Bijvoegsel van het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde, jaargang 3 // 1926-1927, nummer 3

Page 1

BIJ VOEG SEL VAN HET: NIEUW TIJDSCHRIFT DO DO VOOR WISKUNDE OD OD GEWIJD AAN ONDERWIJSBELANGEN ONDER LEIDING VAN J. H. SCHOGT eN P. WIJDENES MET MEDEWERKING VAN. Dr. H. J. E. BETH Dr. E. J. DIJKSTERHUIS DEVENTER OISTERWIJK Dr. B. P. HAALMEIJER Dr.D.J.E.SCHREK _ Dr. P. DE VAERE AMSTERDAM UTRECHT BRUSSEL Dr. D. P. A. VERRIJP ARNHEM 3e JAARGANG 1926/27, Nr. 3 P. NOORDHOFF — GRONINGEN Prijs per Jg. van 10 à 12 vel f 4.—. Voor inteekenaars op het ‘Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde en Christiaan Huygens f 3.—.

Page 2

Het Bijvoegsel van het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde verschijnt in zes tweemaandelijksche afleveringen, samen 10 à 12 vel druks. Prijs f4.— per jaargang. Zij, die tevens op het Nieuw Tijdschrift (f6.—) of op „Christiaan Huygens” (f 8— zijn ingeteekend, betalen f3—.. Artikelen ter opneming te zenden aan J. H. Schogt, Amsterdam, Frans-van-Mierisstraat 112; Tel. 28341. Aangeteekende zendingen met bijvoeging: „Bijkantoor Van-Eeghenstraat”. Het honorarium voor geplaatste artikelen bedraagt f 20— per vel. De prijs per 25 overdrukken of gedeelten van 25 overdrukken bedraagt f 3,50 per vel druks in het vel gedrukt. Gedeelten van een vel worden als een geheel vel berekend. Worden de over- drukken buiten het vel verlangd, dan. wordt voor het afzonderlijk drukken bovendien f6— per vel druks in rekening gebracht. ‚_ Boeken ter bespreking en ter aankondiging te zenden aan P, Wijdenes, ‘Amsterdam, Jac. Obrechtstraat 88; Tel. 27119.

INHOUD.

Dr. PAUL DE VAERE, Naar Aa ENNE van de kane in de uiterste en middelste reden. (Vervolg) En VERSLAG, door de Vereeniging van Directeuren van ‘Hoogere Burgerscholen met 5 jarigen cursus, inzake het rapport der eene, Ee A aan den Inspecteur Dr. E. JENSEMA . . . 69 OPMERKINGEN naar aanleiding van het Verslag, door het Bestuur van ‘de Vereeniging van Directeuren van Hoogere Burgerscholen met vijfjarigen cursus, uitgebracht in zake het BOMS: bns voor hae en aan- verwante vakken . .. <13 RAPPORT van het Bestuur van de Vereeniging van Leeraren in de Wiskunde, de Mechanica en de Kosmographie aan Hoogere Burgerscholen met vijf- jarigen cursus B, Lycea en Meisjes Hoogere Burgerscholen met 5-6j. cursus 80 Eenige opmerkingen betreffende het ontwerp van een leerplan der commissie-Beth 84 Boekbespreking . .... 4 ee « « « « « (Wordt vervolgd) 92

Voor de complete jaargangen 1 en 2 (samengebonden) zijn losse banden verkrijgbaar bij den uitgever P. NOORDHOFF te Groningen àâ f 1.25, VERSCHENEN : | A. A. D. BOUWHOF en }. C. LAGERWERFF HANDELILSREKENEN. Deel I f 2.25. Antwoorden f 0.50... — Deel [Il f 2.30. Antwoorden f 050 Deel IE f 2.90. — Deel IV verschijnt begin 1927. Uitvoerige uitwerkingen der vraagstukken voor leeraren 1 III à f1.00. Hiervan worden geen pres.-exem. verstrekt. UITGAVE VAN P, NOORDHOFF TE GRONINGEN.

Page 3

65 : Schrijver we. nu: | a net + BX — AB == AX’, BX’; AB —= AX’, dan leiden we daaruit af, in verband met het slot van nr. 3, at (AX L=BX, (AX=AB, wat met (9) en (8) gelijkstaat. ‚Daar verder (AX)j=AK — Bok — AB — AX, is ook (10) bewezen. __ De betrekkirigen (3), (8), (2), DD leveren dadelijk de oplossing van de vier vraagstukken: Het segment AB terugvinden. (door een meetkundige constructie) als gègeven is één van de vier stukken AX, AX’, BX, BX’. HL REGELMATIGE TIENHOEKEN.. had 1. Verschillende soorten ‘van regelmatige n-hoeken. _Ìs een cirkelomtrek in n gelijke deelen verdeeld eri verbindt men de deelpunten om de p (p < n) — zoodat elke koorde een boog —? van den cirkelomtrek onderspant — dan ontstaat steeds een regelmatige veelhoek, al of niet convex. Het aantal zijden van dien veelhoek is gelijk aan het quotiënt van n door den grootsten gemeenen deeler van n en p. Opdat de gevonden veel- hoek een n-hoek zij, is het dus noodzakelijk en voldoende, dat p onderling ondeelbaar is met n. Daaruit leidt men gemakkelijk deze stelling af: Er bestaan zooveel soorten regelmatige n-hoeken, als er getallen zijn kleiner dan 5 en onderling verdeelbaar met n, dus En, Ss bijv. n= 15, dan mag men p= 1, 2, 4, 7 nemen. Er zijn dus vier soorten regelmatige vijftienhoeken, waarvan we de zijden voorstellen door: Cis, ls Ci5, 2, 2 4, Ki: 7; dé eerste alleen is convex. Hunne middelpuntshoeken bedragen opvolgend: dr nd - 3609 x-1 3606 x 2 360° ik 360° x 7 15 15 515 7 15

Page 4

66 [Daar niet-convexe regelmatige veelhoeken de gedaante aan- nemen van sterren, zou men ze regelmatige ster-veelhoeken kunnen noemen] 2. De twee soorten regelmatige tienhoeken. Is n= 10, dan mag men p=1, 3 nemen. Er zijn dus twee soorten regelmatige tienhoeken : de convexe en de stervormige. De eerste ontstaat, als men de opeenvolgende deelpunten verbindt van een in tien gelijke. deelen verdeelden cirkelomtrek; zijn zijde noemen wij Ci0,1; de tweede ontstaat, als men diezelfde deelpunten om de drie verbindt; zijn zijde noemen wij Ci0,3. | 3. Stelling. 1) De zijde van den convexen regelmatigen tienhoek in een cirkel beschreven is het grootste stuk van den inwendig in U. M. R. verdeelden straal. 2) De zijde van den stervormigen regelmatigen tienhoek in een cirkel beschreven is het kleinste stuk van den uitwendig in U. M.R. verdeelden straal. A: Fig. 17. Bewijs. Noemen we R ‘den straal, dan kunnen we vo met te bewijzen dat | | __Cio3- Cor=R, Cro3 X Cro1 =R* of ee | _ AC —AB==R, AC. AB = R?.

Page 5

67. Alle hoeken in de figuur met één boogje aangeduid zijn gelijk (36°) daar zij gelijke boogmaat hebben; hetzelfde geldt voor de met twee boogjes gemerkte hoeken (729). Bijgevolg is AC — AB —= AC — AD = DC = OC =R. De gelijkbeenige driehoeken OAD en ACO zijn gelijkvormig (een basishoek gemeen); dus is m | OA __ AD R AB rn en ee ats a [2 ÂC “CO of  ER of AC. AB = R?. Gevolgtrekking : _Cio1 Ee W5— 1); Cok W5 F1). | B 4. Constructies voor de regelmatige tienhoeken in een cirkel beschreven. . . Elke constructie van 8 II, nr. 4, levert een oplossing. De fig. 18, 19, 20 behoeven dan ook geen verdere verklaring. Fig. 18. Men merke op, dat in fig. 19 en 20 ook C51 en Cse direct te vinden zijn. - | | 5. . Vraagstukken. | 1) Een convexe regelmatige tienhoek construeeren als gegeven is a) zijn zijde of b) het verschil:tusschen straal en zijde. 2) Een stervormige regelmatige tienhoek construeeren als ge geven is a) zijn zijde of b) de som van straal en zijde. Gegeven is dus één der vier stukken R;, Rj, Ru, R‚. De slot- opfmerking van 8 Il, nr.6 doet dus het middel aan de hand om

Page 6

68 R te bepalen, en dan’ levert de constructie van den tienhoek geen moeilijkheid meer op. Fig. 19, s Een andere oplossing was natuurlijk deze: een regelmatigen tienhoek T’ teekenen (convex voor 1, stervormig voor 2); is £ Fig. 20. het element van T’, dat met het gegeven element / overeenstemt, dan vermenigvuldige men T’ eenvoudig met ee

Page 7

VERSLAG, door de Vereeniging van Directeuren van Hoogere Burgerscholen met 5-jarigen cursus, in zake het rapport der Commissie- Beth, uitgebracht aan den Inspecteur Dr. E. Jensema. Den Heer Inspecteur van het Middelbaar Onderwijs Dr. E. Jensema te Groningen. Naar aanleiding van Uw schrijven d.d. 18 Mei 1926, no. 359, betreffende het bekende rapport der Commissie-Beth hebben: wij gemeend het oordeêl der leden onzer Vereeniging dienaangaande te moeten inwinnen en heeft ons Bestuur zich mitsdien bij rond- schrijven van 22 Juni, no. 167, tot oe leden gewend met de vol- gende vragen: le. Acht U het in bedoeld rapport uitgewerkt leerplan over- laden? 2e. Lijkt U de leerstof geschikt. voor. de klassen, waarvoor ze aangegeven staat? | : Op de 101 verzonden circulaires kwamen 88 antwoorden in, waarvan 65 ten aanzien van vraag 1 in bevestigenden zin, en 58 ten opzichte van vraag 2 in ontkennenden zin. Op vraag Ì gaven” 9 directeuren een ontkennend en 14 een twijfelachtig antwoord; op vraag 2 antwoordden 10 bevestigend, terwijl 20 zich. hierover niet uitspraken. of een twijfelachtig antwoord. inzonden. Door tal van collega’s was het antwoord opgesteld in overleg met de be- trokken leeraren der school. Op grond der ingekomen en voor den geest van het ontwerp waardeerende beschouwingen, meent het. Bestuur intusschen niet ‚ zonder meer tegen het rapport-Beth steling te mogen nemen en acht het een uitvoerige bespreking gewenscht. Uit tal van in- gekomen antwoorden blijkt bovendien min of meer, dat het tegen- woordig leerplan der wiskundige vakken niet of niet meer bevredigt en wijziging gewenscht is. |

Page 8

70 Bij het opstellen van zijn uitspraak gaat het Bestuur uit van de onderstelling, dat ten opzichte der hierna volgende punten de toestand bestendigd blijft, zonder in het minst vóór of tegen die bestendiging partij te trekken. Het ligt echter voor de hand, dat indien met wijziging in het wiskunde-programma een verandering in die punten gepaard mocht gaan, zulks van invloed zou geweest zijn op den uitslag der enquête en derhalve op het advies. Bedoelde punten zijn de volgende: le. de cursusduur der H.B.S. blijft 5-jarig; Ze. het aantal lesuren voor de wiskundige vakken blijft onver- anderd; 3e. de toelating tot de H.B.S. blijft op dezelfde wijze geregeld, m.a.w. het gehalte der leerlingen blijft op hetzelfde peil; 4e. de H.B.S. dient als opleidingsschool ook voor leerlingen met minder wiskundigen aanleg, ’tgeen des te Sterker gevoeld wordt, nu er slechts aan enkele scholen een A-afdeeling is op- gericht; 5e. het blijft de bedoeling, dat de geboden leerstof door de leerlingen zal worden verwerkt en de oppervlakkigheid zal worden tegengewerkt; | 6e. door de vrijstelling bij het eindexamen worden alleen de zwakkere leerlingen mondeling geëxamineerd, als gevolg waar- van alleen deze onderzocht worden op hun theoretische kennis. Met inachtneming van deze zes punten komen wij op grond der ingekomen antwoorden tot de volgende conclusies, die wij hier zonder nadere motiveering neerschrijven. a. De aangegeven leerstof is een verzwaring van het wiskunde- programma der H.B.S., zoodat onder die omstandigheden zeker van overlading gesproken moet worden. b. Het programma is veel te gedetailleerd; vooral bij een nieuw leerplan is het gewenscht de groote lijnen, de eischen van toe- lating en die van het eindexamen aan te geven en de verdeeling der leerstof eenigszins aan de practijk over te laten. (Uit tal van antwoorden blijkt, dat over de leerstofverdeeling weinig eenstem- migheid bestaat, een soepel programma komt aan alle wenschen tegemoet). c. Het is noodzakeijk veel tijd voor het maken van vraagstuk- ken (natuurlijk geen gekunstelde) en herhaling over te laten.

Page 9

71 …_d. Het oog’ der Commissie-Beth was te veel gericht op de leerlingen, die later in wiskundige richting verder studeeren (on- danks het gestelde op biz. 1 van het rapport). € Er is te weinig rekening gehouden met den gemiddelden leerling in de verschillende klassen. Al. 4 van blz. 2 ware ter ver- duidelijking aan te vullen met de woorden „en vooral met den leeftijd der leerlingen”. | | f. Het is ongewenscht als regel voor te schrijven, dat alle wis- en natuurkundige vakken in dezelfde’ afdeeling in de hand van één leeraar worden gegeven (blz. 3 van het rapport) g. Waar voorgesteld wordt, onderwerpen der thans gedoceerde leerstof òf te schrappen, òf te beperken, worden daarvoor veelal moeilijker onderwerpen in de plaats geboden. Het invoeren ‘van vierdecimalige logarithmentafels b.v. geeft slechts weinig tijdwinst en. vindt dan ook slechts luttele instemming. h. De eisch, dat de middelmatige leerling bij inspanning van al zijn krachten het gegeven programma moet kunnen verwerken, is onbillijk tegenover de andere leervakken der middelbare school, - die toch zeker ook op een deel van de kracht en den 6 der leerlingen recht hebben. In aansluiting met deze opmerkingen ‘van meer algemeenen aard volgen hier nog eenige, die op bijzonderheden betrekking hebben. f Bij de rekenkunde (blz. 4) bestaat ernstig bezwaar tegen de voorgestelde veranderingen, als zijnde deze te moeilijk voor leerlingen van 12 à 13 jaar; het bijbrengen der fundamenteele logische begrippen enz. geschiedt gemakkelijker bij de meetkunde. k. Het werken met BORA WELE getallen wordt WEG: noo- dig geacht. Ll. Het vervallen van de vergelijkingen van den eersten -graad in klasse 1 vindt weinig instemming, evenmin de rekenwijze van Horner in kl. Il en de gebroken lineaire functie y= axHb in kl. II. cxtd m. Indien bij den tegenwoordigen stand (zie vooral punt 4) de differentiaalrekening al worde ingevoerd, moet deze wel tot een minimum worden beperkt; de integraalrekening in V vindt veel tegenkanting. Zelfs met inachtneming hiervan zal voor uitbreiding van het programma in V de noodige tijd ten eenenmale ontbreken. n. Dat vogens de Commissie-Beth de algebra het meest lijdt

Page 10

72 aan het euvel der verwaarloozing van fundamenteel-theoretische inzichten (blz. 8) ligt niet in de eerste plaats aan het huidige programma, doch veel meer aan het bevattingsvermogen en den leeftijd der leerlingen. Binnen het raam van het tegenwoordige leerplan zouden anders ‘ook wel idealen der Commissie te ver- wezenlijken zijn. | o. De behandeling der formules voor sinus en cosinus van veelvouden van ‘hoeken (blz. 18) is geheel overbodig; de toepas- sing van de goniometrie op ESSE vraagstukken vindt wel instemming. p. De behandeling van ellips, parabool en hyperbool vindt sympathie; men vreest echter ook hier gebrek aan tijd. q. De herziening van de grondbeginselen der planimetrie in IV ontmoet bijna algemeene afkeuring; evenzoo het vervallen der beschr. meetkunde als leervak en de uitsluiting van den drievlaks- hoek. Wat de aanvullende onderwerpen betreft, geldt ook hier het bezwaar van gebrek aan tijd. r. Voor zoover er antwoorden zijn ingekomen over mechanica en cosmografie blijkt, dat men in het algemeen er niet mee in- genomen is, dat het mechanica-onderwijs voor sommige leerlingen in klasse IV een einde neemt. Het zou onbillijk zijn, hier onvermeld te laten de talrijke be- tuigingen van sympathie voor de degelijkheid van den arbeid der Comissie-Beth, zooals die zich meermalen uitsprak in antwoorden ook van hen, die overigens tegenstanders van den inhoud bleken te zijn. | | Ten slotte: Mocht een algemeene herziening van het Middel- baar onderwijs aan de orde komen, dan vertrouwen wij, dat met meerdere uitgesproken wenschen rekening zal worden gehouden. Namens het Bestuur: (w.g.) J. J. PRINS, Voorzitter. … H.J. VAN DE STADT, Secr. Dordrecht de | 19 Oct. 1926. Kampen, | .

Page 11

OPMERKINGEN NAAR AANLEIDING VAN. HET VERSLAG, door het Bestuur van de Vereeniging van Directeuren van Hoogere. Burgerscholen met vijfjarigen cursus uitgebracht in zake het ontwerp-leerplan voor ha en aanverwante vakken. Het Bestuur van de Vereeniging van Directeuren van Hoogere Burgerscholen met vijfjarigen cursus zond ons een afdruk van het verslag *), dat naar aanleiding van een onder de leden. dier ver- eeniging gehouden enquête aan den inspecteur Dr. Jensema werd uitgebracht in zake het door onze commissie opgestelde ontwerp- leerplan voor wiskunde, mechanica en kosmographie. Het zal aan een ieder begrijpelijk voorkomen, dat, waar wij in het algemeen steeds met groote belangstelling hebben uitgezien naar de over ons ontwerp-leerplan uitgesproken meeningen, onze. aandacht wel in het bijzonder gericht was op het advies van de vereeniging, welker leden in de eerste plaats geroepen moeten worden geacht, om over ‘het onderwijs op de H. B. Scholen met vijfjarigen cursus te oordeelen. Niet alleen, omdat wij verlangend „waren, té vernemen, of de meerderheid van hen invoering van het ontwerp-leerplan al dan niet verkieselijk zou vinden, maar ook, omdat wij uit de samenvatting van de door hen uitgesproken meeningen kennis. hoopten te nemen vande. denkbeelden, welke op.tal van bijzondere, in ons rapport aangeroerde punten waren geuit en van de argumenten, die ter verdediging of ter bestrijding, hetzij van ‘de door ons gehuldigde principes, hetzij van de- daaruit voortvloeiende voorstellen waren aangevoerd, om. daarna die kennis te kurinen benutten bij een herziening van ons ontwerp. vn SUSE nu &chter niet verhelen, dat wij in deze verwach- 1) Zie blz. 69 van ‘dezen jaargang.

Page 12

74 tingen in meer dan één opzicht zijn teleurgesteld. Het uitge- brachte rapport toch bevat naar onze meening ten eerste geen volledig en ondubbelzinnig oordeel over onze voorstellen en het kan ons, ten tweede, slechts van zeer gering nut zijn bij onze pogingen, het ontwerp zoo te amendeeren, dat wij, met handhaving onzer beginselen, aan algemeen uitgesproken verlangens tegemoet kunnen komen. , Ter verdediging van deze meening willen wij in de eerste plaats wijzen op enkele gebreken, welke de gestelde vragen ons toe- schijnen te vertoonen. Die gebreken zijn tweeërlei: de vragen handelen over punten, ‘die, hoewel niet van belang ontbloot, niet in de eerste plaats doorslaggevend mogen zijn bij de beoordeeling van een leerplan en ze laten na te vragen naar datgene, waar het voor die beoordeeling juist in de eerste plaats op aankomt. Inderdaad, wanneer van de 88 uitgebrachte stemmen een meer- derheid van 65 de vraag: Acht U het in bedoeld rapport uitgewerkt leerplan overladen? _ bevestigend en een meerderheid van 58 de vraag: Lijkt U de leerstof geschikt voor de klassen, waarvoor ze aangegeven staat? ontkennend beantwoordt, wat is daarmede dan eigenlijk bewezen voor of tegen de noodzakelijkheid en de mogelijkheid, het wis- kunde-onderwijs in den door ons aangegeven zin te hervormen?” Wanneer, om een voorbeeld te noemen, een directeur het Algebra- programma in klasse Il te moeilijk vindt, de behandeling van de kegelsneden in klasse Ill onuitvoerbaar en het mechanica- programma in klasse V te uitgebreid en wanneer hij zich dan, op deze en dergelijke gronden, verplicht acht, de eerste vraag be- vestigend en de tweede ontkennend te beantwoorden, heeft hij dan eigenlijk door zijn stem een volledig en ondubbelzinnig oor- deel over ons ontwerp uitgesproken? Bevat zijn stem dan een oor- deel over de beginselen, die aan ons rapport ten grondslag lig- gen, beginselen, die noch door een andere verdeeling van de leerstof over de klassen, noch door het schrappen van sommige der voorgestelde onderwerpen zouden worden aangetast en waar- van de handhaving ons vrij wat meer ter harte gaat dan de volledige aanvaarding van elk der voorstellen, waarin wij ze hebben trachten te verwezenlijken. Of meent men, dat ons leerplan staat

Page 13

75 en valt met de rekenwijze van Horner, de methode der volledige inductie, de homographische functie en de botsing van volkomen veerkrachtige lichamen? Maar hoe denken de directeuren over datgene, waarmee het leerplan wèl staat en valt? Het rapport zegt het ons niet, althans niet uitdrukkelijk en niet algemeen en het laat ons dus in het duister over de meeningen der directeuren op de punten, waarop wij die het liefst zouden hebben vernomen. Was dit noodig? Waren er bezwaren tegen, nog andere vragen te stellen, dan het tweetal, dat nu aan de leden der vereeniging is’ voorgelegd? Was het uitgesloten, iets te vragen als het volgende: Hoe denkt gij in beginsel over het voorstel der Commissie, om, meer dan tot dusver geschiedde, in het onderwijs op de H.B.S. den nadruk te leggen op de theoretische zijde van de wiskunde en de mechanica? Hoe over de aanbeveling, het historische element sterker in het onderwijs te laten doordringen? Kunt gij u in beginsel vereenigen met het streven, het func- tioneele denken te bevorderen en, als consequentie daarvan, de beginselen der infinitesimaalrekening in te voeren? Hoe denkt gij over het voorstel, de leervakken Mechanica en Kosmographie te herstellen in de positie, die zij vóór 1920 innamen? En eerst dan de vragen te laten volgen: Welke opmerkingen hebt gij te maken over de wijze, waar- op deze beginselen in het ontwerp-leerplan zijn verwezenlijkt? Acht gij het tot stand gekomen leerplan overladen? Acht gij de leerstof overal geschikt voor de klassen, waar- voor zij is voorgeschreven? Intusschen, wij hebben thans te maken met wat wèl aan de leden der vereeniging is gevraagd en zonder de hoop op te geven, dat het hierbij wellicht niet blijven zal, hebben wij ons thans. bezig te houden met de antwoorden, die zij, op de nu gestelde vragen gegeven hebben. De beschouwing hiervan brengt echter nieuwe redenen tot teleurstelling met zich mee. In de eerste paats bevreemdt het, op niet minder dan vijf plaatsen in het door het Bestuur uitgebrachte verslag opmerkingen aan te treffen, die òf niet anders dan door.een niet overal ver-

Page 14

76 klaarbaar misverstand kunnen worden verklaard òf die onver- mijdelijk tot misverstand aanleiding zullen geven. Verklaarbaar misverstand heerscht er, wanneer. onder b ge- klaagd wordt, dat het programma te gedetailleerd is. -Het is namelijk niet onze bedoeling, dat de definitieve redactie van een bij Koninklijk Besluit vast te stellen programma voor het onder- wijs in de door ons behandelde vakken de leerstof zoo in details zou regelen, als ons ontwerp de voorstellen formuleert. Wij wilden vóór alles duidelijk zijn en wij meenden, daartoe onze opvatting over de te behandelen leerstof tot in onderdeelen te moeten uiteenzetten. Hadden wij dit nagelaten, dan zouden wij zonder - verweer hebben gestaan tegen het verwijt van vaagheid, dat ons dan onvermijdelijk zou hebben getroffen. Minder verklaarbaar is het misverstand dat onder h ons den eisch toeschrijft, dat wij alle krachten der leerlingen op de wis- kunde en de aanverwante vakken zouden willen concentreeren. Men zal ons er wel niet in ernst van verdenken, dat wij ooit zouden vergeten, dat. de wiskunde één vak is onder vele andere en wij meenden daarom, voldoende duidelijk te zijn, als wij schreven, dat de leerling met ernst al zijn krachten behoorde in te spannen, zonder nog eens nadrukkelijk te vermelden, dat wij daarmee dat deel zijner krachten bedoelden, dat voor de wiskunde beschikbaar is. Geheel onverklaarbaar echter wordt de misvatting onzer bedoe- lingen, wanneer tot tweemaal toe bijna algemeene afkeuring wordt uitgesproken over het doen vervallen van onderwerpen, die in het leerplan zeer uitdrukkelijk met name worden genoemd en waaraan zelfs nog een afzonderlijke toelichting is verbonden. Zoo lezen wij onder q, dat men het uitsluiten van den: drievlakshoek betreurt, terwijl ons programma voor klasse V vermeldt: -„meet- kunde op den bol in verband met den drievlakshoek’”’, en de toe- lichting ‘nader aangeeft, waarom dit onderwerp naar een andere plaats is overgebracht, dan waarop het tegenwoordig voorkomt. Ook is het ons onbekend, dat wij de Beschrijvende Meetkunde zouden hebben laten vervallen. Wij hebben integendeel de leerstof voor: dit vak, dat wij met den naam „methode der orthogonale parallel-projectie” voldoende duidelijk aangeduid waanden, in veel grootere uitvoerigheid behandeld, dan in het thans van kracht zijnde programma geschiedt; de aandachtige lezer zal er on- getwijfeld in slagen, in ons ontwerp het voorstel voor deze leer-

Page 15

dee 11: stof en de daarop betrekking hebbende toelichting-op te sporen. Tot misverstand aanleiding gevend is ten slotte de opmerking onder r, waarin wordt meegedeeld, dat men er in het algemeen niet mede was ingenomen, dat het mechanica-onderwijs voor sommige leerlingen na klasse IV een einde neemt. Wij kunnen niet aannemen, dat in deze opmerking een critiek op ons leerplan besloten ligt, waarin immers het Mechanica-onderwijs na klasse IV voor niemand ophoudt. Maar wat beduidt ze dan? Zoo het een critiek is op den huidigen toestand, wat doet ze dan in dit rapport, dat op alle andere punten de thans vigeerende regelingen zonder critiek aanvaardt? En waarom is ze dan niet geformuleerd als een betuiging van instemming met ons streven, de mechanica in den vroegeren staat te herstellen? In de tweede plaats treft het ons pijnlijk, zonder nadere moti- veering (welk bezwaar was er tegen, die te geven?) de bewering te lezen, dat wij ontrouw zouden zijn geworden aan een onzer meest uitdrukkelijk beleden beginselen, aan. het beginsel namelijk, dat het wiskunde-onderwijs op de H.B.S. geschikt moet zijn voor alle leerlingen, die in staat zijn tot het ontvangen van Middelbaar Onderwijs en dat de belangen van hen, die de wiskunde ‘bij hun verdere studie noodig zullen hebben, niet dan in de tweede plaats mogen worden behartigd. In de opmerking d toch lezen we, dat het oog der Commissie, ondanks het gestelde pp blz. 1 van het rapport, te veel gericht was op de leerlingen, die later in ‘wis- kundige richting verder studeeren, terwijl de onder 4e geformu- leerde voorwaarde schijnt te impliceeren, dat de H.B.S. na invoe- ring van ons leerplan hare geschiktheid als opleidingsschool voor leerlingen met minder wiskundigen aanleg zou kunnen verliezen. Naar aanleiding van het eerste willen wij slechts opmerken, dat wij de overtuiging bezitten, bij het opstellen van het leerplan getrouw te zijn gebleven aan het op blz. 1 van het rapport uit- gesproken beginsel en dat wij ons in die overtuiging niet geschokt voelen door de ongemotiveerde bewering van het tegendeel. Wat echter het tweede betreft, zouden wij de vraag willen stellen, wat men eigenlijk verstaat onder dien wiskundigen aanleg, dien de H.B.S. niet bij al hare leerlingen aanwezig mag onder- stellen. Bedoelt men hiermede, dat de H.B.S. niet van al hare leerlingen mag eischen, dat zij in staat zijn onder behoorlijke

Page 16

78 leiding een zoodanige ontwikkeling van het vermogen tot abstrac- tie, tot logisch denken en tot exact spreken te verkrijgen, dat zij de fundamenteele mathematische en mechanische begrippen: kun- nen hanteeren en deze begrippen in eenvoudige oefeningen kunnen toepassen? Of wil men er mee zeggen, dat zij niet bij alle leer- lingen dat wiskundig uitvindingsvermogen mag onderstellen, dat in staat stelt tot eigen productie, tot de zelfstandige vorming van nieuwe begrippen en de zelfstandige oplossing van problemen? Bedoelt men het laatste, dan kan men in volle gerustheid ons leerplan aanvaarden, omdat daarin juist de studie der theoretische beginselen, die van den leerling veel meer het vermogen tot op- neming en reproductie eischt, dan dat tot eigen schepping, op den voorgrond gebracht wordt. Vereenigt men zich echter met de eerste formuleering en verwerpt men, wat dan consequent is, op grond daarvan ons leerplan, dan mag de vraag gesteld worden, of men daarmee dan niet tevens het beginsel opgeeft, dat de H.B.S. aan hare leerlingen zekere eischen op intellectueel gebied moet stellen en dat het haar plicht is, een programma te bezitten, dat het mogelijk maakt, te onderzoeken, in hoeverre aan die eischen wordt voldaan. Dit beginsel geeft ons leerplan echter niet op; het is zoodanig geconstrueerd, dat het met leerlingen, die wij Op intellectueel gebied „normaal begaafd” zouden willen noemen, bij ernstige krachtsinspânning, zoowel van hunne’ zijde, ‘als van die hunner docenten, kan worden uitgevoerd. Maar het is niet geschikt — wil niet geschikt zijn — voor hen, die middel- baar onderwijs volgen, waar meer uitgebreid lager- of ambachts- onderwijs verkieslijker zou zijn. Vraagt men ons nu echter, ter bestrijding van dit betoog, of wij exact kunnen definieeren, wat wij onder normale begaafd- heid verstaan, of wij criteria kunnen aanwijzen, die. in staat stellen, uit te maken, of normale begaafdheid aanwezig: is en of wij kunnen bewijzen, dat uit die criteria de toelaat-. baarheid van ons leerplan volgt, dan zullen wij op al deze drie punten ons onvermogen moeten erkennen. Dit drukt ons echter slechts weinig, daar toch zij, die ons op deze wijze zouden. willen bestrijden, evenmin in staat zullen zijn, de verlangde definities en criteria te geven en daaruit de ontoelaatbaarheid van ons leerplan te bewijzen. Wij meenen'‘echter, dat wie niet misver- staan wil, zal moeten toegeven, dat in onderwijskringen de

Page 17

79 term „normaal begaafd” een tot op vrij geringe individueele schat- tingsverschillen bepaalde beteekenis heeft en dat men doorgaans’ vrij goed in staat is, zonder wetenschappelijke criteria te beslissen, of een leerling voor Middelbaar Onderwijs geschikt is of niet. In dien zin nu meenen wij den term „normaal begaafd” te kunnen handhaven: de bewering toch, dat een leerling, die bij de tegen- woordige organisatie van de H.B.S. als zoodanig wordt be- schouwd, de in ons-leerplan voorgestelde onderwerpen niet in hoofdzaak zou kunnen volgen, is, naar onze meening, nog steeds niet door redelijk overtuigende gronden gesteund. Wij willen ter voltooiing van ons betoog thans nog de volgende losse opmerkingen maken: ‚ Onder g wordt geklaagd, ‚dat, waar voorgesteld wordt, onder- werpen der thans gedoceerde leerstof òf te schrappen òf te be- perken, daarvoor veelal moeilijker onderwerpen in de plaats geboden worden;.waarbij als voorbeeld vermeld wordt, dat het invoeren van vierdecimalige logarithmentafels slechts weinig tijd- winst geeft. Wij kunnen de overtuigende kracht van dit voorbeeld niet inzien. Hoe men ook over de invoering van de bedoelde tafels moge denken, men zal toch kwalijk kunnen volhouden; dat het - rekenen met logarithmen er moeilijker of bewerkelijker door wordt. Onder n lezen wij, dat de (blijkbaar toegegeven) verwaarloozing van de fundamenteel-theoretische inzichten op-het gebied der algebra moet worden toegeschreven aan den leeftijd en het bevat- tingsvermogen van den leerling, met welke opmerking blijkbaar ‘wordt bedoeld, dat men de hier bestaande euvelen door invoering van een nieuw leerplan niet zal kunnen wegnemen. Het is ons niet gelukt, de juistheid van deze opmerking zonder nadere toe- lichting in te zien, daar wij ons niet kunnen voorstellen, welke onderwerpen uit de algebra zich in beginsel aan een correcte be- handelingswijze zouden onttrekken. De opmerkingen, onder í, k, Ll, m, o, p‚ gemaakt, zullen Gan ons in ernstige studie worden genomen. De Commissie: Deventer, | (w.g.) H. J. E‚. BETH, Voorzitter. 's-Gravenhage, | EN . VAN ANDEL. Rolduc, °° (Nov. 1926, ; 4 CRAMER. Oisterwijk, „ E.J. DIJKSTERHUIS, Secr.

Page 18

\ RAPPORT van het Bestuur van de Vereeniging van Leeraren in de Wiskunde, de Mechanica en de Kosmographie aan Hoogere Burger- scholen met vijfjarigen cursus B, Lycea en Meisjes- Hoogere Burgerschoten met 5-/6-jarigen cursus. Aan den Weledelzeergeleêrden Heer Dr. E. Jensema, te Groningen. „Ter voldoening aan het verzoek, gedaan in Uw brief van 18 Mei 1926, no. 358, hebben wij. hieronder onze meening op schrift gesteld aangaande het rapport van de commissie-Beth, daarbij in het bijzonder de vragen overwogen hebbende, of het leerplan al of niet'overladen is, en of de leerstof, voor de verschillende klassen aangegeven, geschikt is voor leerlingen in die klassen. … Wij hebben het leerplan uitvóerig in al zijne onderdeelen be- sproken, en enkele punten voor ons zelf nader uitgewerkt teneinde een helderder inzicht in aard en omvang der in die punten neer- gelegde leerstof te verkrijgen. Op grond van ‘onze besprekingen ‘en onderzoekingen meenen wij te mogen verklaren, dat invoering van het ontwerp-leerplan eene zeer belangrijke verbetering van het onderwijs in de exacte vakken zou beteekenen, en dat de voor de verschillende klassen aangegeven leerstof zoodänig behandeld kan worden, dat zij voor de leerlingen dier klassen geschikt is. Bij de beantwoording der vraag, of het: programma overladen is, moet men rekening houden met de bedoeling der voorstellers, het maken van vraagstukken tot het (voor het verkrijgen van voldoende inzicht in de theorie en van voldoende technische vaardigheid) noodzakelijke te beper. ken; doet men dit, dan kan onzes inziens het programma niet over- laden genoemd worden, behalve op’ enkele punten, die in het volgende nader zullen worden aangegeven De beperking in’ de

Page 19

81 vraagstukken kan trouwens niet overal even groot zijn; zoo zal men naar onze meening de vraagstukken voor algebra in de eerste en voor stereometrie in de vierde klasse niet sterk kunnen be- perken. | | Wij veroorloven ons thans eenige opmerkingen over de afzon- derlijke alineae van het programma en over de toelichting. Rekenkunde. Bij het punt „practische oefeningen in het rekenen” zouden wij gaarne den nadruk op het woord practisch” gelegd zien: wij denken hier bijvoorbeeld aan de in natuurkundige vraag- stukken zoo nuttige benaderingen uit het hoofd. Algebra. Het programma voor de eerste klasse is niet om- vangrijk, dat voor rekenkunde voor die klasse wel, daarom schijnt het ons wenschelijk, die onderdeelen zoo veel mogelijk als één vak te behandelen, en dus bijvoorbeeld één rapportcijfer voor: reken- en stelkunde toe te kennen. De ingekleede vraagstukken Ween in het programma voor de tweede klasse niet genoemd; het komt ons niet juist voor, ze geheel weg te laten, maar men dient er voor te zorgen, dat het in ver- gelijking brengen gemiddeld niet moeilijker is dan bij de vraag- stukken, waartoe de natuurkunde leidt. Bij de algebraïsche behandeling van een stelsel van n verge- lijkingen met n onbekenden behoorde te worden aangegeven, dat men zich kan beperken tot de practische oplossing, en niet behoeft in te gaan op de mogelijkheden van afhankelijkheid, enz. Het schijnt ons aanbevelenswaardig, bij de behandeling der worteltrekking niet verder te gaan dan v(a-£ Vb), en zich bij het rationeel maken van noemers te beperken tot die’ met twee vierkantswortels. Waar de commissie-Beth het gebruik van rente- tafels meent te moeten toelaten, Zijn wij van meening, dat men met de interestrekening zeker niet zoo ver moet gaan, dat het gebruik van zulke tafels voordeelig wordt. De theorie van het irrationeele getal is zeer moeilijk; o.i. moet niet meer geëischt worden dan het aanbrengen van het begrip; zeker mag niet worden gevorderd, dat de SOEMEER eene on- berispelijke theorie zullen kennen. De onderwerpen: continuiteit, theorema van Rolle, middel- waardestelling, welke eene inleiding vormen tot de reeksontwik- keling, kunnen gevoegelijk bij de facultatieve onderwerpen worden gebracht, daar anders het algebraprogramma voor de vierde klasse 6

Page 20

82 overladen zou worden. Met de behandeling van hoogere afgeleiden zal men wel niet verder gaan dan de tweede. Trigonometrie. Het wil ons voorkomen, dat de stof een weinig anders over de klassen verdeeld moet worden, en wel zoodanig dat de derde (waar veel meetkunde behandeld moet worden) en de vierde (met haar groot algebraprogramma) een weinig verlicht worden. Meetkunde. Het schijnt ons moeilijk, als na de behandeling van de projectiestelling de goniometrische functies ter sprake komen, deze te beperken tot scherpe hoeken. Men zou dus mis- schien beter doen de scheefhoekige driehoeken aan het einde der desbetreffende alinea te plaatsen. “De begrippen macht, machtlijn en machtpunt zouden 0. in aan- sluiting aan de cirkelbundels naar de facultatieve onderwerpen kunnen worden overgebracht. Het voorgeschreven programma schijnt ons alleen dan te realiseeren, wanneer veel minder tijd dan tegenwoordig geschiedt, aan vraagstukken wordt besteed. Het komt ons voor, dat het programma voor de vierde klasse te omvangrijk is: de behandeling ervan vordert veel tijd, niet het minst door het optreden van nieuwe begrippen. Bij eene besnoeiing lijkt ons de herziening der grondbeginselen der vlakke meetkunde het eerst in aanmerking te komen om té worden opgeofferd; wij gelooven echter niet, dat dit onderwerp niet op eene voor de leer- lingen begrijpelijke manier kan worden behandeld. In de beschrij- vende meetkunde moet men niet te ver gaan met constructies over bollen. | | | Mechanica. De eenige opmerking die wij over dit fraaie programma zouden kunnen maken is, dat de splitsing van de mechanica in die van het punt in de vierde en die van het vaste lichaam in de vijfde klasse het bezwaar meebrengt, dat men geen eenvoudige evenwichtsvraagstukken in de vierde klasse kan be- handelen; en dat de balans niet het gelukkigste voorbeeld van een werktuig is. | | Kosmographie. Bij onze besprekingen is de vraag naar voren gekomen, of het niet wenschelijk zou zijn, de kosmographie weder over de vierde en de vijfde klasse te verdeelen. De cursus is voor de vijfde klasse reeds kort, en het is- misschien minder gewenscht, in deze klasse nog nieuwe leervakken te beginnen. In geen geval zouden wij echter aan deze wijziging het derde mechanica-uur in

Page 21

83 de vierde klasse willen opofferen. Mocht in de practijk het kosmo- graphieprogramma wat te omvangrijk blijken, dan zou men ge- voegelijk de leerstof der laatste drie alineae kunnen weglaten. Ww.g.) P. G..TIDDENS. _» …_N. G.W. H. BEEGER. „JH. SCHOGT. Üieend Sa Ee ber 1926. Amsterdam | SepSmDen

Page 22

EENIGE OPMERKINGEN BETREFFENDE HET ONTWERP VAN EEN LEERPLAN DER COMMISSIE-BETH. p \ ? , EN rà noÂdd oe yodupara eis uaviar nepurgêrrer. Waar het volgende herhalingen bevat van hetgeen reeds is gezegd door de heeren Vollewens, Heyting, Prins e.a, *) beschouwe men dat als teeken van instemming. Er zal niet steeds worden verwezen. | Een woord van waardeering zij nogmaals gebracht aan de Commissie, die heel wat van het verouderde durft opruimen en een programma heeft samengesteld, dat ook mi. in vele opzichten aantrekkelijk iS. Invoering van een nieuw leerplan brengt uit den aard der zaak risico mee. Blijft dit tot het redelijke beperkt, dan behoeft men hiervoor niet op zij te gaan. Het volgende stukje berust echter op de overtuiging dat we hier te veel wagen, dat invoering en bona fide uitvoering van het ongewijzigde concept mogelijk de genadeslag zou beteekenen voor de toch reeds verminderde popu- lariteit der H.B.S. 5. Voert men het programma in en licht men de hand met de uitvoering, dan ontstaat een chaos. Een deel van de voorgestelde leerstof lijkt mij te lastig. Hier- door wordt de vraag, welk aantal lesuren voor dit programma voldoende is, voor mij practisch zinledig. De Commissie acht voor de wiskunde alleen, het aantal uren van de bestaande regeling toereikend. Allen nu, die het met de voorgestelde leerstof vrijwel 1) Eerst nadat dit stukje naar den zetter was, kreeg ik inzage van het verslag der Vereeniging van Directeuren en de betreffende opmerkingen der Commissie-Beth.

Page 23

85 eens zijn, geef ik dringend in overweging nog eens grondig na te gaan of zij zich bij deze uitspraak kunnen aansluiten. Men vergelijke wat er afgaat met wat er bijkomt. Besnoeiingen betref- fen in hoofdzaak (mi. zeer terecht) de vraagstukken. Tijdsbespa- ring geeft dit ongetwijfeld, vooral bij de wortelvormen, logarithmen en samengestelde interestrekening*). Er zij echter aan herinnerd. dat de ‘Commissie toch een zekere mate van technische vaardig- heid wenscht en tevens de gewoonte wil -aankweeken van het leveren van zorgvuldig samengesteld, net en accuraat werk. Boven- - dien komt er geen feitelijke verandering in het onderdeel dat bijna geheel uit vraagstukken bestaat en wel zeer tijdroovende nl. de beschrijvende meetkunde. Verder zij nog gewezen op de mogelijk- heid dat sommige nieuwe onderwerpen zeer veel tijd zullen eischen. Een aanduiding in die richting lijkt mij de, vermoedelijk reeds door vele collega’s ingevoerde behandeling der lineaire functie in klasse IL. Persoonlijk heb ik daarvoor lang noodig. * De kwestie van benoodigde tijd laat ik verder terzijde, en beperk mij tot uiteenzetting mijner meening, dat een deel der stof te moeilijk is. De Commissie wenscht op den voorgrond het aanbrengen van fundamenteele theoretische inzichten. Verderop wordt gezegd dat aangaande de subtiele kwestie van de- mate van strengheid wel geen bindend voorschrift is te geven. Dit laatste moge juist zijn, maar de uitdrukking „fundamenteele theoretische inzichten” staat er nu eenmaal en ik zie geen kans hieraan een beteekenis te geven, die het plan voor mij uitvoerbaar maakt. Acht men het nu wer- kelijk mogelijk de fundamenten van een wetenschap op een middel- bare school te onderwijzen, voordat jarenlange gedegen arbeid een betrekkelijk breede kennis heeft gegeven en zoolang geen rijp oordeel een diepere kennis mogelijk maakt? Het is natuurlijk te probeeren maar de poging lijkt gewaagd. Eigenaardig doet het aan, wanneer het rapport er iets verder aan herinnert dat het H.B.S.-onderwijs grootendeels wordt gege- ven aan jeugdige en voor abstracte beschouwingen niet speciaal 1) In. hoeverre. het de bedoeling der Commissie is, de vergelijkingen welke de onbekende in een of meer noemers bevatten, uit te schakelen, is mij niet duidelijk geworden.

Page 24

86 aangelegde leerlingen. ‘In het bijzonder dit laatste klopt met mijne ervaring en tenzij de bevolking onzer scholen sterk verandert, lijkt de kwestie der fundamenteele theoretische inzichten hiermee afgedaan. Voor de Commissie echter blijkbaar niet. | Een vteemden indruk maakt verder de volgende zinsnede’ uit het ontwerp: „maar aan den anderen kant mag niet uit het oog worden verloren, dat het M.O. terwille van het intellectueele peil der maatschappij zekere eischen moet stellen aan de capaci- teiten van hen, die het onderwijs willen volgen en dat die eischen niet te hoog mogen worden genoemd, zoolang de middelmatige leerling er bij ernstige inspanning van al zijn krachten aan kan voldoen”. Hoe zit het nu, worden de leerlingen door de eischen bepaald, of omgekeerd? Gaan we over tot afzonderlijke beschouwing van eenige punten. Wat betreft de rekenkunde lijkt de zwakke plek van het program wel de logische ontwikkeling van het getalbegrip in klasse Ì. In hoeverre dit onderwerp, dat zeker den blik zeer kan verruimen, in het leerplan van een hoogere klasse op zijn plaats is, zij in het midden gelaten, maar men moet toch wel erg optimistisch wezen em ‚te meenen dat er bij kinderen van 12 à 13 jaar iets van terecht komt. Onbegrijpelijk is verder dat de Commissie de resul- taten, welke zij meent dat met het juist genoemde onderwerp be- reikt kunnen worden, weer in gevaar wil brengen door de repe- teerende breuken in .het leerplan van klasse l op te nemen. Een eenigszins strenge behandeling hiervan is volgens het concept'toch eerst veel later mogelijk. Het algebra-programma voor de klassen |, [Ì en Il is in hoofd- zaak zeer sympathiek. Juist gezien lijkt de plaatsing van de lineaire functie vóór de vergelijkingen van den eersten graad, al blijft het de vraag of hierdoor alle verwarring tusschen verander- lijke en onbekende zal verdwijnen. Het leerplan voor klasse Il is misschien wat overladen met moeilijke onderwerpen als daar zijn de reststelling met hare gevolgen, de bewijsmethode der vol- ledige inductie met toepassingen, de identiteiten en het begrip van aequivalente stelsels vergelijkingen. Mogelijk kan een en ander hiervan in klasse IÌl komen. Mocht het noodig blijken hiertegen iets weg te laten vallen, dan zou daarvoor misschien de gebroken

Page 25

87 lineaire functie in aanmerking komen. Het limietbegrip dat voor klasse IÌl genoteerd staat, komt straks ter sprake. n De mate van strengheid wenschelijk voor de behandeling van de theorie van het irrationale getal in klasse IV, laat de. Com- missie, als steeds, in het midden. Uit den aard der zaak dient men de hoofdbewerkingen te behandelen en met het oog op de loga- . rithmen ook de machtsverheffing met irrationale exponent. Men is hierbij, dunkt me,. toch aangewezen op een van de nu wel klassieke definities van het irrationale getal [mogelijk eenigszins gecamoufleerd wat gewoonlijk de zaak niet gemakkelijker maakt]. Om dit alles met succes op de H.B.S. te verwerken, komt mij onmogelijk voor. Vermoedelijk zouden slechts enkele leerlingen min of meer begrijpen waarover het ging, terwijl het voor de rest duister zou blijven en daardoor vervelend en geestdoodend. Wat betreft de infinitesimaalrekening betoogt de Commissie dat ook nu op de H.B.S. herhaaldelijk dit deel der wiskunde wordt toegepast. Zij wil hiervan voor de leerlingen geen geheim maken, maar de dingen noemen bij den naam, dien ze nu eenmaal hebben en in de klassen IV en V systematisch de beginselen der differen- tiaal- en integraalrekening behandelen. Deze verdediging lijkt wel wat oppervlakkig. De voorgestelde regeling zou iets essen- tieel nieuws beteekenen. Tot heden waren de toepassingen der infinitesimaalrekening in den regel slechts noodig om hier en daar een formule of stelling af te leiden en werden dan weer vrijwel vergeten. Alleen sommige kinematische en dynamische begrippen vormen hierop uitzonderingen. De moeilijkheid wordt daar echter eenigszins gecompenseerd door de omstandigheid dat de meeste leerlingen bij de mechanica contact houden met de ‘materieele ervaringswereld. Anders wordt het wanneer de infinitesimaal- rekening. om haar zelf wordt onderwezen. De Commissie schijnt hier in de eerste plaats theorie te wenschen. en slechts weinig toepassingen, wat vooral uit het eindexamen-programma blijkt. De mate van strengheid blijft weer onbepaald. Wel wordt aan- bevolen het begrip differentiaalquotient langs geometrischen en kinematischen weg in te voeren, maar het leerplan voor klasse III bevat het „limietbegrip” als onderwerp en bij de stof voor klasse IV leest men: „continuïteit. Waarschijnlijk worden hier geen meetkundige of kinematische begrippen bedoeld en als men strenge definities op het oog heeft, mogen die toch wel

Page 26

88 gebruikt worden. Of is het de bedoeling eerst een populaire en later een strenge methode te volgen? Het is moeilijk zich van het huidige standpunt der commissieleden een idee te vormen. De heer Vollèwens wees er reeds op dat de voorzitter in 1921 de differentiaal- en integraalrekening te lastig voor de H.B.S. achtte. Wat heeft hem bekeerd? De ondervinding bij het onder- wijs in de laatste jaren, of is zijn opinie gewijzigd aangaande de gewenschte graad van strengheid?*) De ‘heer Dijksterhuis liet zich nog in 1925 als volgt uit: „het strengheidspeil, dat tot voor 100 jaren de grootste mathematici bevredigde, ontoereikend - te achten voor ons schoolonderwijs, sluit een ontkenning in van het inzicht, dat het onderwijs zich altijd meer te richten heeft naar de wetenschap, zooals ze in een vorige periode was, dan zooals ze nu bezig is zich te ontwikkelen.” Hoe is dit te rijmen met een voorstel de theorie van het irrationale getal en critisch- meetkundige beschouwingen in klasse IV te geven? Niets is natuurlijker dan verandering van opinie, maar het is jammer dat de Commissie zich niet ín positieven zin heeft uitgelaten over de mate van exactheid die zij zich momenteel voor de infinitesimaal- rekening op school denkt. Hier toch ligt de kern van de zaak. Het geheele onderwerp, voor zoover het de theorie betreft, is doortrokken van het limietbegrip. Om dit slecht te definieeren lijkt ongewenscht en aan den anderen kant is het mijn vaste over- tuiging dat de middelmatige leerlingen van onze huidige school- bevolking het strenge, abstracte limietbegrip niet kunnen ver- werken. Het is eenvoudig genoeg hen de grondslagen van buiten te laten leeren. en op vraagstukken te dresseeren, maar het wer- kelijke inzicht krijgt de groote meerderheid mi. niet. Wel is waar worden ook andere onderdeelen van de wiskunde voor de H.B.S. ongeschikt als men moderne eischen van streng- heid stelt, maar de zaak is daar toch veelal anders. Nemen we als voorbeeld de planimetrie, zooals die gewoonlijk behandeld wordt. Het begin is hierbij onbevredigend, maar al spoedig ver- krijgt men een zeker systeem van axioma’s en stellingen en ook eenige sous-entendus (slechts bij uitzondering realiseert een leer- 1) Dat de Commissie haar plannen zou baseeren op selectie, mogelijk gemaakt door de literair-economische H. B. S. heb ik niet uit haar motiveeringen kunnen lezen. :

Page 27

…_… 89 ling uit zichzelf het bestaan van deze laatste) waarmee men zeer _ wel voet bij stuk kan houden, het methodisch denken bij de leer- lingen kan aankweeken en hen leeren een miri of meer streng gebruik van de taal te maken. Het onaangename ‘begin is dan spoedig ver- doezeld. Bij de differentiaal en integraalrekening is dit anders. Hier is het limietbegrip dier mate essentieel dat een: slordige definitie hier- van zich bij iederen stap wreekt, althans wanneer men bi de theorie blijft. Een conclusie trek ik niet, maar op grond van het voorgaande is wel duidelijk dat de invoering van de infiriitesimaalrekening mij zeer bezwaarlijk voorkomt. Gaarne zou ik mij van het tegendeel Jaten overtuigen, want naast de algemeen vormende waarde is er nog steeds een practische beteekenis en voor velen die: gaan studeeren is het belang van eenige bekendheid met het onder- werp in kwestie, zeer groot. Gedurende een paar jaar gaf ik les aan twee artsen, die blijkbaar behoefte gevoelden aan eenige ver- trouwdheid met deze zaken. Wel is mij toen gebleken dat zij ten slotte de moderne verfijningen met een zekere practische intuïtie voorbijgingen om zich begrippen eigen te maken, welke waar-_ schijnlijk vóór Cauchy algemeen gangbaar waren. Het concept voor de gonio- en trigonometrie lijkt zeer geslaagd. Wat betreft de meetkunde, geloof ik, dat herziening van de grondbeginselen der vlakke meetkunde in klasse IV, eventueel aan- gevuld met bespreking van het denkbeeld eener niet-Euclidische meetkunde, wel wat veel van de leerlingen eischt. Vele collega’s brengen waarschijnlijk ook nu deze dingen wel eens ter sprake. Bij mij laat dit steeds den indruk achter dat slechts een klein deel der leerlingen werkelijk heeft meegedaan. Voor een enkele maal kan dit geen kwaad, maar de zaak verandert wanneer het syste- matisch onderwijs van een examenvak wordt. | Tegen het onderwijs van meetkunde op den bol zooals de Com- __missie dit blijkbaar in klasse V bedoelt, voel ik hetzelfde bezwaar. Nog een enkel woord. over de mechanica. Mits de strengheid binnen het redelijke blijft, kan ik mij met het betreffende pro- gramma vrijwel vereenigen. Echter vermoed ik, dat althans een deel der Commissie hier een mate van exactheid mogelijk acht, waarvoor ik beef. In verband met het onderwerp: „Historische

Page 28

90 motiveering van de axioma’s der mechanica”, heb ik nog eens nagelezen het artikel dat de heer Dijksterhuis in het weekblad der A.V.M.O. (3 Maart 1926) heeft gewijd aan het, voor de H.B.S. bedoelde leerboek der mechanica van den heer Schogt. In dit boek wordt aan de dynamica ten grondslag gelegd een stel axioma’s dat op sommige puntjes misschien ‘nog aanvechtbaar is“), wat wel niemand den schrijver kwalijk zal nemen. Echter komt het mij voor, dat slechts bij uitzondering een leerling er iets van zal begrijpen en dat lijkt bezwaarlijker. Ook de heer Dijksterhuis schijnt aan- vankelijk gemeend te hebben, dat het hier voor de leerlingen toch wel wat bar werd, doch ziet, eenig nadenken gaf hem de over- tuiging, dat de bedoelde paragraphen niet te lastig waren, - mits voorafgegaan door een historische inleiding. Mogelijk is het slechts mijn gemis aan ‘historische ontwikkeling, dat mij sceptisch stemt. | Eenige bespreking van het boek van den heer Schogt ligt hier natuurlijk niet in de bedoeling. Om echter het standpunt van den secretaris der commissie-Beth duidelijker te maken, kan misschien het volgende nog dienen: Aan het eind van genoemde recensie zegt de heer Dijksterhuis dat wie het boek in kwestie bij eerste lezing te lastig voor de school mocht oordeelen, moge bedenken, dat het niet moeilijker is dan de mechanica zelve. Er bestaat een analoog argument voor de invoering op onze scholen van eene vertaling van het bekende boekje van Hilbert, daar dit niet lastiger ís dan de planimetrie zelf en als men toch met de boekenlijst bezig is, voelt misschien iemand iets voor de publicaties van Einstein, Weyl, Bohr e.a. voor het onderwijs in de natuurkunde. | Aan de zoo juist gesignaleerde opvattingen van althans één lid der Commissie heb ik gemeend de vrijheid te mogen ontleenen het bekende woord van den Romeinschen stadhouder Festus boven dit stukje te plaatsen. Het is waar, de vermeende razernij van Paulus was van wereldbeteekenis en is dat na vele eeuwen nog. Laten wij hopen, dat er analogie bestaat in dien zin, dat toekomstige ge- slachten van H.B.-scholieren in toenemend percentage het geheele 1) In geval de heer. Schogt van het tegendeel overtuigd mocht wezen, wil ik hier gaarne op terugkomen.

Page 29

Of. voorgestelde leerplan kunnen verwerken. Momenteel echter lijkt invoering van het ongewijzigde concept riskant. A'dam, Januari 1927. B. P. Haalmeijer. S Naschrift. De Commissie zal geen gebruik maken van de haar geboden gelegenheid, een naschrift bij het artikel van den heer Haalmeijer te plaatsen, omdat zij in een zoo kort bestek moeilijk de drieledige taak kan vervullen, het misverstand op te helderen, dat den schrij- ver menigmaal belet tot een zuiver oordeel over haar ontwerp te komen, hare opvattingen te verdedigen tegen de principiëele bezwaren, die hij daar op andere punten tegen aanvoert, en twee harer leden individueel in de gelegenheid te stellen, te antwoorden op die passages van het artikel, die hen persoonlijk betreffen. Zij stelt zich voor, aan de Redactie te verzoeken, haar de gelegen- heid tot een uitvoeriger antwoord in de eerstvolgende aflevering te verschaffen. |

Page 30

BOEKBESPREKING. Dr. Fred. Schuh, Lessen over de Hoogere Algebra. Derde deel. P. Noordhoff, Groningen, 1926. f 19—. Met het verschijnen van het derde en laatste deel is thans Schuh's groote studiewerk over de Hoogere Algebra beëindigd. Als een over- tuigend bewijs van de onverwoestbare werkkracht van den schrijver, van zijn naar omvang en diepte gelijkelijk bewonderenswaardige kennis der mathesis en van zijn gave, de te behandelen stof uiteen te zetten met die beheerschte en heldere gestrengheid, die het schoonste kenmerk van ‘den mathematischen stijl vormt, staat het complete werk nu voor ons. Reeds alleen het feit van zijn voltooiïng wettigt een woord van gelukwensch aan den schrijver bij het bereiken van wat met recht een hoogtepunt in zijn veelomvattende didactische werk- zaamheid mag heeten, een woord van hulde tevens aan den onder- nemenden uitgever, aan wiens energie de Nederlandsche beoefenaren der wiskunde het opnieuw te danken hebben, dat zij kunnen profiteeren van de uitingen van het groote mathematisch-paedagogische talent, dat reeds in zoo menig opzicht zijn stempel op veler ontwikkeling heeft gedrukt. Het zal wel niemand, die op de hoogte is met des schrijvers onweer- staanbare neiging tot grondigheid en volledigheid en die zich herin- nert, hoe reeds meer dan één maal een, oorspronkelijk als tijdschrift- artikel opgezette, verhandeling onder het schrijven tot een compleet boekwerk uitgroeide, verbazen, dat het derde deel van de, aanvanke- lijk in twee deelen ontworpen, Lessen over de Hoogere Algebra een boek van bijna 800 bladzijden geworden is en dat daarin nog niet eens het geheele in het vooruitzicht gestelde onderwerp der oneindige processen kon worden afgehandeld. Inderdaad moest het blijven bij de theorie der limietovergangen, der reeksen en der kettingbreuken, terwijl de z.g. oneindige producten met nog tal van andere onderwer- pen moesten worden weggelaten. Het stemt echter tot voldoening, dat het tijdschrift Christiaan Huijgens den schrijver de gelegenheid opent, zijn groote werken met tal van kleinere verhandelingen aan te vullen. Zooals waarschijnlijk wel algemeen bekend zal zijn, verschenen als zoodanig reeds een artikel over de toepassing van kettingbreuken op de vergelijking van Pell en een over de transcendentie van de getallen een 7. Het is niet wel mogelijk, om in het raam van een boekbespreking een volledigen indruk van ‘den rijken inhoud van het nieuwe werk te geven; mogen de velen, in wier handen wij het wenschen, zelf ervaren,

Page 31

03 wat voor schatten hier liggen opgestapeld. En het zal ongetwijfeld niet noodig zijn, in een uitvoerige karakteristiek van de wijze van be- handeling te treden; men kent tegenwoordig wel allerwege Schuh’s werkmethode: naast de reeds geroemde grondige volledigheid, die. zich mede openbaart in het geduldig verzamelen van honderden vraagstukken, die nog veel meer uitbreidingen dan toepassingen van de theorie bevatten, het nooit aflatend streven naar het korte, maar . exacte ‘en alle denkbare gevallen omvattende bewijs en de zorg van den ervaren docent, om door verwijzingen. naar vroegere plaatsen den lezer steeds weer aan te sporen tot telkens hernieuwden opbouw van alle beweringen vanaf de grondbeginselen. Men kent ook zijn betoog- trant: de volstrekte gelijkmatigheid en doorzichtige helderheid van een zakelijke en sobere voordracht, die het ten eenenmale versmaadt, om aan de stof een andere aantrekkelijkheid te geven, dan aan de mathesis in haar zuiversten vorm eigen is en welker strakke lijnen dan ook eerst bij langere kennismaking. en. rijper oordeel op hare juiste waarde plegen te worden geschat. Enkele algemeene opmerkingen over den inhoud echter, enkele vragen en bedenkingen, die de lectuur deed rijzen, mogen hier in alle - bescheidenheid, waartoe een werk, dat hij als geheel verre boven zijn lof verheven acht, den bespreker stemt, een plaats vinden. De min of meer conventioneele grenzen, waardoor men het gebied van de Hoogere Algebra ten opzichte van de andere deelen der Analyse pleegt te bepalen, zijn in Schuh's werk in opvallende mate naar de zijde van de Differentiaalrekening en de theorie van de functies eener complexe veranderlijke verschoven. In oudere werken hield men zich bij voorkeur van het gebied der infinitesimaalrekening afzijdig en wanneer men bij de theorie der hoogeremachtsvergelijkingen niet buiten het begrip der afgeleide functie kon, vermeed men, niet bepaald ten bate der helderheid, toch het begrip differentiaalquotient en zeker de toepassing daarvan op andere functies ydan de geheele rationale, waarvoor men het noodig had. Hierin is nu wel een groote verandering gebracht, Weliswaar is de invoering van: het begrip. der afgeleide | functie in deel I nog niet bevrijd van het gekunstelde, dat daaraan in de Hoogere Algebra steeds eigen placht te zijn, maar verderop wordt toch in het algemeen over differentieerbare functies van een reëele veranderlijke gesproken en worden verschillende fundamenteele stel- lingen der differentiaalrekening afgeleid. Deze stof wordt in Deel II nog belangrijk uitgebreid en tevens aangevuld met een behandeling van de eerste beginselen van de theorie van de functies eener complexe veranderlijke. Dit is, zooals alles, wat de verschillende deelen der mathesis verlossen kan uit het isolement, waarin het onderwijs ze vaak plaatst, zonder voorbehoud toe te juichen. Alleen komt het mij voor, dat de schrijver goed zou hebben gedaan, nog wat verder voort te gaan op den ingeslagen weg, door ook nog de algemeene behande- ling van de reeksontwikkelingen van Taylor en Maclaurin te geven en daarvan gebruik te maken in de Zesde Les, waarin de reeksont- wikkelingen van eenige eenvoudige functies eener reëele veranderlijke worden behandeld. Thans worden deze reeksontwikkelingen namelijk gevonden door insluiting van de te ontwikkelen functie tusschen de

Page 32

94 sommen van twee eindige reeksen, die beide, hetzij door simpele afbreking, hetzij door afbreking met begrenzing van de rest uit de te vinden ontwikkeling zijn afgeleid. De bedoelde insluiting wordt dan bewezen, door het verschil van de te ontwikkelen functie met elk der twee grenzen te differentieeren en uit het teeken der afgeleide functie in verband met het voor x—=0 bekende teeken tot het teeken van het verschil voor alle beschouwde waarden van x te besluiten. Daarna wordt aangetoond, dat het verschil der gevonden grenzen bij onbe- perkte toename van het aantal termen tot nul nadert, waaruit dan de kennis der reeksontwikkeling volgt. Er zit, zooals men ziet, in deze methode iets, dat onweerstaanbaar aan den stijl der Grieksche mathesis doet denken: de redeneering is vernuftig, onweerlegbaar, maar gekunsteld en ze zal, dunkt mij, den lezer niet meer kunnen geven, dan het verdrietige gevoel, dat hij er niets tegen kan zeggen, maar dat hij toch nog niet door de zaak heen ‘ziet. De wijze toch, waarop de als grens benutte reeksen gevormd zijn, is wel zeer doorzichtig voor wie uit de Differentiaalrekening de te vinden reeksontwikkeling reeds kent, maar ze moet noodzakelijk vol- komen raadselachtig blijven voor iemand, die zonder die kennis tot het onderwerp nadert. Voor hem vallen de beschouwde verschillen eenvoudig uit de lucht; in ieder geval zal hij alle gevonden ‘reeksen trouw van buiten moeten leeren, wanneer hij nog eens ooit het betoog zal willen reproduceeren. Zou dus eenerzijds door een wat dieper doordringende behandeling van de Differentiaalrekening de bespreking van de bedoelde reeks- ontwikkeling vruchtbaarder hebben kunnen worden, anderzijds zou door een meer geconcentreerde bespreking van de uit de Differentiaal- rekening ter sprake gebrachte onderwerpen den lezer beter tot bewustzijn te brengen zijn geweest, hoeveel hem eigenlijk op dit gebied geboden wordt. Nu staat alles zoo verspreid, dat het, weer voor hem, die nooit een zelfstandig werk over Differentiaalrekening heeft bestudeerd, moeilijk moet zijn, het meegedeelde anders dan als een verzameling van betrekkelijk onsamenhangende feiten te zien. ‚Er is een ander onderwerp aan te wijzen, waarvan men niet alleen een meer geconcentreerde behandeling noode mist, maar dat zelfs ook niet in verspreide opmerkingen en vraagstukken behandeld wordt. Ik bedoel de theorie van het irrationale getal. Wanneer we eens nagaan, hoe een lezer, die, na de inleidende werken van Wijdenes te hebben bestudeerd, met Schuh’s Lessen begint, eigenlijk tegenover deze theorie staat, dan blijkt, dat hij in het eerste deel van Wijdenes’ Lagere Algebra een uiteenzetting van de theorie van Dedekind heeft leeren kennen, die ongetwijfeld zeer voldoende is voor het huidige examen Wiskunde L. O., maar die uit den aard der zaak niet volledig en grondig genoeg is voor wie een verder gaande studie van de wis- kunde wil maken. In Schuh's werk vindt hij zich dan op de plaats, waar een van de meest belangrijkste toepassingen van de theorie ge- maakt wordt, namelijk bij het bewijs van de stelling (Deel I, blz. 287), dat een naar boven begrensde verzameling van reëele getallen een bovenste grens heeft, naar de rekenkunde verwezen, terwijl verder vrijwel overal stilzwijgend wordt aangenomen, dat de lezer met irra-

Page 33

95 tionale getallen volkomen vertrouwd is. Dat zal echter de opde aangegeven wijze voorbereide lezer zeker niet in voldoende mate zijn en het lijkt me dan ook wel zeer twijfelachtig, of hij, op blz. 39 van Deel III lezende, dat het getal e als grondtal van een logarithmenstelsel wordt gekozen, er zich volledig rekenschap. van zal kunnen geven, wat dat nu eigenlijk precies beteekent. De schrijver voelt dit bezwaar zelf blijkbaar ook wel en hij geeft dan ook op blz. 65 nog eens een definitie van a* voor irrationale waarden van den exponent; de kennis van deze definitie is echter op blz. 39 reeds noodig. Er mag daarom wel eens de nadruk op worden gelegd, dat, zooals de zaken nu staan, de Lessen over de Hoogere Algebra als onmisbaar complement het inmiddels verschenen werk van den zelfden schrijver over de theorie van het irrationale getal vereischen, wat alleen de practische vraag doet rijzen, of de lezer, die zich het kostbare eerst- genoemde werk heeft aangeschaft, er niet eenigszins recht op heeft, daarin dan ook een volledige behandeling aan te treffen van een gebied, waarvan de kennis voor het juiste begrip van het werk onmis- baar is, terwijl het voorbereidend onderwijs niet geacht kan worden; die kennis in voldoende mate te hebben aangebracht. Dit is een mate- rieele kwestie; belangrijker lijkt mij de vraag, of het uit didactisch oogpunt te verdedigen is, dat de theorie van het irrationale getal uitsluitend in een afzonderlijk werk is ondergebracht. Men moet niet vergeten, dat het voorbereidend wiskunde-onderwijs, vooral wanneer dit op een Gymnasium of H. B. S. genoten wordt, in sterke mate de tendenz vertoont, de principiëele moeilijkheden, die het bestaan van het irrationale reeds bij de behandeling van de beginselen der wis= kunde doet rijzen, hoogst lichtvaardig weg te doezelen. Dit is te betreuren, maar niet te ontkennen en we moeten het feit aanvaarden, dat de overgroote meerderheid van hen, die een voortgezette wiskunde- studie aanvangen, op het gebied der irrationale getallen niet meer bezit dan een vage voorstelling van haar wezen en een niet al te best gefundeerde overtuiging, dat men er mee mag rekenen als met rationale (een inzicht van twijfelachtige waarde, wanneer men de beteekenis der uitgevoerde bewerkingen niet kent). De voortgezette studie behoort dan echter te beginnen met een volstrekte bekeering tot strengheid juist op dit gebied; immers ons merkwaardig uitgebreid . avondlandsch getalbegrip verschaft aan de moderne wiskunde wel een fundament van onschatbare waarde, maar hoe kan de kennis der wiskunde betrouwbaar worden geacht, wanneer dat getalbegrip niet aanwezig is? Feitelijk behoorde de toestand zoo te zijn, dat elk leerboek van de Hoogere Algebra, de Difterentiaalrekening’ of de Analytische Meet- kunde begon met een exacte theorie van het irrationale getal; zoo alleen zou de fundamenteele beteekenis van dit begrip in voldoende: duidelijkheid kunnen worden ingeprent. __ In het algemeen hebben klachten over een nieuw verschenen werk uit den aard der zaak niet veel practisch resultaat. Ik kan echter de hoop niet opgeven, dat er in- dit geval iets zal kunnen worden gedaan, om den boven uitgesproken wensch te verwezenlijken. De voltooiing van ‘Schuh’s Lessen beteekent namelijk tevens de voltooiïïng: van de samen

Page 34

96 hangende reeks van leerboeken der ‘Algebra, die vanaf Wijdenes’ Lagere Algebra over ‘de Middel-Algebra naar de Lessen voert. In de Middel-Algebra, ‘die toch juist ‘de propaedeuse voor verdere studie wil geven, hoort het verlangde hoofdstuk thuis. Zouden de schrijvers niet willen overwegen, om, nu een deel van de in dit werk behandelde onderwerpen naar den nieuwen druk van het Tweede Deel der Lagere Algebra is overgebracht, de hierdoor vrijgekomen ruimte op de boven aangegeven wijze te besteden? Dit zou mijn laatste bezwaar weg- nemen, om de geheele reeks met groote ingenomenheid te begroeten als een, zoowel wetenschappelijk als didactisch hoogstaande en in zijn soort zeer waarschijnlijk eenige uiteenzetting der algebra, ‘die in ononderbroken geleidelijkheid den aandachtigen lezer vanaf de aller- eerste beginselen tot op een aanzienlijke hoogte van modern-mathe- matische ontwikkeling voert, Ik sprak in het bovenstaande voortdurend over irrationale en niet over onmeetbare getallen, daarbij een spraakgebruik huldigend, dat de schrijver van de Lessen, in den tijd, waarin ik het voorrecht had, zijn leerling te zijn, eveneens placht te volgen, maar dat hij sindsdien blijkbaar heeft opgegeven. Over de motieven, die hem daartoe hebben gelerd (is het neiging tot taalzuivering of bestaan er wetenschappe- lijke argumenten voor?) tasten wij in het duister. In ieder geval lijkt het mij zeer te betreuren, dat in een zóó gezaghebbend werk als dit, dat de mathematische terminologie van tal van opgroeiende wiskun- digen zal beheerschen, een internationaal gebruikelijke en historisch _ volkomen gêmotiveerde term vervangen wordt door een slechts voor Hollanders verstaanbare uitdrukking, die noch historisch, noch etymo- logisch te verdedigen is en waarvan de toepassing op het begrip getal als’ zinledig moet worden aangemerkt. Inderdaad, wat is een meetbaar en wat een onmeetbaar getal? Hoe kan men een getal meten? Wordt het resultaat van een meting, hoeveel verschillende beteekenissen dit woord ook kan hebben, niet door een getal uitgedrukt en is dus een getal niet juist datgene, dat zich principiëel onttrekt aan iedere ver- binding met het woord meetbaar? Het is natuurlijk duidelijk, hoe men er toe gekomen is, om van on- meetbare getallen te spreken: de Grieksche wiskunde kent de termen onderling meetbaar (oómuueroos) en onderling onmeetbaar (àoómueroos) met betrekking tot lijnstukken; voor ons is de verhouding van twee lijnstukken een getal, onverschillig of die lijnstukken al dan niet onder- ling meetbaar zijn. Blijkbaar is men nu een getal meetbaar of onmeetbaar gaan noemen, al naar gelang het de verhouding van twee onderling meetbare of van twee onderling onmeetbare lijnstukken kon uitdrukken. Hiertegen is echter, behalve het bovengenoemde bezwaar, dit in te brengen, dat bij deze wijze van uitdrukken het onmisbare onderling (het ovu van oómgmergos, het com van commensurabilis) verloren is gegaan. Want van meetbare of onmeetbare lijnstukken zonder meer kunnen wij en konden ook de Grieksche mathematici niet spreken: meetbaar is ieder lijnstuk, b.v. door zijn eigen helft. Lijkt dus zoo de term onmeetbaar noch logisch, noch historisch te verdedigen, met den term irrationaal, als letterlijke vertaling van het Grieksche &loyos (geen Aéyos, verhouding hebbend tot iets, dat ‘als

Page 35

UIT -HET kama VAN Dr. B. GONGGRIJP'S TAFEL D. Derde druk, 231 blz. geb. f 2.50. Natuurlijke waarden. Een verder belangrijk verschil id de gewone tafels is de toevoeging — even uitvoerig als die der goniometrische loga- rithmen — van de tafel der natuurlijke waarden van de gon. functies. De voor berekeningen dikwijls schitterende, soms haast mystieke hulp, die eigenschappen van logarithmen kunnen bieden, is de oorzaak geweest, dat de logarithmen. reeds honderden jaren lang, en in vele opzichten geheel verdiend, op den voorgrond zijn gebracht en gehouden. Het in logarithmischen vorm brengen van formules heeft ook menig elegant resultaat geleverd. _ Evenwel zijn rechtstreeksche berekeningen en tafels daardoor te veel op den achtergrond geraakt en gebleven. Er zijn genoeg goniometrische questies en vormen,.die eenvoudiger en nauw- … keuriger!) rechtstreeks dan logarithmisch te behandelen en te bepalen zijn. _ Rechtstreeks zullen wel het hin te berekenen zijn vormen als: sin'A + sin B + sin C, BA HEB + t8C. @nz, enz. ook al kan men, als voldaan is aan zekere voorwaarden, soms zeer elegante ‘logarithmische vormen voor deze uitdrukkingen opgeven. Er moeten dan 3 à 4 logarithmen. van soms nog te herleiden getallen opgezocht en opgeteld worden; daatna moet weer het getal, beantwoordend aan die log., worden opgezocht. 1) Dikwijls 10 maal zoo nauwkeurig.

Page 36

_—__ In eenvoud en nauwkeurigheid staat hier de logarithmische be- rekening zeker achter bij de rechtstreeksche. Onmiddellijk zijn verder met behulp van de tafel der natuur- lijke waarden der gon. functies de bases op te geven van gelijk- beenige driehoeken, waarvan de tophoek en een been of de tophoek en de hoogte gegeven zijn. Koorden, getrokken in cirkels met straal —= 1 en met gegeven middp. hoek a worden gegeven door de zeer eenvoudige vergelijking k — 2sin ha en zijn dus terstond uit de natuurlijke tafel op te schrijven. Tot deze koorden behooren alle zijden van regelmatige ingeschreven veelhoeken; bijv. heeft men: 5 =2sin4 x Se 2sin 12°; Ai —= 2 Sin } X Ser =2sin 56’ 15”, enz. Zijden van omgeschreven regelmatige veelhoeken behooren tot de bases van gelijkbeenige driehoeken met gegeven tophoek en gegeven hoogte (r= 1). Bijv. is Ajo —= 2tg 56’ 15”, enz. enz. Zie -bijtafels L en M. Verder is de berekening van een zijde: van -een driehoek, wanneer de overstaande hoek gegeven is en ook de beide andere zijden, het eenvoudigst langs rechtstreekschen weg te verrichten, wanneer die gegeven zijden eenvoudige waarden hebben. Als bijv. gegeven is: a=3cM., b =5cM.en C = 47° 18’ 39°, is c?2—=9 + 25 — 30 cos C — 34 — 20,3406 — 13,6594. Een enkele worteltrekking geeft gemakkelijk c == 3,6959. Men kan die worteltrekking natuurlijk logarithmisch uitvoeren. Ook het berekenen van de hoeken van een driehoek, welks zijden gegeven en dan eenvoudige getallen zijn, geschiedt het eenvoudigst rechtstreeks. Als bijv. gegeven is: a — 5 cM. b—=6 cM. en c=7 cM., is 2 2 a? an En COS Â = Kek nd — 36 + 49 25 == 5 — 0,71429, | 2bc 84 waaruit terstond blijkt A —= 45° 35’ 6”, enz.

Page 37

De logarithmische formules voor sin $ A enz., cos $ A enz, en tg} A enz, zijn zeer elegant, maar vereischen dikwijls nog al veel rekenwerk en geven meermalen resultaten met vrij belang- rijke onzekerheid. Sommen en verschillen. Het bezit van rechtstreeksche tafels der goniometrische functies spoort aan tot het zoeken van formules, waarin alleen sommen en verschillen voorkomen. De „logarithmische” formules tracht men altijd zooveel mogelijk in de gedaante van producten en quotienten te brengen. Kent men mijne formules: sec a =tga + tg (45° — 4 a); Oo A A ea Ae — ne), coseca =cota + tgha en coseca— BELT OLE, Men kan er vooreerst uit zien, dat er in een rechtstreeksche tafel geen secanten en cotangentenlijsten behoeven te worden opgenomen. Verder is het merkwaardig, dat met deze formules door sommen en verschillen hetzelfde gedaan kan worden, waarbij anders een deeling of logarithmische berekening noodig is. Interessant ís ook, en bijvoorbeeld nuttig voor contrôle de formule: 7 _ Cota — tg a 2 Met behulp van formules als: en Ten L JL 208 2a ne 1 — Se 2a kan men quadraten van gon. functies ECIDOEE in de tafel opzoeken. In de formule van DE MOIVRE: ‘ (cos x + i sin xt —= cos nx + isin nx ligt het gebruik der rechtstreeksche tafel zeer voor de hand. cot 2a of cot a == 2 cot 2a + tg a.

Page 38

Zoó zijn er vele gevallen op te noemen, waarin de recht- streeksche goniometrische tafels werkelijk van Erp nut kun- nen zijn !). Een belangrijke eigenschap er van is, dat sin a en tg a juist in de nabijheid van 0° zoo evenredig met het argument varieeren en dus „gewone” of evenredige interpolatie toelaten, hetgeen bij log sin a en log tg a niet mogelijk is. L. i. W.e. N. a. G.e. L. (de Vereeniging van Leeraren in Wis- en Natuurkunde aan Gymnasia en Lycea) uitte de wenschelijk- heid van het gebruik in deze woorden: Aanbevolen wordt 10. het gebruik van tafels met de directe waarden der gon. functies. _ ze Pres.-ex. van Dr. B. GONGGRIJP Tafel D en van J. VERSLUYS Tafel H worden U gaarne met het oog op invoering bij Uw onderwijs toegezonden. Vraag ze nog heden aan bij den Uitgever _P. NOORDHOFF. — GRONINGEN. t) Veel nut heeft men van de tafels bij het oplossen van gon. vergelijkingen en bij het onderzoek of de gevonden waarden voldoen.

Page 39

Dezer dagen verschijnt: BESCHRIJVENDE MEETKUNDE door J. VERSLUYS Eerste deel Tiende druk, bezorgd door P. WIJDENES. — Prijs gec. f 2.25 Dezer dagen verschijnt: Leerboek der Beschrijvende Meetkunde door Prof. Dr. Hk. DE VRIES en P. WIJDENES Be druk van v. PESCH-— WIJDENES, Leerboek der Beschrijvende Meetkunde. Met 151 figuren in den tekst en 40 op uitslaande platen ES BeDs un Bed eee ie ee 360 P. WIJDENES en Dr. D. DE LANGE LEERBOEK DER ALGEBRA Eerste deel, 9e onveranderde druk . . . . . . . …. gec. f 1.90 Tweede. deel, 7e onveranderde druk ie de rn de ee WEE: 190 Derde deel, 5e druk . . . ven an se ge f 1.90 Antwoorden [ 3e druk f 0.30; u 3e druk f0.75; III 2e druk f 0.50 Ned P. WIJDENES ALGEBRAÏSCHE VRAAGSTUKKEN voor H. B. Scholen 5 j.c. en Gymnasia [ 5e onveranderde druk geb. . f 2.40 Il 5e druk geb. . . ....f325 Antwoorden I 2e druk f 0.75. II 2e druk f 1.00 Volledige uitwerkingen van de Logarithmen vraagstukken uit Alge- braïsche vraagst. 2e deel uitsluitend voor leeraren. Gratis verkrijgbaar bij den schrijver. ALGEBRAÏSCH TEEKENSCHRIFT behoorende bij Algebraïsche vraagstukken 3e druk . . . . f 1.00 DEFINITIES EN FORMULES behoorende bij Algebraïsche vraagstukken 3e druk . . . . f1.00 UITGAVEN VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN

Page 40

P. WIJDENES THEORIE DER REKENKUNDE in ’t bijzonder voor Kweekscholen . . .… ee Eek mmm en enn denmtend eee me P. WIJDENES Voorlooper op de edna voor de H.B.S. en voor M.U.L.O. tevens slotstukje voor het Rekenonderwijs op de Lagere School gec. f 0.60 a EEn me den nv nt P. WIJDENES REKENBOEK VOOR M.U.L.O. en voor verschillende Inrichtingen van Onderwijs met beperkt Wiskunde — program le stukje, 4e druk gec. f1.60. — 2e stukje, 3e druk gec. f 1.60. 3e stukje bevattende 375 vraagst. ter herhaling, alle schriftelijke opg. der M.U.L.O. examens en 36 mondelinge verslagen. 2e dr. gec. f 1.50 Antwoorden 1 f 1.50; ll f 1.50; II f 1.00 P. WIJDENES Rekenboek voor M.U.L O., vereenvoudigde uitgave B. Deel |, gec. f 1.40. II, gec. f 1.40. Antwoorden Il en II à f 1.00. nn Ene en gn P. WIJDENES Vraagstukken uit Rekenboek Ì Te druk. — Gec. f 1.00. Antwoorden f 0.40. Vraagstukken uit Rekenboek II en Rek. Opgaven der M.U.L.O. Examens. 4e dr. Gec. f 1.00. Antwoorden, 2e dr. f 0.50 P. WIJDENES en Dr. D. DE LANGE Rekenboek voor de Hoogere Burgerschool. Eerste deel. 1le dr. Gec. f 1.70. Tweede deel. 8e dr. Gec. f 1.70. Antwoorden 1, 5e dr. f 0.50. Il, 3e dr. f 1.00 UITGAVEN VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN