van kracht is en dat ik hier moge citeeren: Het oog en de maag, en... het lied van schijn en wezen. Het oog nl. van de Commissie-Beth c.s. Is dat niet wat groot in verhouding tot de maag der leerlingen? Men zie haar ontwerp-leerplan voor het onderwijs in wis- kunde enz. op de H. B.-scholen met 5-j. cursus. Zij stelt voor — om, slechts enkele hoofdzaken te noe- men —: strenger behandeling van de theorie der reken- kunde, kegelsneden, axiomatische behandeling en uitbrei- 1) Weekb. v. Gymn. en M. O. van 5 Mei 1926, blz. 1122.
Page 30
28 ding van de planimetrie in klasse IV, differentiaal- en inte- graalrekening. En dit alles bij het tegenwoordige. Want van het be- staande programma wordt feitelijk niets geschrapt. De be- perkingen, die de Commissie in haar toelichting noemt, be- | treffen uitsluitend zaken, die niet voorgeschreven, maar hoogstens gebruikelijk zijn. Wat beduiden echter een paar - ‘_inhoudsformules minder? Wat beteekent de aansporing tot beperking in berekeningen met wortelvormen, samenge- stelden intrest, exponentiëele en logarithmische “vergelij- kingen, lengten, koorden- en raaklijnenvierhoek, regelmatige veelhoeken? Met wat de Commissie daarvan zelve blijft ‘eischen, kan ook thans worden volstaan. En waarschuwt zij aan den anderen kant al niet zelve (op blz. 10*) van haar publicatie tegen te- groote onderschatting van technische vaardigheid? De eenige tijdsbesparing van beteekenis zie ik in de voor te schrijven vereenvoudiging in het rekenen met logarithmi- sche, goniometrische en rentetafels. Hoe groot die besparing kan zijn, is moeilijk te schatten. Dat ze echter toereikend zal wezen voor de waarlijk niet geringe uitbreidingen, die de Commissie voorstelt, zal wel niemand gelooven. En hoe staat het daar tegenover met de capaciteit der leerlingen? Zoo, dat er tegenwoordig al hard genoeg ge- werkt moet worden in de 4e en 5e kl, om tot een redelijk ‘ eindexamen te komen. En dat de resultaten in de lagere “klassen ook niet zijn om te zeggen: er kan nog wel wat bij. ’ De nieuwe spijzen van de Commissie zijn, op zichzelf ge- nomen, wel smakelijk, maar de oude zijn waarlijk voor onze jongelui al zwaar genoeg te verduwen. „En leeren ze nu op de-H. B. S. de heele vlakke meet- kunde?” vroeg een belangstellend dominee aaneen nuch- ter leeraar. „Zeker, was het antwoord, „zooals ze op de catechisatie de heele bijbelsche geschiedenis leeren” Welke van beide onderwijsinstellingen door deze verge- lijking: gevleid of tekort gedaan werd, blijve ín het midden gelaten. Toegegeven zij alleen, dat het geleerd hebben van een vak altijd maar betrekkelijk is. 1) Bijvoegsel, Jg. 2, blz. 122,
Page 31
29 Maar als het nu straks zal heeten, dat onze leerlingen differentiaal- en integraalrekening („hoogere wiskunde”! geleerd hebben, zal dat dan niet wat hèèl betrekkelijk zijn: een wat àl te groot woord voor-al te weinig zaaks? Zou dat nietin hooge mate geschikt zijn :om onze leerlingen over het paärd te tillen en onze critici in het harnas te jagen? Het wil mij voorkomen, wanneer wij langzamerhand het nieuwe pad van het rekenen met oneindig kleinen opgaan op de H. B. S., dat wij dan wetenschappelijk en paedago- gisch wèl zullen doen, hierbij de noodige bescheidenheid en voorzichtigheid te betrachten. Eenvoudige benamingen ter aanduiding van de stof, als: graphische voorstellingen, functies, differentiaalquotient, verdienen mi. de voorkeur. Vraag6. Acht gij de leerstof overal geschikt voor de klassen, waarvoor zij is voorgeschreven”? Antwoord. Allesbehalve. Zoo weinig, dat ik om uit te druk- ken, wat ik zou wenschen, mede ter beantwoording van | Vraag 7. Welke wijzigingen stelt gij voor in het ontwerp- leerplan? liever. ‚uitga van het bestaande leerplan. Ja, wanneer ik __ met het mes op de keel zou moeten kiezen tusschen dit en het voorgestelde, zou ik — juist om de goede beginselen van de Corn- missie een gunstiger kans te laten om in practijk gebracht te worden — aan het tegenwoordige de voorkeur geven. Het hare zou hiertoe leiden, dat wij wel voor onze leerlingen een heele massa klokjes lieten luiden, maar dat zij ten slotte geen enkele klepel wisten te hangen. Wat wij noodig zullen hebben om tot meerder inzicht op te leiden; zal vooral zijn een betrekkelijk rustig onderwijs, kon het zijn, nog wat rustiger dan thans. In geen geval haastiger, meer ten halve, meer verdeeld, verward. Zoo iets als Dr. L. Yntema oppert “op blz. 15 van zijn brochure te dezer zake *): „Men zou de stelling kunnen verdedigen, dat elk. leerplan wel binnen een zekeren tijd is af te werken. De interpretatie is als:het ware een functie van den beschikbaren tijd. Alles wat gemist kan worden, wordt er vanzelf uitgeknepen. De leeraren’ zullen wel opruimen, wat niet dient voor het doel.” 1) Het Nieuwe Ontwerp van een Leerplan enz. Wolters, Groningen.
Page 32
30 Zoo iets acht ik kortweg roekeloos, nog afgezien van de omstan- digheid, dat hieruit een ongelijkheid kan voortvloeien, die: niet ligt in de bedoeling van het normaal programma. We moeten ook niet al te onoprecht worden. De werkelijkheid mag niet al te veel af gaan wijken van den schijn, dien de pro- gramma's wekken. Ik voor mij vind het al bluf genoeg als onze abituriënten beweren, dat ze de geheele planimetrie en stereometrie „gehad” hebben. | Er zijn evenwel eenige wijzigingen in den bestaanden toestand mogelijk, die de toepassing van de beginselen, waarvoor de Com- missie door haar arbeid zoo waardevolle propaganda maakt, kun- nen bevorderen. Allereerst verdient de wiskunde in aanzien te stijgen niet alleen op het eindexamen, maar ook op school, door zoo al niet voor 4, dan toch voor 2 vakken te gelden. Laat ons zeggen A 1 Rekenkunde en algebra, gonio- en trigonometrie, A2 Meetkunde. De indeeling en aanduiding die de Commissie voorstelt Dr acht ik gezocht en minder sprekend. | Hiermee zou kunnen samengaan: 1 of 2 „Vrijstellingen”’. Of men, zooals de Commissie voorstelt, in ieder geval mondeling examen zal laten afleggen is meer een kwestie van practischen aard. Er is ook iets voor te zeggen, het mondeling examen wiskunde voor examinator en deskundige — als er toch HOOBe cijfers voor r schrif- telijk zijn — wat te ontlasten. Verder kan men in de programma’ s door het ‘vooropstellen van „Algemeene opmerkingen” op enkele punten de bedoeling beter uit- drukken dan door opsomming of indeeling. | De tafels, die gebruikt mogen worden, dienen zoowel in het | schoolprogramma als in de regeling v. h. eindexamen met name te worden genoemd. | Voor het overige mogen onderstaande schema’s voor zich zelf spreken. | Programma van het onderwijs: al. Voor reken- en stelkunde, gonio- en trigonometrie. Algemeene opmerking. Het onderwijs in de stelkunde wordt met behulp van graphische voorstellingen zooveel mogelijk dienstbaar gemaakt aan de ontwikkeling van het functioneele denken en de voorbereiding tot de infinitesimaalrekening. *) Weekblad van 27 October 1926, biz. 271.
Page 33
a?. 31 Klasse 1. | Rekenkunde: Eigenschappen van de hoofdbewerkingen. Deelbaarheid. Grootste Gemeene Deeler en Kleinste Gemeene veelvoud. Gewone en tiendeelige breuken. Vraagstukken. Evenredigheden. | j Stelkunde: Hoofdbewerkingen met geheele vormen. Merkwaardige producten en quotienten. Ontbinding in fac- ‚toren. Vergelijkingen van den eersten graad met èèn. onbe- kende. Klasse II. Rekenkunde: Voortzetting der evenredigheden. Evenredige afhankelijkheid. Vierkantsworteltrekking. Eenvou- digste begrippen van onnauwkeurige Be Stelkunde: de functies y — ax + ben y=?! Eenvoudige gevallen van: G.G.D. en: KGV. Gebroken vor- men. Voortzetting der vergelijkingen van den eersten graad ook met meer onbekenden. Wortelgrootheden (hiervan alleen de herleidingen, welke bij de meetkunde worden toegepast). Klasse III. | ; Reken- en stelkunde: Gebroken en negatieve exponenten. . Logarithmen. Tafels met vier decimalen zijn voldoende. Reek- sen. Limietbegrip. Vergelijkingen van den tweeden graad. (en enkele van hoogeren graad, die hiermede EDEN met een en meer onbekenden. | De functie y —= ax? + bx + cc. Gonio- en trigonometrie: De goniometrie van den enkelen hoek. De trigonometrie van den rechthoekigen driehoek. Tafels. van “de goniometrische verhoudingen zelve en van haar logarithmen. Klasse IV. Stelkunde: Samengestelde interest. Rentetafels. Herhaling. Gonio- en trigonometrie: Voortzetting der goniometrie. Tri gonometrie van den scheefhoekigen driehoek. Klasse V. | Stelkunde: Herhaling. Gonio- en trigonometrie: Voortzetting van de vlakke drie- hoeksmeting. Herhaling. Voor Meetkunde. E | Algemeene opmerking. Bij het onderwijs in de meetkunde .
Page 34
Á. 32 wordt gestreefd naar geleidelijke opklimming van.een eenvou- dige behandelingswijze, voornamelijk op het bijbrengen van _ meetkundige kennis en practische toepassing gericht, tot een - strenger methode, waarbij de redeneering op den voorgrond, treedt en inzicht gegeven wordt in den logischen samenhang. van het geheel. Klasse |. Beginselen der vlakke meetkunde tot aan de evenredigheid van lijnen. Klasse II. Evenredigheid van lijnen. Vermenigvuldiging van ien Ge- lijkvormigheid. | Klasse IL. Voortzetting der. vlakke meetkunde. Herhaling, waarbij een overzicht wordt gegeven van het geheel en een denkbeeld van de axiomatische behandeling. Klasse IV. Stereometrie: Afstanden en hoeken ter bepaling van den onderlingen stand van punten, lijnen en vlakken. Veelvlakken. Inhoud van prisma, pyramide en afgeknotte pyramide. Beschrijvende Meetkunde: Orthogonale projectie, inleiding. "Klasse V. Stereometrie: Omwentelingslichamen. Bij den kegel aanschouwelijke behandeling van de verschil. lende kegelsneden. Inhoud en oppervlak van cylinder, kegel, afgeknotten kegel, bolsector en bol. Eigenschappen van den drievlakshoek (ook overbrengen op den boldriehoek). Herhaling. Beschrijvende Meetkunde: Voortzetting tot aan den bol. Herhaling. Eindexamenprogramma. . De Wiskunde. ‘ Algemeene Opmerking. Onderzoek wordt belan naar het inzicht in de theorie en naar de vaardigheid in het oplossen van vraagstukken. Terwijl bij het schriftelijk gedeelte het laat- ste op den voorgrond treedt, bepaalt het mondeling zich in hoofdzaak tot het eerste. Al. Stelkunde en driehoeksmeting. Het examen omvat de stof omschreven in het algemeen leerplan.
Page 35
33 A2. Meetkunde. 4 | Stereometrie : en beschrijvende ISSEUNDE, als omschreven in het algemeen leerplan. Reglement voor de eindexamens. Wijzigingen zouden aangebracht moeten worden in: art. |. Het eindexamen omvat: ‚1. stelkunde en RUE RGE, 2. meetkunde. | 3. natuurkunde enz. t.m. 13. art. 2. ek schriftelijk examen omvat de vakken 1, 2, 3, 4, 9, 10, | ‚ 12 en 13 van art. 1. « ° art. 3. veh het mondeling examen betreft in de vakken 1 tot en | met 4 van art. 1, geldt het bij art. 12 bepaalde. | art. 9. Het gebruik van boeken is verboden met uitzondering van die welke geen andere dan logarithmentafels, rentetafels en tafels van’ goniometrische verhoudingen: bevatten… art. 12. Van een mondeling examen in de vakken 1 tot en met 4 _var art. 1 is vrijgesteld. …… … … ot art. 14. Het oordeel over de kennis en de ontwikkeling der: can- didaten in elk der vakken, vermeld in art. 1... … Behalve door de programma’s kan ook door de keuze der Examenopgaven nog richting worden gegeven aan het onderwijs. Ten slotte de erkenning, dat het ‘werk van de Commissie- Beth, al is haar concreet programma te verwerpen, van groot nut is geweest voor het onderwijs door de veelvuldige aanleiding, die het gaf EDE bezinning en gedachtenwisseling. | |
Page 36
BOEKBESPREKINGEN. Leerboek der Goniometrie en T rigonometrie door P. Wijdenes. Derde Druk. P. Noordhoff, Groningen, 1927. $ Van het bekende leerboek der Gonio- en Trigonometrie van Dr. B. Gonggrijp en P. Wijdenes verscheen een derde door P. Wijdenes alleen bewerkte uitgave, waarin het geheele boek zoozeer blijkt te zijn omgewerkt en uitgebreid, dat het een bespreking alleszins ver- dient. De behandelde stof is namelijk in dien zin gewijzigd, dat het oorspronkelijk ook als schoolboek bedoelde werk voortaan bestemd is als studieboek voor de acten L. O. en K. 1, terwijl het daarnaast goede diensten zal kunnen bewijzen aan pas beginnende leeraren in wiskunde. Het vormt nu met de twee deelen Lagere Algebra van,P. Wijdenes, de Planimetrie en de Stereometrie van Dr: P. Molenbroek een volledig en onderling samenhangend stel betrouwbare leerboeken der lagere wiskunde, dat geheel op de hoogte staat van het tegen- _ woordige peil der genoemde examens en dat ongetwijfeld velen de studie zal vergemakkelijken en veraangenamen. De uitbreiding, die het boek verkregen heeft, betreft voornamelijk de volgende onderwerpen: in een afzonderlijk hoofdstuk, getiteld Toepassingen van de Optellingstheorema’s, wordt het logarithmisch maken van goniometrische vormen behandeld, verder de toepassing van de stelling van de Moivre op de afleiding van formules voor de goniometrische functies van veelvouden van een hoek en voor de machten van: goniometrische functies van een hoek; daarnaast nog iets over limieten en over goniometrische reeksen. In Hoofdstuk XI is nieuw de behandeling van de onderlinge afstanden van de merk- waardige punten in een driehoek en van het punt van Brocard; in Hoofdstuk XIII een uitbreiding van het probleem van Snellius. Hoofd- stuk XII is geheel aan vierhoeken gewijd. Uit het hoofdstuk over Goniometrische Vergelijkingen moge één discussie over oneindig groote waarden van de verkregen oplossingen vermeld worden. Een afzonderlijk hoofdstuk is gewijd aan uiterste waarden. Over den inhoud van het werk zou ik enkele opmerkingen willen maken. De hoofdstukken 1, III en IV zouden zeer aanzienlijk kunnen wor- den bekort en vereenvoudigd, wanneer onmiddellijk na Hoofdstuk de goniometrische cirkel werd ingevoerd; men komt hier vanzelf toe, wanneer men, om na te gaan, in welken zin de sinus van een scherpen hoek verandert, als de hoek toeneemt, de in lengte constante schuine zijde van een scherphoekigen driehoek laat wentelen om een der op die zijde gelegen hoekpunten. Men definieere dan den sinus onmid-
Page 37
35 dellijk algemeen als de (lengte van de) projectie van het wentelende been op de verticale middellijn, gemeten met den straal van den cirkel als eenheid (met toevoeging van een teekenafspraak) ; analoog hier- mee voor cosinus en tangens. De verwarrende term „goniometrische lijn” blijve achterwege; de toevoeging „gemeten met den straal als eenheid” natuurlijk nooit. Minder gewenscht is de uitdrukking (biz. 32) „Een cirkel met straal 1”. Men neemt den straal niet gelijk aan de eenheid van lengte, maar de eenheid gelijk aan den straal. In theorie zou bij dezen opzet natuurlijk ook Hoofdstuk I kunnen wegblijven; dit zou echter didactisch ongewenscht zijn. Ik zou in Hoofdstuk 1 echter liever de zeer verwarrende termen „Projectie, projecteerende lijn en geprojecteerde lijn”, die de schrijver met het oog op zijn Hoofdstuk II wel moet gebruiken, vermijden en van aan- liggende en overstaande rechthoekszijde en schuine zijde spreken: Dit is eenvoudiger, bij de toepassingen der trigonometrie (b.v. in de mechanica) veel gemakkelijker en levert bovendien het mnemotech- nische voordeel op, dat het praefix „co-”’ met het begrip „aanliggend” in verband gebracht kan worden. , In overeenstemming met het bovenstaande, waarin de goniometri- sche functies vóór allés als „Kreisfunctionen” gezien worden, zou ik in de Trigonometrie de grootheid R (straal van den omgeschreven cirkel) veel meer, dan nu reeds geschied is, op den voorgrond geplaatst willen zien. Het wezenlijke van den sinusregel b.v. is niet, dat hij een betrekking geeft tusschen de Zijden van een driehoek en de sinussen der overstaande hoeken, maar dat hij verband legt tusschen den straal van een Cirkel, een koorde van dien cirkel en den sinus van de bijbehoorende omtrekshoeken, dus dat hij de goniometrische vorm is van de planimetrische stelling, dat twee der genoemde groot- heden de derde: bepalen. De Sinusregel in den ‘áriehoek is, evenals die voor den koordenvierhoek (die trouwens in Hoofdstuk XII ontbreekt) slechts een toepassing van deze formule. Het lijkt mij te betreuren, dat de functie a. sin X —J- hb. COS x pas behandeld wordt na de vergelijking a. sin x + b. cos x == € en dan: nog maar alleen ter wille van de uiterste waarden. Omkeering van de volgorde en ruimere opzet van de studie der functie (draaien- de vector; begrip phase; toepassing in de theorie der harmonische beweging; Samenstelling van twee harmonische bewegingen iangs dezelfde lijn met denzelfden trillingstijd) zou mi. de voorkeur ver- dienen. : | Gaarne zou ik opgenomen hebben willen zien functies van den vorm a. sin” x + b. sin x + c en derg. Op blz. 20 mis ik de nauwkeurige interpretatie van de schrijfwijze tg. 909 — vo en de definitie van het begrip continuiteit. 4 Sina Mm tga +) man Dat uit Sin 5 Pe volgt tg He —B) mn wordt driemaal in extenso afgeleid, nl. op biz. 100 (targensregel), op blz. 162 (probleem van Snellius) en op blz. 212 (goniometrische vergelijkingen). Het zou gewenscht Zijn, de aandacht van den lezer te vestigen op de goniometrische identiteit van deze drie problemen.
Page 38
36 Vreemd is, dat bij de oplossing der vergelijking sin x — a de alge- meene oplossing wel aan de bijzondere wordt toegevoegd voor a O (blz. 46 seg). De beperking tot scherpe hoeken moest liever van den aanvang af vermeden worden, omdat de beginneling altijd geneigd is, zich met één oplossing: tevreden te stellen. Op blz. 49 staat niet vermeld, wat de letters k en n'in de algemeene oplossing eigenlijk beduiden. Overbodig is het gebruik van <- voor k; later (Hoofdstuk XV) geschiedt dit ook niet meer. — Op blz. 58 staat, dat de formule voor:sin (a + f) bewezen is VOOr het geval, data en f beide in het eerste quadrant liggen. Dit-is onjuist; ze is op blz. 53 alleen bewezen voor: het geval, dat a, $ en (a +) in l liggen. | Op blz. 66 wordt in het analytisch bewijs eener goniometrische iden- titeit gedeeld door een factor, terwijl verzuimd wordt te onderzoeken, of die factor ook nul kan worden. Dit verleidt den lezer tot gevaarlijke fouten. De behandeling van het twijfelachtige geval van de oplossing der scheefhoekige driehoeken lijkt mij noodeloos moeilijk en onlogisch. De cosinusregel moet hier liever vermeden worden. Geen der aangevoerde bedenkingen kan mij weerhouden, het boek goed te noemen. Dat het keurig uitgevoerd is, spreekt, gezien den naam van den uitgever, vanzelf. E. J. Dijksterhuis. Per la storia e la filosofia della matematiche. Collezione diretta da Federigo Enriques. Roma, Alberto Stock. | ‚N. 1. Gli Elementi d'Euclide e la critica antica en moderna, editi da Federigo Enriques col concorso di diversi collaboratori. Libri LIV. 1925. N. 4. Enrico Rufini. Il „metodo” di Archimede e le origini dell’ Analisi infinitesimale nell” Antichita. Die neue Bücherreihe, von der der erste und der vierte Band hier an- kündigt werden, will die historisch-phitosophische Bildung der Lehrer der Mathematik an den höheren Schulten Italiens fördern. Sie ent- stammt somit der VUeberzeugung, dass die Kenntnis der historischen Entwicklung der Mathematik als eine notwendige Ergänzung der modern-mathematischen ‘Ausbildung zu betrachten sei. Diese Veber- zeugung fängt auch bei uns an, sich in weiteren Kreisen zu verbreiten, ohne dass sie aber schon einen einigermassen bedeutenden Einfluss auf die Organisation des Hochschulunterrichts gewonnen hätte. [talien aber besitzt in F. Enriques einen Forscher, der seine Kräfte nicht nur der Entwicklung der modernen Mathematik gewidmet hat, sondern auch, wie F. Klein in Deutschland, der Vertiefung des Hochschulunter- richts und indirekt also auch des gesamten Mathematikunterrichts im angedeuteten Sinne. Seine aliseitige Beherrschung des mathematischen, philosophischen und philologischen Apparats setzt ihn in den Stand, seiber bedeutende Arbeiten auf dem vielverzweigten Gebiete der Ma- thematikgeschichte zu liefern. Wir verdanken jetzt diese neue Bücher- reihe wieder der nämlichen kräftigen Initiative, die uns auch schon
Page 39
37 die schöne Sammlung der Qüestioni riguardanti le Mathematiche Elementari geschenkt hat: Der erste Band, der von Enriques selber mit einigen Mitarbeitern redigiert worden ist, bringt eine Vebersetzung der Bücher L—I[V: von Euklid's Elemente;, die übrigen Bücher sollen in weiteren Bänden ‘der Sammlung zur Erstheinung gelangen. Der Text der einzelnen Definitionen, Postulate, ‘Axiome und Propositionen wird überall von kurzen, aber sehr inhaltsreichen und oft originetlen Anmerkungen begleitet, die dem modernen Leser die schwierige. Lektüre der griechischen Mathematik wesentlich erleichtern werden. Ich möchte ohne Anspruch auf Vollständigkeit aus dem Inhalte dieser Anmer- ‘ kungen einiges hervorheben. Die Postulate werden durchweg äls Konstruktionspostulate behan- delt. Enriques schliësst sich der von Zeuthen verteidigten Auffassung an, dass die Konstruktion in der griechischen Mathematik den Zweck habe, den Existenzbeweis der betreffenden Figur zu liefern. Dement- sprechend betrachtet er die Postulate als Fundamente der Probleme (Gleichungen), die Axiome dagegen als Fundamente der Theoreme (Identitäten). Bekanntlich ist dies eine der drei Unterscheidungen (nämlich die von Geminus herrührende), die Proklos in seinem Euklid- kommentar überliefert hat. Die ersten drie.Postulate können unge- zwungen in dieser Weise aufgefasst werden; das vierte aber (dass alle rechten Winkel einander gleich seien) muss dann als Kondition für die Eindeutigkeit der Verlängerung einer gegebenen Geraden über einen ihrer Endpunkte hinaus gedeutet werden, während das fünfte (das Parallelen-Postulat) als Kondition für die Möglichkeit der Kon- struktion eines Punktes als Schnittpunkt von zwei Geraden angesehen werden muss. Die Gleichheitsaxiome werden auf Aequivalenz, nicht Sn, Kongruenz bezogen. In dem Ungleichheitsaxiom VIIL („das Ganze ist grösser als sein Teil’) findet der Autor einerseits, nämlich in seiner Beziehung auf Strecken und Winkel eine Vorahnung der modernen Axiome der Anordnung, andererseits, wenn es auf Polygone angewendet wird, eine erste Formulierung des De Zolt-schen Postulats. Es wäre vielleicht wünschenswert gewesen, darauf sen dass Heiberg in seiner Text-ausgabe des. Euklid nur die Axtiome 1, HT, HI, VIT und VIII als echt betrachtet. Ich muss in dem engen Rahmen dieser Anzeige dk eine ausführ- lichere Besprechung verzichten. Ich möchte darum nur noch aus- sprechen, dass die Lektüre des Buches als Einführung in Euklid aufs wärmste empfohten werden kann; natürlich wird jeder, der tiefer zu dringen wünscht, nach dem griechischem Texte und nach dem vor- züglichen grossen Kommentare von T.L. Heath greifen müssen. Der vierte Band, der von dem ieider früh verstorbenen historisch- mathematischen Forscher Rufini herrührt, ist zu betrachten als das erste Kapitel einer geplanten Geschichte der Infinitesimalrechnùüng. Der Kern des Buches ist eine Vebersetzung des Ephodos von Afchi- medes, der merkwürdigen von Heiberg in 1906 entdeckten Abhandlung, die uns enthüllt hat, dass Archimedes sich, um zu seinen Resultaten
Page 40
38 zu gelangen, der sonst in der griechischen Mathematik streng ver- pönten Methode der Indivisibilia bedient hat. Der Autor gibt aber in einer ausführlichen Einleitung die Resultate seiner Untersuchungen über die Anfänge der Infinitesimalrechnung im klassischen Altertum und in einem Schlusskapitel eine moderne Interpretation des Archime- dischen Verfahrens. Er schliesst sich ganz der von Enriques wieder ins volle Licht gerückten Auffassung Tannery's an, die den Ursprung der griechischen Strenge auf dem Gebiete der unendlichen Prozesse in der von der Eleatischen Philosophie an den Grundbegriffen der Mathematik geübten Kritik sucht. Man wird natürlich auf einem Gebiete, wo unser ganzes Wissen auf zum Teil sehr subtilen Hypothesen ruht, öfters anderer Meinung: sein können als der Autor; da aber der Raum eine kritische Würdigung seiner Ansichten nicht gestattet, möge es mir nur vergönnt sein, .das grosse Verdienst, das er sich mit diesem geistreichen, ernsten und tiefdringenden Buche um die Geschichte der Mathematik erworben hat, dankbar anzuerkennen. ‚Oisterwijk, Juli 1927. E. J. Dijksterhuis. Leerboek der Stereometrie door F. J. Vaes, Tweede vermeerderde druk, prijs ing. f 4—, gecart. f 4.25. Deventer, ZE. E. Kluwer. Na een Voorrede bij den eersten, een Voorrede bij den tweeden druk en een Inleiding komt het Eerste gedeelte, handelende over: Het teekenen van lichamen, en eenvoudige berekeningen. In een en ander en trouwens ook later nog wel treft men nog al subjectieve meeningen aan, of wordt nog al eens de causerie-vorm gebezigd. De bedoeling van het eerste gedeelte is blijkbaar het geven van een soort van propaedeutischen cursus in de stereometrie, te behandelen in 3 à 3/5 maand (hoeveel uur per week?). Nu voel ik in ’t algemeen al niet veel voor een propaedeutischen cursus in de. meetkunde op'de H. B. S. of op het Gymnasium, maar voor een dergelijken cursus, wat de stereo- metrie betreft, in de vierde klasse van de H. B. S. of de vijfde van een Gymnasium voel ik absoluut niets. De leerlingen zijn dan toch zeker op een leeftijd gekomen, waarbij een werken met bijzonder onzuivere definities of redeneeringen gedurende een zoo lange periode geheel misplaatst is en niets anders dan tijdverlies beteekent, terwijl bovendien het „teekenen” mi. veel doeltreffender met het steeds winnende werkelijke (dit woord genomen in den zin, die op school- behandeling past) stereometrie-inzicht kan gepaard gaan Hij een methode, die het propaedeutisch onderwijs in dit vak nalaat. En wanneer de leerlingen nu na de 44 bladzijden propaedeuse zien staan: Tweede gedeelte, Theorie, wat moeten ze dan denken van de opgaven van het Eerste gedeelte, waarin „Toon aan” staat? Wat was in t voorafgaande juist en wat was onjuist? Wat kan behouden blijven en wat moet herzien worden? Neen, ik geloof niet, dat ik er. ooit toe zou komen om zoo te werk te gaan. Ik voel er verder ook niets voor om op een verdere beoordeeling van die geheele propaedeuse in te gaan.
Page 41
39 In de eerste 88 der Theorie” komen ook dingen voor, die mij niet kunnen bekoren. Wanneer de heer Vaes de grondslagen onzer meet- kunde beschouwt als te berusten op waarneming”, dan loopt hij hierover toch wel heen op een wijze, die voor de eenigszins gevorderde leerlingen, die de stereometrie bestudeeren, niet meer past. En wanneer hij dan als derde grondstelling noemt: Bij twee evenwijdige lijnen, die door een derde gesneden worden zijn de overeenkomstige: hoeken gelijk en als vierde, die van de vorige niet onafhankelijk is: Door een punt buiten een (rechte) lijn kan men altijd één, maar niet meer dan één lijn trekken, die evenwijdig is met de eerste, terwijl de bewijzen der stellingen „Als twee platte vlakken drie niet op één rechte lijn gelegen punten gemeen hebben, moeten zij geheel samen- vallen” en „Als twee platte vlakken een punt gemeen hebben, dan hebben ze ook een rechte lijn gemeen” het zonder nieuw axioma moeten stellen, dan komt mij ook dit alles in een stereometrie-werk van 256 bladzijden niet erg passend voor. In 8 30 wordt de definitie van den hoek tusschen twee kruisende lijnen vooropgezet, terwijl de motiveering eerst daarna BEAVER wordt. Dit is mi. niet aan te bevelen. De stelling in 102 van S 37 omtrent de grootte van de projectie van een hoek t/o. van de grootte van den hoek zelf is fout. Nu wordt in een noot en in het Aanhangsel wel een correctie gegeven, maar het komt mij voor, dat men nooit een steiling mag uitspreken, die op zich zelf genomen foutief is. Dat de boltweehoek bij de beginselen behandeld wordt en dat ook drievlakshoek en boldriehoek te zamen besproken worden heeft zeer zeker voordeelen, maar onaangenaam vind ik ’t nu weer te zien, dat: bij de fundeering van den boltweehoek verwezen wordt naar het eerste deel van het boek. Ook het gebruik maken van omwentelings- cylindervlak en omwentelingskegelvlak in de ‘beginselen heeft zijn voordeelen. In 8 63, handelende over de gelijk- en eslikonneneid van drie- vlakshoeken en boldriehoeken, zie ik den volgenden zin: „De 5 ge- vallen van de vlakke meetkunde kunnen letterlijk herhaald worden voor de ruimte (en den bol)”. Dit is onjuist. Het geval „b. 1 zijde, een hoek aan en den hoek over die zijde” vereischt evengoed een MES nsvan » (over het goede mits. … in de planimetrie heb ik al eens op een algemeene bijeenkomst gesproken) als „d. 2 zijden en den hoek over een er van”, maar dan is men er nog niet! Laat de heer Vaes hier eens over nadenken of ’t anders in een of ander uitgebreid (ander) stereometrie-boek nazien! Ik heb bij het lezen van deze 8 nog een bezwaar ondervonden: Wat zijn symmetrische figuren? Deze vraag opperde ik al bij mij zelf bij de lezing van 8 48, handelende in 't algemeen over symmetrie van figuren en lichamen (is een lichaam geen figuur?). Want bij de lezing van deze laatste 8 lijkt ’t of deze figuren een bepaalden stand to. van elkaar moeten innemen. En nu doe ik de vraag, of dat nu bij ’t spreken over symmetrische drievlaks- hoeken en boldriehoeken ook nog het geval moet zijn of dat slechts (behalve natuurlijk de grootte der elementen twee aan twêe) de ver- schillende zin dergelijke aaneenschakeling hunner elementen van be- lang is?!
Page 42
40 Op blz. 153 lees ik „Men noemt twee lichamen. gelijk en gelijk- vormig, als zij verdeeld kunnen worden in deelen zoodanig, dat de deelen van het eene gelijken gelijkvormig zijn met ‘die van het andere lichaam, en bovendien. … ” Men kan toch zeker hier moeilijk spreken van een definitie, die den vicieuzen cirkelgang vermijdt!!! Bij de bespreking van het gedeelte, dat over inhouden handelt, neemt de schr. als fundamenteele eigenschap aan: de stelling van Cavalieri. Dit zou ik nooit doen. Over die stelling met de leerlingen eens te praten kan geen kwaad — het is zelfs voor hen, wien men de inte- graalrekening niet wil onthouden, hoogst wenschelijk — maar die stelling tot onvoorwaardelijken grondslag vansverdere afleidingen te kiezen, behoort‘in een elementair leerboek niet plaats te hebben: „Im allgemeinen ist es aber schwer, wenn nicht unmöglich, die genauen Bedingungen anzugeben, unter denen die Formel*) gilt” zeggen „ Weber und Wellstein. . In 8 95 wordt een definitie der „prismatoïde” gegeven, die men in verschillende. leerboeken nog wel meer. aantreft. Het wordt toch eens wel tijd, dat iedereen weet, dat een prismoïde (prismatoïde) een veelvlak ®) is, waarvan de hoekpunten in twee evenwijdige vlakken liggen. Uit! | | kak ‚De figuren in het boek voldoen over het algemeen aan redelijke eischen. Onberispelijk zijn ze echter geenszins alle, o.a. niet de figuren 155 en 156 (pyramiden met doorsneden). En zoo vond ik bij de om- wentelingslichamen toch ook wel een en ander, dat mij niet beviel. De namen „blok”, „kapje” en „gordel” in plaats van de van ouds bekende kunnen mij niet bekoren. [k voel voor dat verhollandschen en verkorten niet veel, zeker niet, wanneer nieuwe namen niet beter passend zijn dan oude. Met den naam „schijfsector’ kan ik vrede heb- ben, met den naam kom” (als in het-boek bedoeld) echter weer niet. Uit het vele, dat ik van dit boek kan zeggen, is door mij slechts een greep gedaan. Uitgeput ben ik evenwel in dit opzicht niet, hoewel ik het er thans maar bij zal laten. | Van het aantal vraagstukken wil ik alleen nog zeggen, dat het wel voldoende is. D. P. A. V. 1) D. w; z. de formule, die het principe van Cavalieri inhoudt. 2) Meer omvattend: een lichaam met rechtlijnige ribben, waarvan de hoekpunten in twee evenwijdige vlakken liggen en dat door snij- vlakken evenwijdig aan die vlakken volgens rechtlijnige veelhoeken gesneden wordt.
Page 43
DE. UNIVERSITAIRE OPLEIDING TOT LEERAAR IN : WISKUNDE EN AANVERWANTE VAKKEN. (Rapport van de commissie, belast met de behartiging van de belangen van de opleiding tot leeraar in wiskunde en aanverwante vakken ij) -In-een op 30 October 1926 te Utrecht gehouden vergaderirig is door afgevaardigden van. de besturen van de vier r volgende ver- eenigingen of vakgroepen: / | De groep „Leeraren in Wiskunde. en Nattiurwetenschappen aan Gymnasia en Lycea” van het Genootschap van Leeraren aan Nederlandsche Gymnasiën, | De Vereeniging van Leeraren in de Wiskunde, de Mechanica en de Kosmographie aan Hoogere Burgerscholen met vijfjarigen cur- sus B, Lycea en Meisjes- BADOR ibn met 5/6 jarigen CUrSUus, De Vereeniging van Leeraren bij het RK. M. en V. H. Oner: wijs Sint Bonaventura, namens de groep van leeraren in wiskunde van die vereeniging, ne De Vereeniging van Leeraren bij hiet Chr. M. O., namens de „groep van leeraren in wiskunde van-die vereeniging, | … eene commissie ingesteld, waaraan. werd- opgedragen hare aan- dacht te wijden aan de vraag, hoe de opleiding tot Leeraar ‘in Wiskunde en aanverwante vakken in het belang van het onderwijs, dat zij, die deze opleiding ontvangen, later zullen hebben te geven, het best‘zou ‘kunnen worden geregeld. De commissie besloot zich aanvankelijk alleen bezig te houden met de universitaire opleiding. Wat deze betreft, vereenigde. zij zich in beginsel met dé denkbeelden, welke zijn uitgesproken in het rapport van de Commissie, welke van het College van Inspecteurs bij het M. O. de opdracht ontving een onderzoek in te stellen naar den toestand van het onderwijs in Wiskunde en aanverwante vak-
Page 44
42 ken op de H. B. Scholen, getiteld „Beschouwingen over de Univer- sitaire opleiding.tot leeraar in Wis- en Natuurkunde.” *) Den 12en Januari 1927 richtte de Commissie zich tot elk der faculteiten van Wis- en Natuurkunde aan de drie Rijksuniversitei- ten en aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam met het verzoek, haar wel te willen mededeelen, of de leden der faculteit zich in beginsel met de in het bovengenoemde rapport uitgesproken denkbeelden over de leemten, die de universitaire opleiding tot leeraar in Wis- en Natuurkunde vertoont, konden vereenigen, of zij, in dat geval, gênegen waren, de verwezenlijking dier denkbeelden te bevorderen, voorzoover dit nog niet was geschied en of de facul- teit, in dat geval, bereid was aan de Commissie mede te deelen, welke maatregelen daartoe genomen waren of zouden worden. Op dit verzoek werd achtereenvolgens antwoord ontvangen. van de. faculteiten te Leiden, Groningen, Utrecht en Amsterdam. Deze antwoorden, die hier met toestemming der faculteiten worden ge- publiceerd, luiden, afgezien van aanhef of recapitulatie van. het ontvangen schrijven, als volgt: 1. Van de faculteit te Leiden, namens de hoogleeraren in Wis- kunde: | Leiden, 4 Maart 1927. Dat de ín het rapport genoemde leemten de Universitaire Opleiding aankleven geven wij toe. Evenals de stellers van het rapport zijn wij overtuigd van de vormende waarde van het onder- richt in de lagere wiskunde, gezien in haar verband met de hoogere, en van het gewicht van de verdieping van het onderwijs, die een gevolg kan zijn door, meer dan thans geschiedt, den nadruk te leggen op de historische ontwikkeling en op de grondslagen der wiskunde. Wel zouden wij er op willen wijzen, dat een dergelijk onderricht o.í. alleen dan vruchtbaar kan zijn, wanneer de student reeds een redelijke kennis der hoogere wiskunde bezit. In de tweede plaats: tot elk uitvoerbaar plan tot een verbetering van het onderwijs zullen wij gaarne medewerken. Zonder meer- deren steun zullen wij echter weinig kunnen doen. Te Leiden wordt het onderwijs in de wiskunde en de mechanica 1) Bijvoegsel van het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde, 2e jaar- gang, 1925/26, pag. 81—95.
Page 45
43 gegeven door drie docenten, die daardoor alle drie een vrij scherp omlijnde taak voor zich hebben. Geen dezer zou bij het groote en steeds groetende aantal tentamina en examina in staat zijn het aantal zijner colleges uit te breiden. Ongetwijfeld zou een college over sommige onderwerpen uit de elementaire wiskunde, in hun verband met de hoogere beschouwd, van belang zijn en belangstelling ondervinden. Ook de mogelijkheid van historisch onderwijs zouden wij met vreugde begroeten. Maar de hier aanwezige docenten zouden een dergelijk onderwijs alleen kunnen geven, wanneer zij er van afzien de studenten eenigszins met de problemen der tegenwoordige wiskunde bekend te maken; bij de hedendaagsche ontwikkeling der wiskunde is dat doel niet dan na een vrij lange voorbereiding te bereiken. Derhalve luidt onze conclusie, dat een uitbreiding van onze werk- zaamheden onmogelijk is, en dat wij door ze te vervormen o.i. een middel zouden aanwenden erger dan de kwaal, dat wij echter gaarne zullen medewerken tot een aanvulling van ons PRESE in elk der genoemde richtingen. Mede namens Prof. ‘Kluyver, (w. 2.) W. VAN DER. WOUDE. 2. Van de faculteit te Groningen. Groningen, 15 Maart 1927, . De faculteit wenscht voorop te stellen, dat de universitaire opleiding op wetenschappelijke vorming gericht is. Duidelijk werd deze van ouds gehuldigde opvatting nog eens door Minister de Visser omschreven in de M. v. Toelichting bij de wijziging van de H. O.-wet van 1 Maart 1920. Zich kantende tegen maatregelen waardoor het doctoraat zou worden „een acte van bekwaamheid in een bepaald vak”, vervolgt de Minister: „De universiteit krijgt daardoor het karakter eener vakschool. Dit nu is zij in haar wezen niet, al bereidt zij ook voor tot het bekleeden van maatschappelijke betrekkingen, waarvoor een wetenschappelijke opleiding wordt vereischt. Het leidend beginsel is dat men.... in staat wordt ge- steld, .... zelfstandig de wetenschap te beoefenen.” In dit verband zou men zelfs in twijfel kunnen trekken, of het wel juist is: van „universitaire opleiding tot leeraar in wiskunde” te spreken. Bij den bestaanden toestand is de faculteit echter van meening,
Page 46
AÂ dat aan de universiteit rekening behoort gehouden te worden met het-feit, dat veel studenten in de-wiskunde later als leeraar werk- zaam zullen zijn. Met uw Commissie is zij van oordeel, dat voor den leeraar vertrouwdheid met de vakken, die hij doceeren moet, een vereischte is en dat kennis van de Axiomatiek der wiskunde en van de lagere wiskunde, uit een hooger sanopun. beschouwd, voor hem van belang zijn: | Daarbij zij opgemerkt, dat de faculteit reeds geruimen ‘tijd op het hier aangegeven standpunt heeft gestaan, maar dat zij tengevolge van het beperkte aantal leerkrachten voor wiskunde aan de Gron. Universiteit niet in staat geweest is het onderwijs geheel in over- ‘eenstemming daarmede te geven, aangezien zij meende dat anders zoowel de wetenschappelijke vorming van de studenten in de wis- kunde alsook de belangen van andere categorieën van studenten, die wiskunde-onderwijs ontvangen, geschaad zouden worden. In verband met de overige eischen, die bij de examens gesteld moeten worden, acht de faculteit het niet 'gewenschit, dat de ge- schiedenis HEE wiskunde als examenvak wordt toegevoegd. - Namens de faculteit, (wg) H. J. BACKER, Voorzitter. (w.g.) F. ZERNIKE, Secretaris. 3. Van de faculteit te Utrecht. | De Utrecht, 28 Maart 1927. In antwoord op Uw schrijven van 16 Januari 1927 heeft de faculteit van Wis- en Natuurkunde de eer U mede te deelen, dat 4 van meening is, dat er leemten van den bedoelden aard bestaan; 2°, de meerderheid der Commissie, uit haar midden aangewe- zen, in beginsel genegen is, de verwezenlijking dier denkbeelden te bevorderen; a. 3°. die Commissie van oordeel is, dat de daartoe te nemen maatregelen van meer of minder STUDEREN aard kunnen worden geacht. | De leiding, die den studenten zou kunnen worden verschaft om hen in hoogere mate tot het leeraarsambt te bekwamen, zou bijvoorbeeld kunnen bestaan in het geven van college-uren, be- paaldelijk voor bevordering van dat doel bestemd, en al of niet
Page 47
45 verplicht gesteld. Maatregelen van meer ingrijpenden aard zouden daarentegen verandering van het Akademisch Statuut vereischen; als voorbereiding daartoe ware het wenschelijk, dat een Commissie van en in „het leven werde Beroepen. | ‘ Namens de Faculteit van wis- en Natuurkunde ajd Rijks- Universiteit te Utrecht, (w.g.) H.F. NIERSTRASZ, Voorzitter. (w. g.) W.C. DE GRAAFF, Secretaris. 4. Van de faculteit te Amsterdam. Amsterdam, 1 April 1927. . Met het in Uw schrijven bedoelde. rapport. … kunnen wij ons slechts in zooverre vereenigen, als daarin de aandacht geves- tigd wordt op het groote belang van historische, didactische, elementair-methodologische en kentheoretische beschouwingen voor den a.s.‘ docent in-de Wiskunde. Inzonderheid de H.H. Prof. Dr. Hk. de Vries en Prof. G. Mannoury, die o.a. met de wiskundige. opleiding der candidandi belast zijn, hebben zich steeds krachtig beijverd, in die richting werkzaam te zijn. Dat zulks uit de bena- mingen der door hen gegeven colleges weinig blijkt, vindt zijn oor- zaak hierin, dat zij van oordeel zijn, dat beschouwingen als bover- bedoeld: over het algemeen beter aan hun doel beantwoorden, indien zij aan het wiskundeonderwijs in: engeren zin worden verbonden, dan bij het geven van afzonderlijke EONSBEE over ‘die onderwerpen kan worden verwacht. Anderzijds meenen wij evenwel uit enkele uitlatingen in -het | rapport te moeten opmaken, dät de opstellers daarvan de inden laatsten tijd in de kringen der docenten ‘vaak verkondigde meening deelen, dat verbetering in het onderwijs te verkrijgen zou zijn, door het z.g. „strenger maken” daarvan, wat in werkelijkheid neerkomt op een onmatige uitbreiding van dat onderwijs in de richting der abstracte axiomatiek. Ofschoon, gelijk reeds werd opgemerkt, dit punt in het bedoelde rapport slechts terloops wordt aangeroerd, missen wij daarin noode een krachtig protest tegen bedoeld streven, t dat oi. van een volkomen miskenning van de psychologische en paedagogische gezichtspunten getuigt, die bij de ontwikkeling van
Page 48
46 het wiskundig denken in het oog gehouden dienen te worden. *) Wat het nemen van bepaalde maatregelen ter verbetering van de universitaire opleiding van a.s. docenten in ons vak betreft, komt het ons voor, dat inzonderheid het voor de studenten scheppen van gelegenheid tot practische oefeningen in het doceeren, echter buiten universitair verband, aanbeveling zou verdienen. Namens de Faculteit voornoemd, (w.g.) J.C. H. DE MEIJERE, Voorzitter. (w.g.) P. VAN DER WIELEN, Secretaris. De Commissie meent uit deze antwoorden de volgende conclu- sies te mogen trekken. Alle faculteiten van Wis- en Natuurkunde erkennen de wenschelijkheid, dat in het hooger onderwijs aan a.s. leeraren in wiskunde en aanverwante vakken aandacht wordt ge- schonken aan de onderwerpen, die in het boven geciteerde rapport der Commissie-Beth worden genoemd, terwijl de faculteiten der drie Rijks-Universiteiten tevens de in dat rapport verdedigde mee- ning deelen, dat, zooals de toestanden thans zijn, de beoefening dier onderwerpen niet voldoende tot haar recht komt. Op grond van de instemming met de ook door haar gehuldigde denkbeelden, welke. de Commissie aldus van de zijde van het Hooger Onderwijs mocht verwerven, meent zij thans niet langer te mogen wachten met het publiceeren van een door haar bij den aanvang van hare werkzaamheden ontworpen plan voor de wijze, waarop het Universitair onderwijs rekening zou kunnen houden met den lateren leeraarswerkkring van studenten in de Faculteit van Wis- en Natuurkunde. Aan de uiteenzetting van dit plan wenscht zij, ede naar aanlei- ding van de boven gepubliceerde antwoorden, de VorBEnaS opmer- kingen te laten voorafgaan: 1. Wanneer men als uitsluitend doel van de Úniversitie studie stelt de vorming van hen, die in staat zijn zelfstandig de wetenschap te beoefenen in dien zin, dat zij de verdere ontwikkeling der weten- schap rechtstreeks kunnen bevorderen, zou men inderdaad kunnen. =r 1) Naar aanleiding van deze alinea zij het der Commissie vergund, op te merken, dat de Commissie-Beth in haar rapport over de universi- taire opleiding tot leeraar in Wis- en Natuurkunde geenerlei aanleiding had, zich over de OERDEISE quaestie uit te spreken.
Page 49
47 betwijfelen, of men wel van een universitaire opleiding tot het'ambt - van leeraar in wiskunde mag spreken en dus ook, of men verlangen mag, dat bij de inrichting van de studie met den toekomstigen leeraarswerkkring van een groot deel der studenten rekening wordt gehouden. Het lijkt echter wel zeer de vraag, of die doelstelling en die conclusie in de wet op het Hooger Onderwijs en in de gel- dende gewoonten steun vinden. Wanneer men toch bedenkt, dat art. 1 der H. O.-wet het doel van het hooger onderwijs. mede . omschrijft als vorming en voorbereiding tot het bekleeden van maatschappelijke betrekkingen, waarvoor een wetenschappelijke opleiding vereischt wordt, dat diezelfde wet aan het diploma van het met goed gevolg afgelegd doctoraal-examen oriderwijsbevoegd- heid verbindt, terwijl men de practijk ziet uitwijzen, dat het over- groote deel der studenten in wiskunde na voltooiing hunner studie een werkkring bij het V. H. of M. O. zoekt, mag men toch zeker van de faculteiten van Wis- en Natuurkunde verwachten, dat zij zich niet op het star-theoretische standpunt zullen stellen, dat de latere werkkring harer leerlingen haar niet aangaat (men stelle zich voor, dat de medische faculteit hetzelfde standpunt innam) en dat zij het als plicht zullen voelen om, nu zij eenmaal onderwijs-bevoegdheden te verleenen hebben, ook zorg te dragen, dat zij den doctorandus tot de uitoefening dier bevoegdheid hebben voorbereid. Het lijkt der Commissie dus voor geenerlei twijfel vatbaar, dat men het recht heeft, om van universitaire opleiding tot leeraar in wiskunde te spreken. 2. De Commissie is van meening (een meening, die in het geciteerde “rapport der Commissie-Beth met nadruk is uitgespro- ken), dat behandeling van de door haar voor den a.s. leeraar in wiskunde en aanverwante vakken gewenschte onderwerpen slechts zal mogen geschieden als aanvulling van-de bij de tegenwoordige inrichting der studie ter sprake komende gebieden, niet ter ver- vanging van een deel daarvan. Het is noodzakelijk, dat de doc- torandus op de hoogte zij van de problemen der hedendaagsche wiskunde en er mag dus geen sprake zijn van verlaging van het wetenschappelijk peil der studie. Wanneer men dan ook als argument tegen de gewenschte veranderingen hoort aanvoeren, dat de studie- tijd daarvoor te kort is, dan kan daarop slechts worden geantwoord, dat de duur der studie behoort af te hangen van de noodzakelijk te stellen eischen en dat een als redelijk erkend verlangen tot ver-
Page 50
48 zwaring van die eischen niet op grond v van een te korten studietijd kan worden afgewezen. | 3. De Commissie heeft in mondelg onderhoud niet zelden hare denkbeelden hooren bestrijden met de redeneering, dat het toch eigenlijk niet aangaat, een ‘uitbreiding van de studie in Wis- - | en Natuurkunde te bepleiten, wanneer men bedenkt, welk een slechte bezoldiging in onzen tijd aan het ambt van leeraar is ver- bonden. Deze redeneering lijkt haar principiëel onjuist: de eischen van het ambt bepalen de eischen der opleiding; naar beide tezamen heeft de bezoldiging zich te richten. Het gaat niet aan, om ôf de vervulling van het ambt òf de verzorging van de opleiding te ver- waarloozen, omdat de Overheid te kort schiet in materieele waar- deering van een intellectueel beroep. | 4. De Commissie is van meening, dat behandeling van onder- werpen, als de door haar bedoelde, in het algemeen beter aan het doel zou beantwoorden, wanneer zij gegeven zou worden door dezelfde docenten, die ook met het wiskunde-onderwijs in engeren zin zijn belast, dan wanneer zij aan afzonderlijke docenten zou worden ‘opgedragen. Voorzoover. het echter den thans in functie zijnden docenten niet mogelijk is hunne werkzaamheden in den verlangden zin uit te breiden, zou het wenschelijk zijn, dat de tacul- teiten van wis- en natuurkunde in samenwerking met de samen- werkende vereenigingen van leeraren in wiskunde naar uitbreiding harer samenstelling streefden. 5. De Commissie verwacht geen heil van een eventueele aan- yulling van de universitaire studie in den door haar gewenschten zin, wanneer daarmee niet tevens een aanvulling van de op de examina te stellen eischen gepaard gaat. Een concreet daartoe strekkend voorstel zal aan het eind van dit rapport worden geformuleerd. 6. Een eventueele aanvulling der studie met het oog op latere onderwijsbevoegdheid in een zeker vak moet evenzeer gelden voor hen, die die onderwijsbevoegdheid in dit vak als bijvak van het doctoraal-examen verwerven, als voor hen, voor wie het hoofd- vak is. | 7. Voorzoover de in.het hieronder te publiceeren Gate. te maken opmerkingen niet uitdrukkelijk de wiskunde alleen betreffen, gelden ze ook voor a.s. leeraren in mechanica en kosmographie. De toepassing van de door de Commissie aanvaarde beginselen
Page 51
Verschenen : ANALYTISCHE MEETKUNDE DOOR Dr. J. A. BARRAU TWEEDE DEEL De Ruimte Prijs geb. f 14.50. Vroeger verscheen: DEEL Ì HET PLATTE VLAK ‘ Prijs geb. f 10.20. Verschenen: Prof. Dr. HK. DE VRIES en P. WIJDENES Leerboek der Beschrijvende Meetkunde 5 druk van v. PEscH-WiJjDENEs Leerboek der Beschrijvende Meetkunde, 151 fig. in de tekst en 40 op uitslaande platen. Geb. f 3.60. Verschenen ; P. WIJDENES Leerboek der Goniometrie en Irigonometrie 3e druk geb. f 4.75. Verschenen : Dr. A. G. PLOEG Hypergeometriese Funkties f 2.50. UITGAVEN VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN
Page 52
Verschenen ; B. P. HAALMEIJER en J. H. SCHOGT Inleiding tot de leer der verzamelingen Prijs geb. f 3.25. J. H. SCHOGT Beginselen der Theoretische Mechanica Een leerboek met vraagstukken Deel 1, Kinematica, Krachtenleer, Arbeid en Arbeidsvermogen {3.—, geb. f 3.50. Deel [I, Massageometrie, Dynamica, Statica f 3.75, geb. f 4.25 Prof. Dr. G. SCHOUTEN De Grondslagen der Rekenkunde Met toepassing op de Grenswaarden, Oneindige Reeksen en Producten, Gedurige Breuken, Dubbelreeksen, 2e druk geb. f 3.90. Dr. M. SCHEFFER De Herleiding van eenige Randvraag- stukken tot een Integraalvergelijking Prijs f 2.50. UITGAVEN VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN