Bijvoegsel van het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde, jaargang 2 // 1925-1926, nummer 2
The text was read from the page scans by machine (OCR), so it has mistakes and its columns may run together. See the pages · About this title · At the Internet Archive
Page 1
BIJVOEGSEL VAN HET NIEUW TIJDSCHRIFT DO DO VOOR WISKUNDE OD DD GEWIJD AAN ONDER WIJSBELANGEN | ONDER LEIDING VAN J. H. SCHOGT eN P. WIJDENES MET MEDEWERKING VAN Dr. H. J. E. BETH Dr. E. J. DIJKSTERHUI!S DEVENTER OISTERWIJK Dr. B. P. HAALMEIJER Dr.D.J.E.SCHREK _ Dr. P. DE VAERE AMSTERDAM UTRECHT BRUSSEL Dr. D. P. A. VERRIJP ARNHEM : 2e JAARGANG 1925/26, Nr. 2 P. NOORDHOFF — GRONINGEN Prijs per Jg. van 10 à 12 vel f 3.—. Voor inteekenaars op het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde en Christiaan Huygens f 2—.
Page 2
Het Bijvoegsel van het Nieuw Tijdschrift voor Wiskunde verschijnt in zes tweemaandelijksche afleveringen, samen 10 à 12 vel druks. Prijs f3— per jaargang. Zij, die tevens op het Nieuw Tijdschrift (f6—) of op „Christiaan Huygens” (f 8.—) zijn ingeteekend, betalen f 2. —. Artikelen ter opneming te zenden aan J. H. Schogt, Amsterdam, Saxen-Weimarlaan 46; Tel. 28341. Aangeteekende zendingen met bijvoeging: „Bijkantoor Saxen-Weimarlaan 48”. Het honorarium voor geplaatste artikelen bedraagt f 20.— per vel. De prijs per 25 overdrukken of gedeelten van 25 overdrukken . bedraagt f 3,50 per vel druks in het vel gedrukt. Gedeelten van een vel worden als een geheel vel berekend. Worden de over- drukken buiten het vel verlangd, dan wordt voor het afzonderlijk drukken bovendien f6— per vel druks in rekening gebracht. Boeken ter bespreking en ter aankondiging te zenden aan P. Wijdenes, Amsterdam, Jac. Obrechtstraat 88; Tel. 27119. INHOUD. J. H. S, [Oude Rekenboeken] . .... 49—53 J. H. ScHogr, Eenige opmerkingen over het Baden in de Mechanica. . . ..... … … 54—75 Boekbespreking . .... .… … 16—77 B. CosTER, De loodrechte stand van lijn ‚en vlak … … 78—80 (a- Verschenen de 17de druk van Wijdenes Algebra voor M. U.L.O. 1. Wes- Verschenen de 5de druk van Wijdenes Algebraïsche Vraagstukken II.
Page 3
49 in aBelijckt / Bat is/ 3. teqhên- 3. 4. tenben 4 7. tegben 7. CÉC. Proportio P | in ongbelijck / dat ig / 4. teghen 2. 5. tegben 7d 3: 8 teghen 6. etc. | | Multiplex. | AN …_ | Superparticularis, Graat ongelijcht ié 4 Superpartiens. E Multiplex superparticularis. . Multiplex superpartiens. Proportio en: x rn CCEleen onghelijck ik: a en, en Dehaene OR r - ! sb - Rt _ De Proportio Multiplex r at t peert 8 ahetal t'ander. etlickt mael. ín hem Submultiplex. Re Subsuperbartiens:: 4 È Ì Submulitiplex swbuperhsteal ee kee idd subsuperparitens:- Enbe alg teerfte gbetal etífc mael nt ’ander- begrepen wordt / dat begrijpt. Íë / aaneen Submültiplex. „} | 1 Dupla, | 2 Subdupla. EN EE CES en 6. Suôtripla, sid raf 13 Quadrupla. El Sr Suúbguadrupla. - 20 \ temhen $:4 Quintupla: "4% teahen 4 '20:-Swôguintrupla. : _30 enb 5 Sextupla. 5 0E | 30 ‘Subserlupla. 42 6 Septupla:.. On 42 Subseptupla. 56 7 Octupla. …— 2 56 Suboctupla. Proportie: Hel 1or. dee faperparsieuliis ts als teevfte ghjetat &'anber een mact in ie ina ane ten Ben fn beelen, 3 DE & Ld ee \ Es 6 ben <. as Te ie a kN k « « - * 8 k Ed - 5 * . el &
| ende zige verfte met een ban ín beelen íntane , ticularis.. le eea 8 j á. en tegen. he a Bh Beel 1) et ol bf Der begrepen woit/ Das is / Proportie wear B 5 Sobfe Botia: 4 he bfefquitertia. En Su …) 7 Subfe  uifexta 8 mijjn 9. Subfe efquiditava. er fem.
Page 4
50 Proportio ee pla ‚ f8 alg t'eerfte geral t'anber eers mael fn hem begsúpt / ahd {ome mige bart fön deelen. 7 4 Supertrip LIENS GIATEAS » ‘ Ô 3 Supa ‘bipartiens. tertia. ek 9 __} 5 Superia, ripartsens quistas. rretegheu ss: 6 Stpergs ar tiens fextimar. ri 7 Sepobpatik fèprimas. Is, 8 ‘Super, ipartiens ol ava. 16). GE Swert ipartiensnonds. Eube €Enbe alg teerfte ghetal een mael met fammige van fn beelen in't andet begrepen tuardt / bat if / Proportio subauperpartiens, 5 Subsuperbipar tiens tertias. "7 Subsupertripartiens.guartas. }.8 Suósupertripartiens guintas. tegen j 11 Subsuperguinpartiens sextimas, 12 Subsuperguinpartiens septimas. it Subsupertripartiens octavas. T4 SuOsuperguinpartiens nonas. \O OO ONU a Lon * Proportio. Multiplex Superparticularis ig, alé t'eerfte ghetal tander etlicit mael in hem begrijpt /ende nach een ban fijn deelen. 5: 2 DuPla sesguialtera, ‚ IO 3 Zripla:sesqutitertia. 2 E 4 en ded brada I 5 Zripla sesquiguinta. 37 tegben 4 Sertupla waden BO - 7 Septupla sesguiseptima, 41 8 Quintupla sesguioctava. Ende als t zieke gtietal etlicht mael met een ban fijn deelen in t'andere Gegrepen Swart /dat if / Proportio Submultiplex Super- ‚ particularis. 7 Suôtripla subsesguialtera. I6 Subguintupla subsesquitertia, 117 Suôquadrupla subsesguiguarta, teghen 26 Suôguintupla subsesqguiguinta. 43 Subseptupla subsesquiserta. 36 Subguintupla subsesguiseptima. 33 Subguadrupla subsesquioctava. CON Dur FN, Proportio Multiplex Superpartiens íé /al& t'eerfte ghetal tander etlíiclt mael in hem begrijpt / met noch fammighe ban fn deelen. 8 3 Dupla superbipartiens tertias. 15 4 Trifla supertripartiens guartas. 22 | - 5 Quadrupla superbihartiens guintus. [sic] 17 ( tegen 6 Dupla superguinpartiens sextimas. 24 | 7 Tripla supèrtripartiens septimas. 45 8 Quintupla superguinpartiens octavas. 44 9 Ouadrupla superoctifartiens nonas.
Page 5
51 Enbe al ‘teerfte:: ghetal etfielt mael- met: fammighe Gan fijn deelen in t'änder Begrepen ed Dat ië/ Proportio. ie Subsuperpartiens. mn 8 Saldanis behaal tertias. 15 Suôtripla subsupertripartiens guartas. 24 Subguadrupla. subsuperguadripartiens guintas. tegen 35 ubguintupla subsuperguinpartiens sextimas. 46 Subsertupla subsuperguadripartiens septimas. 59 Subseptupla subsupertribartiens octavas. 76 Suboctupla subsupergundripartiens nonas. AO OON Dur __ Proportio gheljeel tegbhen ghebroken /of ghebraken teghen ghez ‘Geel /af ghebraken teghen ghebroften can door Divifio beltent tworben / alg 2. tenen 8 / el Le tegen & camt 20 10 / Proportio tripla sesquitertia, Stem- B tenhen a. $tèlt # teghen 1e camt Le Proportio Subtripla. súbsesquitertia, ek 8 talen 4 3 omt ë _ Proportio Sübsesquioctava, Sc. ï- E …_. Miam Proportionale. Dat ik een “mibbeleatetat tuffchen tiuee anbere / alfoa vat bet minfte hein houdt teghen dit / ghelijck ‘dit tegben t'meefte:/ ende ig tiueederten / alá Medium .Proportionale Arithmeticum, ende Medium Proportionale Geometriüm. | Medium Froportionale Arithmeticum. Om te binden ‘een middet-ghetat tufichen 5. ende 9. Soa aödeert 5. ende 9. camt 14. Dat mebdieert if 7. het middel ghetal. @m te binden oe. middelghetaflen: tuffchen 6. ende 1e. Soa deelt hare bifferentie door 3. Watter camt / addeert bu 6. ende trecht _ ban re. camt 8. ende ro, boor middel-ghetalfen. Om te Linden 3, míddel-ghetallen /tuffchen ir. ende 19. Saecht eerst het rechte widdelzghetal t'inelclt if 15. ende dan een _mibbet- ghetal tuffchen Ir. ende 15. oack tuffchen 15. ende ee camt Ir. 13. 15. 17. I9, in Eroportio continue. | | Medium Proportionale ‘Geometrium. | Pm te binden een mitteleghetal / tuffchen twee ander / kao ‚ muitipliceect de qhetalfen daar malcanderen / ende treckt daer upt 3: C'midbel-…- } 3. ende ro. í& 6, Proportio Subdupla. ghetal tus- 64. en 4 ig 16. Proportio Quadrupla. áchen 3. en'5h ik 4. Proportio Subsesquitertia.
Page 6
52 _ @m:te- binden 2: midbdel-ghetallen doet alfaa-/ multipliceect Get minfte ghetal in hem Selen / ende dan met het meefte- daer uut treckt V/29 dat brengt upt het: minfte middel-ghetal / dan multipliz ceert het minfte- mibbel-ghetal met het meefte nhetal/ ende treckt. baat upt Va. dat brenght upt Get meefte middetenhetat. Alk tusfchen 4, ende 108, ramen De t\mee middelrnherallen zo. ende 36. ende if Proportio Subtripla. @m- tuáfchen eo. ende 32. Drie mibdel-ghetallen te binden /foeckt eerft bet vecht middel-getal t'tuelc if 3. ende ban het middel-ghetal tuffchen ‘a, ende 8. oock tuffchen 8. ende 32. a tomt u 2, d. 3. 16. 32. in Proportio Subdupla. APaar- dat tuffchen -fammighe gberallen afeen- vedit nibbet- ghetal te binden en ië/dat doen. D'irrationale ghetallen./ daer Den wortel niet recht en can untgbetrachten. tuotden / ant baar middel getal tuffchen 2, ende z. camt ro. in Proportio Subdupla Sub- sesquialtera, ende tuffchen 4. ende 8, camt V 32 in Proportio Subdupla. ‚ Om bervolghende ‘Proportionale gBetalten te binden /en behaeft men anberg …n niet ban eenen „Hegel ban en Ö alg zr 4 4 | omt z | en 4 —5}| zaad | Ar at! omt 95 Ende ramen alfaa: 4e 5 8/7: 4 7 DE 955 in Proportio den | Additio im Proportionale ghetallen. Wildp adderen D'eene Proportio met b'anbder / fteltfe alfaa 8 tat 3/ dat i& Sesquialtera, tat Subsesquitertia doet alé in ace Hit ghebroken /tamt $ Sesquioctava. | _ Soubstractio in Proportionale ghetallen. Wildn aften D'eene Proportio han d'anbdér / alá $ tian 8 / dat ië / Sesquialtera han Sesquioctava, Sua Hoet alé Dibifta int gebroken, | OO 8 X Fcamt LE of 3 Subsesquitertià. : _Multiplicatio fuardt in Additio begrepen fende. Divisio ín Soub- ‚ stractio, berhalven ih danae hier mecr berclaringbe daac Lan te maken. : in
Page 7
53 | Vindt 2 afetatten in Proportio Sb), vie daat. malcanbeten ‘gemuïtipticeert maken ‘6. Es se nn 4 Facit V.3. ende: Y. a, 57 aen inkt. 4 ghetaïten in Proportio Ouadrupla, tie t amen. gbeatbeert el Grengben 170. Dn Facit: 128. 32. 8. à. _ Pint a. getallen in- Proportio Dupla- sesquidltera' bie ‘baar: mat canberen ghemultipticeert maken 125. | ; | JFarit rok 5. 2. …____Pindt 4. ghetallen ín Proportio Subquadrupia wefcher bieren k tfamen gheaddeert uptbrengbht ro6. i | an Facit 2. 8. 32. 128, Pinùt 3. ghetallen in Proportio Subsesquiquinta, bie: ‘baar mat candreren gemultigliceert make 1728. | Facit ro. to. raf Pindt s. ghetaften in Prover Subdupla Shetties quartas, fulcke aft men bepde deerfte t'fanten addeert /ende tag: aregat treckt ban het derde / ende dan met de refte t’bierde multi: piiceert /ende dat product bivibeert baar BDE / dat ka guatfent dan 3 350 _zfacit 256. 704. foaé. AN
Page 8
EENIGE OPMERKINGEN OVER. HET ONDERWIJS IN DE MECHANICA DOOR |. H. SCHOGT. Het leervak Mechanica wordt door velen niet zeer gunstig beoor- deeld, getuige de facultatiefstelling en de pogingen die tegenwoordig gedaan worden om het in te lijven bij de natuurkunde. Ik mag mij ontslagen rekenen van de plicht, het bestaansrecht der mecha- nica als afzonderlijk vak te bepleiten, nadat Dr. E. J. Dijkste r- huis over dit onderwerp geschreven heeft. Deze scherpzinnige en welsprekende verdediger der wis- en natuurkundige vakken heeft in een opstel, verschenen in het Weekblad voor Middelbaar en Gymna- _siaal Onderwijs (17e Jrg. no. 22, 21 Jan. 1921, p..947) deze: quaestie uitvoerig behandeld; hoewel bedoeld artikel gericht is tegen zekere plannen, aan welker verwezenlijking thans niemand meer denkt, is het nog zeer lezenswaard wegens de erin neergelegde denkbeelden omtrent het onderwijs in de wis- en natuurkundige wetenschappen. Ik wil in dit opstel een paar mogelijke oorzaken van de impopu- lariteit der mechanica bespreken, en iets uitvoeriger ééne daarvan behandelen: de methode volgens welke de mechanica op de hoogere burgerscholen wordt gedoceerd. Het is waarschijnlijk, dat de - mechanica op. zeer vele scholen op weinig verschillende manieren wordt voorgedragen, want een statistiekje heeft mij doen zien, dat onder de vele leerboeken er één is, dat zeer veel meer gebruikt wordt dan alle andere: het Leerboek der Mechanica van Ir:'C. van Drooge. De „Gronden der Werktuigkunde” van Prof. H. G. van de Sande Bakhuyzen, herzien door Dr. P. Molenbroek worden nog veel gebruikt, maar dit zeer oude boek is door het eerstgenoemde, waarvan in 1917 de eerste druk is verschenen, sterk verdrongen. Ook de „Werktuigkunde” van Dr. Joh. A.
Page 9
55 NE nscchikhekad Vreeswijk wordt veel gebruikt, alle andere leerboeken veel minder. Daarom hebben aanhalingen uit deze: boeken, speciaal uit dat van den heer Van Drooge, bijzondere waarde ter kenschet- sing vam geest en methode van ons mechanica-onderwijs. “De beteekenis der mechanica voor het onderwijs op de hoogere burgerscholen wordt miskend door allen, — en hieronder zijn velen die beter behoorden te’ weten —, die er een techriisch vak; een ingenieursvak in zien, een vak dat alleen beteekenis heeft voor ‘hen, die ingenieur of architect willen worden of op andere wijze in hun loopbaan iets met de techniek te maken zullen hebben. Dezen zien niet in, dat de theoretische werktuigkunde, de leer van bewegingen en krachten, den grondslag vormt voor alle natuur- _ wetenschappelijke studie, dus een vak is, dat grondig gekend moet worden door allen, die zich met natuurwetenschap willen bezig- houden en dat volstrekt niet en passant behandeld mag worden, maar recht heeft op eene degelijke en uitvoerige behandeling. Het is deze miskenning, die de facultatiefstelling der mechanica tot gevolg heeft gehad, waardoor het onderwijs in de natuurkunde ‘van een belangrijken steun werd beroofd, en die in samenwerking met de inkrimping van het onderwijs in de kosmographie het onderricht in de natuurwetenschapperi in: de 4e en 5e klasse der H.B.S. heeft ontwricht ®). Bijzonder duidelijk treedt de verkeerde opvatting van den aard der werktuigkunde in het licht, als men let op de dwaze koppeling van dit vak aan lijnteekenen; met hoeveel minder bezwaar ‘mm vn _t De heer G. Bolkestein schrijft in „Volksontwikkeling” van „October 1925: | | | „Voor elk der drie typen van. middelbare school is noodig een groote kern van verwante, elkander aanvullende en verduidelijkende . vakken; die ‘leeren denken, leeren werken, en die een bepaalde sfeer . in de school brengen. Die vooral ‘daardoor het geestelijke leven van den leerling afhouden van te mijden oppervlakkigheid, en zijn kennis tot eer betrekkelijke eenheid brengen,” en verlangt dan als een. der drie typen eéne middelbare school „met de natuurwetenschappen, dat zij in casu de wiskunde, mechanica, natuurkunde; scheikunde, biologie, ‘ cosmografie, geologie, physiogeografie als kern van onderwijs.” De cursiveeringen zijn van mij. De H.B.S. is door de slagen, die men haar in 1920 heeft toegebracht, zoo bijzonder gevoelig getroffen, doordat zij geraakt is in haar vakkenkern. Ex ,
Page 10
56; häd. dit ‘laatste vak: kunnen’ worden. “samengenomen: met: DEE vende ïneetkunde. | Het is ‘niet. ‘onwaarschijnlijk, dat veel van dit’ wanbegrip is -ver-. oorzaakt door de namen van.het vak: „mechanica”, die den opper- vlakkigen niet: deskundige afschrikt door zijn automatische klank, en „werktuigkunde”, die hem ten onrechte een. wetenschap: van uitsluitend tandraderen, katrollen en takels suggereert. Wat evenmin. van gunstigen invloed is op de beoordeeling der mechanica is, dat zij door de ter oefening opgegeven vraagstukken ‚ veel kans loopt te ontaarden in eenvoudig rekeriwerk, oefenmateriaal _ voor de wiskunde, dat misschien door beter en aardiger kon worden vervangen. Wanneer men nagaat, wat voor vraagstukken: gewoonlijk: . _op het eindexamen werden opgegeven, ziet men dat deze op erikele uitzonderingen na behooren tot de volgende vijf rubrieken: 4) kinematische vraagstukken (kogelbaan, val e, d.), | b). samenstellen van krachten en koppels, c) bepaling van zwaartepunten, _d) evenwichtsvraagstukken, | @) dynamische vraagstukken (verticale cirkel, hellend vlak e. d. j ‚De sub b) en c) genoemde vraagstukken missen elk mechanisch: element; wel wordt bij de oplossing gebruik gemaakt van formules, bij welker afleiding mechanica te pas kan worden gebracht, maar bij de oplossing zelve speelt: de mechanica geen rol meer. ‘En de vraagstukken dezer rubrieken zijn na die van rubriek d) de tal- rijkste. Terwijl eenerzijds de. behándeling van sommige onder werpen veel te weinig mathematisch is, wordt aan den anderen kant te veel aandacht geschonken aan uit mechanisch oogpunt niet zeer belangrijke DETEKEMNEEN. : De ‘eenige goede zijde, die de facultatiefstelling heeft, is, dat de leeraar niet meer verplicht is de leerlingen af te richten op het maken van tot zekere bepaalde typen behoorende opgaven, en zoodoende (het blanco- -programma voor de vijfde klasse bevestigt dit) vrijheid heeft gekregen in de keuze der te behandelen onder- werpen. Men kan van deze vrijheid gebruik maken, om met be- snoeiïng. van „sommige. onderwerpen (zwaartepunten, evenwichts- vraagstukken). allerlei quaesties te behandelen, die’ ‘binnen het. bereik der leerlingen vallen, zooals. samenstelling van rotaties, iets- uit de
Page 11
57: kinematica der vaste lichamen. (tijdelijke rotatie-as, e.d.), iets” uit: de:dynamicâ der vaste, lichamen (beweging ‘van ‘het zwaartepunt en. beweging om. het. zwaartepunt), iets over: gyrostaten *), stoot-: krachten. Ook meetkundige onderwerpen, die’ zich bij de miechanicá: aansluiten (barycentrische coördinaten, schfoefäs van eén stelsel. ‚ glijdende vectoren) zouden behandeld kunnen worden, evenals zeer eenvoudige toepassingen der integraalrékening: zooals ‘de: bereke ning van enkele traagheidsmomenten. Of in deze richting veel ondernomen wordt; is mij niet bekend; de docent ‘die het doen. wil, À mist totnogtoe den steun van eer. leerboek. De belagers der mechanica mogen bedenken, ‘dat bij onderbrenging ‘van dit vak bij: natuurkunde de boven geschetste :weg‘tot ontwikkeling is afgesneden, die het in staat zou stellen zijn: ònmisbate rol in de. wis- en. natuurkundige propaedeuse - beter: dan: LonoBioe te: ver vullen. a ee Wat het onderwijs in de mechanica zoo moeilijk maakt is, dat. ‘men als menin de vierde klasse ermee begint, niet: genoeg ‘heeft, aan de in de vorige klassen behandelde wiskunde. Immers de mechanica eischt kennis van de beginselen. van tweé ‘onderdeelen der wiskunde, die op de H.B.S. niet afzonderlijk worden behandeld: vectoralgebra en differentiaalrekening. Men kan natuurlijk de; notaties en terminologieën van deze vakken wel vermijden, maar. _de begrippen niet. Speciaal het limietbegrip ‘kan niet worden ver- meden ?) : zelfs bij de behandeling van een zoo eenvoudig onderwerp. als de eenparig veranderlijke rechtlijnige beweging heeft men het, limietbegrip noodig bij de definitie ‘der: snelheid *). Men heeft dan 1) B.v. naar aanleiding van H. Crabtree, ‘Spinning Tops and: ‘Gyroscopic Motion, Longmans, Green and Co, 1914 (7/6). t) Eene recente poging om dit wèl te doen moet ik, zooals trouwens, vanzelf spreekt, als mislukt beschouwen. ON De „definitie” der snelheid eerier veranderlijke beweging zonder’ limietbeschouwingen, welke hierop neerkomt, dat de snelheid is wat zij worden zou als zij. bleef wat- zij was, vindt: men voorzoover: ik weet.nog slechts in niet meer gebruikte boeken:;Michaëlis, Beknopt Leerboek ‘der ‘Werktuigkünde: (1896) blz. 3;: Brongersma, Leerboek: der. Werktuigkunde ie blz. 9 en verband met OE be= schouwingen!). ee nn B Abee. a ee
Page 12
58 ook niet anders kunnen doen, dan de beginselen der vectoralgebra en de grondbegrippen der differentiaalrekening in den leergang der mechanica in te vlechten. En het is zeer begrijpelijk, dat men: deze onderwerpen niet in eene abstracte behandeling heeft willen vooropstellen, maar de noodige abstracte, wiskundige begrippen heeft ‘willen. aanbrengen, steunend op beftreklijk concrete kinema- tische begrippen als voorbeelden. Het is nu opmerkelijk, dat dit wat betreft het begrip „differentiaalquotient’’ zonder bezwaar kan geschieden, terwijl het bij de vectoranalytische grondbegrippen (vectorsom, vectorverschil, e. d.) leidt tot verstoring van de logisch eenig mogelijke. volgorde der te behandelen onderwerpen. Dit komt, doordat men het differentiaalquotient het eerst ontmoet bij ‘de behandeling der snelheid van veranderlijke bewegingen; men kan dit begrip op: de gebruikelijke wijze met behulp van de gemid delde snelheid’ definieeren en dan, indien men dit wenschelijk acht; de redeneering herhalen voor eene natuurkundig niet omschreven functie eener dito onafhankelijk veranderlijke. Bepaald noodig is dit niet, maar mi. wel aanbevelenswaardig. Op deze wijze leidt men de leerlingen zonder moeite in in de differentiaalrekening en men kan allerlei wiskundige finesses vermijden die zich bij eene abstracte behandeling op den voorgrond dringen (continuiteit en dergelijke begrippen). Hoe dit ook zij, in elk geval is er geen sprake van, dat telkens als men eene of andere functie differentieert, men de uitkomst opvat als de snelheid van een punt t.o.v. een coördinaten- stelsel. Of. men het woord „differentieeren” gebruikt of niet, men maakt de wiskundige bewerking los van het kinematische vóorbeeld waaraan zij voor het eerst is verduidelijkt. _ Geheel anders gaat men te werk bij de behandeling van vector-” optelling en vectoraftrekking, twee bewerkingen die in de mechanica herhaaldelijk gebruik worden, veel vaker dan het differentieeren. Men is gewoon, de vectoroptelling voor het eerst te behandelen bij de samenstelling van bewegingen, dat is de overgang op een ander coördinatenstelsel. Nu wordt echter hieruit niet de wiskundige _ bewerking geabstraheerd, maar men houdt de vectoroptelling ver- bonden aan de samenstelling van bewegingen, zoodat men telkens, wanneer men vectoroptelling noodig heeft, op de eene of andere manier het vraagstuk zoo moet draaien, dat er verschillende, onder- ling bewegende coördinatenstelsels bij te pas komen: Dikwijls leidt dit tot eene zeer onnatuurlijke voorstelling. Laat ons als eerste
Page 13
59 voorbeeld beschouwen de definitie. der. versnelling: bij de verander- lijke kromlijnige beweging. Dit behoort aldus te geschieden: zij v(t) de: snelheid ten tijde t‚, opgevat als vector; dan beschouwt men — het vectorverschil v(t +-At) — v(t), deelt dit door Af en neemt hiervan de limiet voorAf—0. Bij'de gebruikelijke behandeling ís men echter genoodzaakt, de snelheidsverandering v(t + At) — v(t) als de snelheid eener meevoeringsbeweging op te vatten, en dus een hypothetische omgeving te construeeren, die die snelheid tot translatiesnelheid heeft; dit is weer niet mogelijk, als men niet . iets over translatie, dus over de kinematica der vaste lichamen behandeld heeft. Deze wijze van behandeling eischt dus eene onder- breking van de kinematica van het stoffelijk punt met een gedeelte van de kinematica'der vaste lichamen. Ik zal wel niet verder be- : hoeven te gaan, om den lezer te overtuigen, dat de gebruikelijke _ wijze van behandeling dwaas en verward is. Wat men inderdaad in de boeken leest, is echter nog veel erger dan het bovenstaande. zou doen vermoeden. De samenstelling van bewegingen wordt - namelijk zoodanig verdoezeld, dat niet meer blijkt, dat zij in verband staat met verschillende t.o.v. elkander bewegende om- gevingen. Men zegt dit eerst wel, zij het in soms zeer onbeholpen bewoordingen, maar tracht het den leerling. zoo spoedig mogelijk weer te doen vergeten. Voorwaar een fraai voorbeeld van de eerlijk- heid *), waarmede het onderwijs in de exacte vakken moet door- trokken zijn om zoodoende een weldadigen invloed op de geestes- richting der leerlingen uit te oefenen. Hier volgen eenige staaltjes van behandeling van deze quacstie: „Wij stellen nu het volgende axioma voorop: Een snelheid kan nooit uit zichzelf veranderen, doch kan zich alleen daardoor wijzi- gen, dat met die snelheid een andere.snelheid- wordt samengesteld’’®). „We nemen aan, dat we van een snelheid alleen tot een andere. snelheid kunnen komen door toevoeging van een derde snelheid, ‘welke samengesteld met de eerste de andere zal opleveren” (cursiveering van mij). °) - . a 1) Dijksterhuis, Lc. p. 951 en dit Bijvoegsel, jaârgang 1 biz. 11. 2) V.d.S. Bakhuyzen —Molenbroek, Gronden der EE Ye druk (1919) bladz.'13. | 3) C: van Drooge, Leerboek: der itechanies bldz. 11.
Page 14
60, | | 5 __ Een onlangs. verschenen En der : Mechanica - zegt: „Men neemt. nu-aan, dat een snelheid v slechts daardoor in een. snèlheid’_ yv veranderen kan, dat er zich bij de snelheid v een nieuwe ‘snelheid v, gevoegd heeft, die“tezamen met v de ‘snelheid v' tot resultante heeft.” (cursiveering vari mij).*) 2) | _ De Srappig-kinderlijke zinsnede, dat eene snelheid nooit uit’ zich- zelf veranderen kan, maakt waarschijnlijk hoe men ertoe gekomen is, dit als een axioma te beschouwen: doordat men erbij denkt aan de dynamische hypothese der traagheid. Men heeft hier dus te: doen met Eene verwarring tusschen -de. kinematische definitie der versnelling en eene dynamische hypothese omtrent de omstandig heden waaronder versnellingen al of niet voorkomen. | Opmerkelijk is, dat Dr. J. H. Meerburg in zijne „Beginselen der Mechanica” de definitie van de versnelling eener kromlijnige beweging dan ook naar de, dynamica OEE î, natuurlijk: ten onrechte. : | ‘ Zooeven heb ik gezegd, dat ‘men alvorens de samenstelling van bewegingen te kunnen behandelen, iets moet mededeelen over de „kinematica der vaste lichamen *). Het is wel de moeite waard eens na te gaan hoe de samenstelling van bewegingen, die in de meeste boeken. — zeer-ten onrechte — het fundament is van de” geheele kinematica, gewoonlijk behandeld wordt. Vooraf ga de opmerking, . dat de zoo buitengewoon belangrijke begrippen ‘translatie en rotatie _ voor zoover mij: bekend is, in geen enkel boek behoorlijk worden besproken. Eene stelling als deze: „alle punten van een lichaam dat t.o.v. zekere omgeving eene translatie heeft, hebben op een mmm 1) Dr. N. R. Pekelharing Azn. en Dr. K. W. Rutgers, Leerb. der Werktuigkunde IT, bldz. 25 (1925). 2). Ongeveer dezelfde woorden vindt men in: W.G. v. d. Meer, wi, Leerboek der elementaire mechanica, bldz. 12.” Dr. J. Geest en J. P. Valken Blouw, w. i, Leerboek der mechanica, deel B, bldz. 22. Eene juiste behandeling vindt men in: | Dr. G. Bakker, Leerboek der Werktuigkunde, bldz. 12. Dr. B. Gonggrijp, Overzicht der Mechanica, bldz. 11. B. de Greve en Dr. J. G. Rutgers, Leerboek der Mechanica, bldz, 13 (met hodograaf). 3) ‘Dr. J. H. Meerburg, Beginselen der hieenantear bläz; 93: t) ‘In het te weinig gewaardeerde Leerboek der Mechanica van Ir. W. J. Wisselink is hiermede rekening gehouden. ni
Page 15
61- bepaald oogenblik t.o.v. die omgeving gelijke srielheden"en gelijke versnellingen” waarop de begrippen snelheid err. versnelling van een lichaam (waarvan ik in geen enkel boek-eene. definitie-heb aangetroffen, terwijl men de woorden overal.:gebruikt vindt): be- rusten, behoort uitvoerig en streng bewezen. te worden. "Evenzoo de eigenschappen waardoor het mogelijk wordt; te. spreken: van eene rechtlijnige en van een cirkelvormige translatie; 00 de. ied n heee der rotatie en ee „De gewone gang van zaken is deze: men: bende abn: walken parallelogram van wegen, parallelogram. van.-snelheden en parallelogram van. versnellingen. Noodig -is: deze.-volgorde: niet,: en de stellingen gelden onder verschillende voorwaarden. omtrent de „meevoeringsbeweging. ; ‘ | Onderstel dat zeker ‘punt P EEN op Eet tijdstip A enn in een _ _punt A eener eerste omgeving, op het tijdstip ft, in een punt-B- dier eerste omgeving, dat de punten A'en B der eerste omgeving op. het tijdstip f, samenvallen met de punten A, en B, eener. tweede om- geving en op het tijdstip ft, met de punten A, en B, dier tweede a omgeving. Dan bevindt zich het punt P op het tijdstip £, in het. punt B, der tweede omgeving. Dit spreekt vanzelf. Wanneer is A, A, B.B: ‘een parällelogram? Dan en slechts dan, als A,A, en B ‚B, gelijke | en, evenwijdige lijnstukken zijn. Opdat dit geldt voor alle ‚punten. ‘A en B der eerste omgeving ís noodig en voldoende, ‘dat de. bewe- ging van de tweede omgeving t.o.v. de eerste eene translatie is. Dit ‘alles is uiterst eenvoudig; het kan bewezen worden met behulp van zeer eenvoudige meetkundige stellingen en van de eigenschappen der translatie, er is geen axiomatisch element in. Opdat de leer- lingen dit goed begrijpen moet men, dunkt nij, veel nadruk leggen op het verschil tusschen- de punten die inhet: bovenstaande door A P en A zijn aangeduid. En dit geschiedt juist niet, wanneer men spreekt. van een punt, dat „deelneemt aan twee bewegingen”. De gebruikelijke behandeling is ongeveer als volgt: ES een stoffelijk punt tegelijkertijd deelneemt aan twee rechtlijnige bewegingen, ‘dan bevindt-zich dat punt na zekeren tijd in het vierde hoekpunt van het parallelogram beschreven op de wegen, die hiet ten gevolge van ieder der samenstellende bewegingen afzonderlijk in den zelfden je zou hebben HESSE De | 1) fag Ansen 1 Bn 8
Page 16
62 Men kan hierbij opmerken, dat de ‘rechtlijnigheid der Benne (rechtlijnigheid van de beweging t.o.v. de le omgeving en recht- _ _ lijnigheid der meevoeringstranslatie) niet ter zake doen, ten minste als men wegen” als „„Verplaatsingen” opvat. In verschillende andere boeken leest men iets dergelijks +), alleen wordt het soms zeer nadrukkelijk een axioma genoemd. °) _ Alvorens van het „parallelogram. van wegen” afscheid te nemen, moet ík nog een ênkel woord zeggen. over een: paar bijzonder ongelukkige termén; die in dit.verband veel gebruikt worden: „Beweegt zich een persoon op het dek van een schip van A naar _B, terwijl het schip in den zelfden tijd van stand 1 in stand 11 komt, dan zal de pérsoon in werkelijkheid komen in B. Men zegt nu, dat de persoon aan twee bewegingen tegelijkertijd deelneemt: le zijn eigen beweging op het schip, 2de de. beweging van het schip. Geheel juist is dit niet, daar de persoon natuurlijk maar één Ald ging heeft, en wel van A naar ash ‘ hd De werkelijke beweging noemt men de resulteerende beweging of „resultante”’. ®) …De cursiveeringen zijn van mij. In verschillende andete boch leest men iets hiermede gelijkwaardigs. 5). | Nu heb ík vooreerst groot bezwaar tegen de uitdrukkingen „in werkelijkheid” e n „werkelijke” beweging. De persoon: (als punt beschouwt) is t.o.v. de aarde gekomen van A in B’, t.o.v. het schip van A ín B, en beide bewegingen zijn even werkelijk, de eene is niet fictiever dan de andere. 5) Ten tweede is de bewering, dat de persoon „natuurlijk maar-één beweging heeft” natuurlijk onjuist, ee a Dn Van der Meen p. 9; Pekeinanns en Rutgers, n p. 29; Wisselink p. 20; Meerburg, p. 11. 2) V.:d. S; ee p. 8. 3) Van Drooge, bldz. 5). Vd. S. Baktuyer—Malenbroek p. 7 en 8; Pekelharing en Rutgers, 1, p. 28. 5) Verg. de bij de bespreking van siderische en synodische om- loopstijd van ‘planeten in de cosmographieboeken vaak voorkomende bewering, dat de siderische de werkelijke is. Natuurlijk is het verschil gelegen in het coördinatenstelsel t.o. waarvan men de beweging beschouwt.
Page 17
63 … want zij heeft zooveel bewegingen als men t.o.v. elkaar ‘bewegende coördinatenstelsels wenscht te beschouwen. - EO Beschouwen. wij nu het z.g. parallelogram. van snelheden. Hier- onder worden twee stellingen. verstaan, die dientengevolge her- haaldelijk verward worden, nl. deze: E 1. Bevindt éen punt P zich op zeker hogen in een punt A eener eerste omgeving, dan is de snelheid van P t.o.v. eene tweede omgeving op dat oogenblik gelijk aan de vectorsom van de snelheid op dat oogenblik van P t.0.z. de eerste omgeving en de snelheid op dat oogenblik van A tov. de tweede omgeving; en. II. Heeft een punt P eene eenparige rechtlijnige beweging t.o.v. eene eerste omgeving, en deze eene eenparige rechtlijnige translatie t.o.v. eene tweede omgeving, dan heeft het punt P t.o.v. de tweede omgeving: eene eenparige rechtlijnige beweging, waarvan de snel- heid de vectorsom is van de snelheid van P t.o.v; de eerste omgeving en de translatiesnelheid van de eerste omgeving t.o.v. de tweede. De eerste van deze twee stellingen heeft niets te maken met het parallelogram van wegen, zij geldt voor alle meevoeringsbewe- gingen, de tweede, die blijkbaar geldt als de meevoeringsbeweging eene translatie is, wordt uit het parallelogram van wegen afgeleid. De gewone handelwijze, handig, maar níet zeer eerlijk; is nu, dat men stelling 11 bewijst, en haar zoo formuleert, dat men haar zoo noodig voor. stelling [ kan laten doorgaan, dus II bewijst en I toepast. Zulk eene toepassing vindt men b.v. bij de vrijwel alge- meene gebruikelijke berekening van de snelheid in de kogelbaan, die wordt „samengesteld” uit de snelheid eener eenparige horizon- tale beweging en die eener eenparig veranderlijke verticale bewe- ging. Somtijds worden pogingen gedaan, om stelling 1 uit stel ling II af te leiden door een caricatuur-limietovergang. In de „Gronden der Werktuigkunde” van Van de Sande: :Bak- - huyzen en Molenbroek vindt men dit àls volgt behandeld: „Dezelfde constructie -en berekening: voor de resulteerende snel heid geldt klaarblijkelijk ook bij de samenstelling van twee wille- ‘keurige bewegingen. Men kan nl. een willekeurige beweging ge- durende zóó korten tijd beschouwen, dat daarin geen merkbare verandering van de snelheid plaats heeft. Gedurende dien. tijd is dus de beweging als een eenparige te beschouwen, en zal alles — geldig zijn, wat voor een eenparige beweging waar is. | Moet men nu twee willekeurige bewegingen samenstellen ge-
Page 18
64 „durende ‘een latigeren tijd, dat verdeele men ‘dezen tijdsduur in een zoo groot aantal kleine tijdsdeelen, dat elk der : ‘gegeven bewegingen gedürender-elk: klein: tijdsdeel ‘als eenparig beschouwd kan-worden. Bepaalt men “vervolgens de ‘snelheid van elk der ‘samenstellende bewegingen gedurende een bepaald tijdsdeel, dan zal ‘de’ snelheid der resulteerende beweging ‘gedurende dàt kleine tijdsdeel ‘worden Aangegeven door de. diagonaal van het: parallélogram op de twee samenstellende, oogenblikkelijk bestaande snelheden beschreven. &) De behandeling der. bels beweging steunt ten onrechte op het samenstellen ván bewegingen. Het is toch een’ zeer weinig À natuurlijke, voorstelling; om bij de beweging van een stoffelijk punt to.v. de aarde twee onderling bewegende coördinatenstelsel:te- pas te brerigen. De afleiding det formules kan dan ook beter geschieden met behulp van de stellingen over snelheid en: versnelling ‘der ‚ projectiebeweging, welke stellingen in sommige. ‘boeken voor- komen, maar meestal met het oog. op andere toepassingen °). Deze wijze van behandeling, die men in de standaardwerken.steeds aan- treft, biedt volstrekt geen bijzondere, moeilijkheden voor de school, maar wordt, naar ik meen, weinig gebruikt. °) Opmerkelijk is, dat soms getracht wordt, de - ‘begrippen BERISehSSEEn, en ontbinden. te AGREE JE E B Voor het parallellogram van versnellingen Been ‘soortgelijke opmerkingen, als over dat: der - snelheden gemaakt -zijn. Alleen hd hier het B voor foutieve uitkomsten grooter®) dan bij - mn en a ann En Van de Sande Patan Mdleibee p. 12° Rl Ibid., p. 39 en 40; Wisselink, p. 47 Sqq.; Gonggrijp, p. 21. 8) - Men vindt haar bij Bakker, p. 20, en bij De Greve en Rutgers. 4} Van de Sande Bakhuyzen—Motenbroek, p. 12; -Dr. Joh. A. Vreeswijk, Werktuigkunde. p. 9, sqq. Hier. worden: samenstelling en Ontbinding geheel behandeld als ‘betrekking: eener- beweging: tot hare projecties; de opzet is ongetwijfeld veel beter dan in ‚de meeste andere boeken; maar de toepassing op de kogelbaan is niet ‚zuiver, door het. Ontbreken der zooeven bedoelde stellingen. De „samenstelling” in den gebruikelijken zin (verschillende omgevingen) wordt niet - ‘behandeld. “_6) «Gonggrijp, p. 14: Het ‚parallelogram ‘en ‘de veelhoek der Ver- snellingen- gelden. ook voor Sne” veranderlijke kromlijnige bewegingen: er E
Page 19
65 de samenstelling van snelheden. door het theorema van Coriolis de samenstelling van versnellingen volgens de parallelogramcon- structie. practisch beperkt tot het geval, dat de..meevoeringsbewe- ging eene translatie is. Ik zou hierover verder kunnen zwijgen, ware het niet, dat van de ontbinding van versnellingen soms: toe- passingen gemaakt worden, die een schril licht werpen. op de zonderlinge redeneeringen, welke den leerlingen. worden voorgezet. Een daarvan. is de beweging langs een hellend vlak. Wij vinden hieromtrent): „Als het stoffelijk punt vrij kon vallen zou. het een vertikale versnelling g krijgen. Ontbindt men nu de beweging langs.het hellend vlak en loodrecht op het hellend vlak «dan verkrijgt men eenparig, versnelde bewegingen met versnellingen g sina en g Cos a. De beweging loodrecht op het hellend vlak wordt door het hellend vlak belet, zoodat alleen een eenparig versnelde beweging langs het hellend vlak ontstaat met een versnelling - g sin a.” Dat dit alles volstrekt niet vanzelf spreekt, en bovendien niets te maken heeft met samenstelling van bewegingen, gevoelt de schrijver blijkbaar in ’tgeheel niet. Dr. J. H. Meerburg?) behandelt de zaak op dezelfde wijze doch uitvoeriger, en tracht door het invoeren van een hypothetische omgeving. het karakter ‘der ‘samenstelling beter te doen uitkomen. Dat hij aan het slot der rede- neering zegt: „Dit werd ook door proeven geleerd”, en dus blijkbaar eene experimenteele bevestiging noodig acht, bewijst echter dat hij hare ontoereikendheid wel heeft gevoeld. Van de Sande Bak- huyzen behandelt op deze wijze zelfs de slingerbeweging °). Hier worden typische dynamische vraagstukken waarbij al of niet con- stante drukkingen en de zwaartekracht een rol spelen ten onrechte als kinematische problemen behandeld *). Kist otnogtoe heb ik bijna uitsluitend gesproken: over kinematische . onderwerpen. De uiteenzetting van de beginselen der dynamica is 1) Van Drooge, p.-28. Precies zoo bij Pekelharing en Rutgers, I, bldz. 51. : 2) p. 18. 3) p. 42. &). Strict genomen zijn natuurlijk ook val en kogelbaan dynamische onderwerpen, maar het ontbreken van drukkingen maakt, dat men ze zonder veel bezwaar bij de kinematica kan behandelen, mits men maar zwijgt over de oorzaak: der versnelling. | 5
Page 20
66 bijzonder moeilijk, sommige schijven loopen er zoo vluchtig moge- lijk overheen *); andere maken er meer werk van, maar hunne uiteenzettingen lijken zooveel op elkaar *), dat men wel moet aan- nemen, dat zij uit een gemeenschappelijke bron geput hebben; ik zal het wel niet ver mis hebben, als ik de Gronden der Werktuigkunde van Van de Sande Bakhuyzen als zoodanig beschouw. „De methode kan het best zoo worden gekenschetst: er wordt gebruik gemaakt van definities en van „grondbeginselen”’of axioma’s die zinledig zijn, doordat er allerlei niet gedefinieerde begrippen in optreden. Dit schijnt paradoxaal, daar zulke dingen nergens voor ‘gebruikt kunnen worden, maar met een beetje handigheid is er toch wel iets mee te bereiken. Zooals de prestidigitateur uit leege doosjes achtereenvolgens de verschillendste voorwerpen te voorschijn goochelt, suggereert de explicateur van de principes der mechanica in zijne axioma's den leerling telkens wat hij in zijne redeneering gebruiken kan. Eenige voorbeelden mogen dit verduidelijken. Eene bekende formuleering der traagheidswet luidt: „Wordt een lichaam of een stoffelijk punt aan zichzelf overgelaten, dan zal er niets aan den toestand van rust of beweging veranderen” 3). Wat „aan zich zelf overlaten”. en wat „toestand van beweging” beteekent, blijft onbe- paald. Deze begrippen te praeciseeren zoodat de formuleering juist wordt, is alleen mogelijk als men de woorden „een lichaam of” schrapt. ‘ Een andere formuleering is: „dat de stof zelf niets aan zijn be- weging kan veranderen *). Nog een andere: „Reeds vroeger is vermeld, dat de snelheid van een punt nooit uit zichzelf veranderen kan, doch dat het noodig is, dat daartoe een versnelling bestaat. Is geen versnelling aanwezig, dan kan dus noch de grootte noch de richting der snelheid zich wijzigen. De beweging van het punt moet dan eenparig en recht-” lijnig zijn, of het pünt moet in rust verkeeren. De eigenschap van de stof, die hierin wordt uitgedrukt, noemt men de fraagheid of l) Gonggrijp, bldz. 24; Wisselink, bldz. 54; Vreeswijk, p. 29. 2) V. d. S. Bakhuyzen, p. 63; Van Drooge, p. 42; Pekelharing en Rutgers, E, p. 71; Van der Meer, p. 42. 3) Van Drooge, p. 42. 4) Pekelharing en GSE 1, p. 71.
Page 21
67 inertie. Zij kan niet bewezen worden en is dus een grondbeginsel of axioma Ì). Ì | Hier stáat- ongeveer, dat twee grootheden niet kunnen verschillen zonder dat (,,daartoe”’) een verschil bestaat, en dat dit niet bewezen kan worden en dus een axioma is. | Daarop volgt dan het onafhankelijkheidsbeginsel of superpositie- beginsel, eveneens van vervaarlijke vaagheid; het wordt aldus ge- formuleerd. De uitwerking van een kracht is onafhankelijk van den _ bewegingstoestand waarin het lichaam (of het stoffelijke punt) zich bevindt, en van de overige krachten, die op dit lichaam (of dit stoffelijke punt) werken 2). | | Hierin is onbepaald gelaten wat onder de uitwerking van een kracht wordt verstaan, verder komt de OnDEpaad (uitdrukking „bewegingstoestand”’ hog eens voor. „Uit deze tweede hoofdeigenschap ®) volgt, dat de werkelijke beweging, die het lichaam (stoffelijke punt) verkrijgt, de resul- teerende beweging is van de beweging, welke het reeds bezat, en alle bewegingen, die het ten REENOADE van elk der krachten afzonderlijk zou krijgen. | Heeft een stoffelijk punt onder de werking van één enkele stand- vastige kracht een rechtlijnige beweging, dan zegt men dat de richting der kracht met de richting der beweging samenvalt. De snelheid zal in dit geval niet van richting, alleen van groótte ver- anderen. De uitwerking der kracht is dus een versnelling in de richting van de kracht. On Volgens de tweede hoofdeigenschap *) zal de uitwerking van: de standvastige kracht ‘in gelijke tijdsdeeltjes steeds dezelfde zijn, m.a.w. de beweging is eenparig veranderlijk.” *) OO | De eerste alinea van het geciteerde stuk bevat een verklaring van 1) Van de Sande. Bakhuyzen—Molenbroek, p. 53. 2) Van Drooge, p. 42; ongeveer gelijkluidend bij Rutgers en Pekel- haring, 1, p. 71; Van de Sande Bakhuyzen—Molenbroek, p. 54; en Van der Meer, p. 43. De laatste twee spreken terecht niet van een lichaam. De tweeden betitelen het ten: onrechte äls- 2e wet van Newton; het komt in Newton's principia niet voor. 3) dat is het superpositiebeginsel. 4) Van Drooge, p. 42 en 43.
Page 22
68 het beginsel 1), niet. eene gevolgtrekking eruit®); de „uitwerking der kracht” is hier blijkbaar eene beweging. De tweede alinea is (mij althans) volkomen’ onbegrijpelijk; de „uitwerking der kracht” blijkt eene versnelling te zijn. In de derde alinea, met het verbluffende „m.a.w, blijkt de „uitwerking der kracht”, nu gepraeciseerd met de in het beginsel niet voorkomende woorden „in gelijke tijdsdeeltjes”, eene snelheidsver- andering te zijn. Vulde men, in plaats van met „in gelijke tijds- deeltjes’ aan met „over gelijke baanvakken”, dan kwam men verkeerd uit; men doet dit dus niet. | | Om de evenredigheid van kracht en versnelling aan te toonen en zoodoende het begrip massa te definieeren, gebruikt men een geheele reeks bepalingen, betrekking hebbende op gelijkheid en ongelijkheid van krachten *). | NE „Bepaling 1. Men noemt twee krachten gelijk, als zij achter- eenvolgens aan het zelfde stoffelijke punt gelijke versnellingen mededeelen. Als twee gelijke krachten op verschillende stoffelijke punten werken, zuilen die punten in het algemeen niet gelijke versnellingen ontvangen”. Enz.*). OO | Terwijl in de bepaling zeer uitdrukkelijk het begrip gelijkheid wordt beperkt tot krachten die op eenzelfde stoffelijke punt werken, wordt onmiddellijk daarna gesproken van gelijke krachten werkende op verschillende stoffelijke punten. Hoe verder met dit niet gedefini- eerde begrip gewerkt wordt, kan ons onverschillig zijn. _ Er is nog een punt, dat, misschien opzettelijk, niet behoorlijk besproken wordt, en dat van bijzonder belang is, omdat het nauw samenhangt met een kenmerkende eigenschap der mechanica van Newton, die juist in de laatste jaren onder den invloed der relativiteitstheorie nogal de aandacht getrokken heeft. Ik bedoel de afhankelijkheid van beweging en rust, snelheid, versnelling, enz. van het coördinatenstelsel. Men kan ín alle boeken de opmerking vinden, dat de uitdrukkingen beweging en rust slechts beteekenis hebben 1) Zoo vatten ook Van de Sande Bakhuyzen en Motenbroek het op. 2) Zoo vatten, behalve Van Drooge, Pekelharing en Rutgers het op. 3) Van Drooge, p. 43; Van de Sande Bakhuyzen—Molenbroek, p. 55. | | a t) Van de Sande Bakhuyzen—Molenbroek, p. 55.
Page 23
69 ten opzichte van bepaalde omgevingen. Verder wordt hierop meestal niet ingegaan. Er volgt natuurlijk uit, dat men snelheden en versnel- lingen ook slechts kan opgeven t.o.v. bepaalde omgevingen, en dat de uitdrukking „de snelheid van een punt” strict genomen steeds zinledig is, maar zij geeft geen aanleiding tot misverstand wanneer sprake is van bewegingen t.o.v. een vast met de aarde verbonden _coördinatenstelsel. Van meer belang is echter dat in de axioma’s der klassieke mechanica en de onmiddellijk eruit gemaakte gevolg- trekkingen herhaaldelijk sprake is van rust, beweging, snelheid, versnelling, zoodat deze dingen, geheel afgezien nog van alle zoo- even besproken fouten, geheel zinledig zijn, zoolang niet is. aan- gegeven, ten opzichte van welk stelsel deze rust, beweging, enz. bedoeld wordt. Het blijkt nu, dat men hier zekere assenstelsels moet beschouwen, die, in theorie, op eene eenparige rechtlijnige translatie na bepaald zijn. De z.g. Galilei-transformatie *) ter overgang van een zoodanig stelsel op een ander, laat de bewegings- vergelijkingen der klassieke mechanica invariant (relativiteit der klassieke mechanica). Alleen ten opzichte van zulk een stelsel („vast assenstelsel) geldt de bekende grondformule | k=m.a verder is de kracht niet afhankelijk van een coördinatenstelsel, maar . in tegenstelling met versnelling, enz., een: absoluut begrip. Dit zijn alle bijzonder belangrijke en voor. een goed begrip der mechanica onontbeerlijke onderwerpen, die in_geen enkel mij bekend schoolboek ook maar even worden aangeduid, laat staan behoorlijk behandeld. De mechanica zooals die op de H.B:S. behandeld wordt, moet natuurlijk niet eene inleiding tot de relativiteitstheorie zijn, maar het begrip van de ontdekkingen van LorentzenEinstein wordt noodeloos bemoeilijkt, als men ‘de verwante quaesties in de klassieke mechanica opzettelijk verwaarloost. Het parallelogram van krachten heeft, wanneer ten minste een der krachten eene drukking of trekking is, bij aanraking op een stoffelijk punt uitgeoefend, een zuiver axiomatisch karakter, — axioma hier te verstaan in den zin van natuurkundige hypothese, waarvan de gevolgtrekkingen achteraf moeten blijken in overeen- SemE te zijn met waargenomen verschijnselen. Wanneer geen emd … t) Analogon van de Lorentz-transformatie der bijzondere relativi- teits-theorie.
Page 24
70. der krachten dòor aanraking wordt uitgeoefend, maar beide een gevolg van ‘werking op afstand zijn, wordt met het parallelogram van krachten het volgende bedoeld: wanneer een stoffelijk punt P met massa m bij aanwezigheid van een groep stoffelijke punten A eene versneling a, bij aanwezigheid eener groep B eene versnelling b to.v. een vast assenstelsel zou krijgen,.dan krijgt het bij aan- wezigheid van A en B eene ‚Versnelling c‚ die’ de vectorsom is van a en b: cz=adb (vectoroptelling). Ook dit is een axioma. Hieruit volgt door EENOHRIDE vermenig- bnn mce == ma + mb (vectoroptelling) en in zooverre kan men dus wel zeggen, *) dat het parallelogram van krachten uit een parallelogram van versnellingen wordt afge- leid, maar dit laatste is dan heel wat anders dan wat onder dien naam bekend staat in de leer van het samenstellen vari bewegingen. Dit wordt telkens weer uit het oog verloren. : … De gebruikelijke behandeling °) gaat uit van het bovengenoemde onathankelijksheidsbeginsel dat voor dit doel als volgt wordt ge- interpreteerd: de beweging, die het lichaam verkrijgt onder de werking van eenige krachten is de resulteerende beweging van de beweging welke het reeds bezat en alle bewegingen, die het ten- gevolge van de werking van elk der krachten afzonderlijk zou krijgen.” Wat hiermede eigenlijk bedoeld wordt is niet duidelijk, want de krachten afzonderlijk geven bewegingen aan het beschouwde stoffe- lijke punt; terwijl voor de samenstelling noodig is de beweging van het stoffelijk punt t.o.v. eene omgeving en de beweging van die omgeving t.o.v. eene tweede. Door eene korte redeneering, waarin handig gebruik gemaakt wordt van het om dit bezwaar te ontgaan verdoezelde begrip „samenstelling van versnellingen” wordt dan het. parallelogram van krachten afgeleid. de t) Men kan natuurlijk ook in dit geval het parallelogram van krachten als axioma’ beschouwen. 2) In ongeveer alle leerboeken. Bakker behandelt deze zaak uit- voeriger, en veel beter. p. 47—54. Ook. de behandeling door EE p. 33, is beter dan de gebruikelijke. 3) Van: de Sande Bakhuyzen—-Motenbroek; p. 66; van Deen p. 50; Wisselink, p.-66; Pekelharing en Rutgers, I, p. 80; De Greve
Page 25
71 Men kan het Dr. J. H. Meerburg als een ‘verdienste aan- rekenen, dat hij de samenstelling van bewegingen nimmer verdoe- zelt, maär steeds, waar hij haar noodig heeft, uitvoerig, mededeelt welke bewegingen hij samenstelt. Tot besluit geef ik het bewijs van het parallelogram van krachten, zooals hij dat in Sens „Beginselen der Mechanica” heeft opgenomen.*) „Stel depunten eener omgeving Ì (de koker A, zie de figuur) hebben alle zekere versnelling a ten opzichte. eener omgeving 11 (vlak: van teekening): Wit ‘dan een punt /P ten ‘opzichte der omgeving I in rust zijn, dan moet het ook de versnelling a bezitten, maar daartoe moet er volgens (16) ?) een: kracht K, —= ma op werken: Wil men _nu aan P ten opzichte der om- geving 1 een versnelling b geven, dan moet er bovendien de kracht K; == mb in de richting der versnelling b opwerken. Dan werken dus tegelijk de krachten K, en K,‚ op het punt. Volgens 8 17°) heeft het dan ten opzichte der omg. II de versnelling c‚ in grootte en richting voorgesteld door de diagonaal vän het parallelogram op de lijnen die de versnellingen a en b voorstellen, als zijden be- schreven. Maar deze versnelling c had het punt ook kunnen verkrijgen doof een kracht R ==emc, werkende ‘in de richting der versnelling c. Die kracht heeft dus dezelfde uitwerking als de krachten K, en K, te zamen.” … . [hier volgt eene eenvoudige meetkundige redenee- ring] .…… „De kracht R wordt. dus ingrootte en richting voor- gesteld door de diagonaal van het parallelogram, waarvan de Ae de gegeven Krachten voorstellen.” Tegen’ deze schijnbaar strenge redeneering kan het mek: worden opgemerkt. De omgevingen l en Il hebben ten opzichte van EEDE eene WEEDE Ten HOREN ééne ervan kan dus: a An en RE p. 43; Van der Meer, p. 48; Gongeri, p. 28; Geest en Valkema Blouw, B,- ie 43. 1) p. 23. Ds 2)" (16) is de formule K- —= mr a. … 3) 8 17 behandelt de samenstelling van versnellingen. ns
Page 26
12 Van de beide betrekkingen - ee K, =ma K,—= mb is er dus ten hoogste ééne juist. Laat ons aannemen dat de om- geving II vast is, dus I niet, dan is | __ K,Am.b.. Stel m.b—K,’; men zou dan verwachten (op grond van het onafhankelijkkeidsbeginsel) dat de resulteerende kracht is de vector- som van K, en K,'; dat zij desniettemin die van K, en K, is, volgt op geen enkele wijze uit de aangehaalde redeneering; en dit wijst duidelijk op het axiomatisch karakter van het resultaat. De heer Meerburg gaat uit van de versnelling van het punt t.o.v. de bewegende omgeving I; meestal wordt dit niet gedaan, men onderstelt dan, dat de kracht K, de versnelling b geeft t.o.v. de in rust verkeerende omgeving 1, dus als K, niet werkt. In dat geval is K, =D: Mâar dan is de resulteerende versnelling van het punt niet de vectorsom van a en b, immers de resulteerende versnelling wordt gevonden als vectorsom van a en de versnelling b’ van het punt t.o.v. de bewegende omgeving I. J Bedenkt men nu bovendien nog, dat het parallelogram van krachten ook geldt voor krachten zooals drukkingen en spanningen in in rust verkeerende stelsels, zoodat bovenstaande redeneering daarop in ’t geheel niet van toepassing is, dan zal men wel inzien, dat samenstellen van krachten en samenstellen van bewegingen dingen zijn, die niets met elkander te maken hebben *), en die alieen dit gemeen hebben, dat er vectoroptelling bij te pas komt. Hiermede heb ik, naar ik meen, de voornaamste: principieele fouten die den gebruikelijken gang van het mechanica-onderwijs aankleven, behandeld. Wie zich de moeite geeft, een der door mij herhaaldelijk aangehaalde boeken eens nauwgezet en kritisch door te lezen, zal vele tientallen andere kleine fouten, slordigheden en verwarringen opmerken, en zal vooral onaangenaam getroffen worden door het volkomen gebrek aan wiskundig gevoel dat uit die boeken spreekt, zich o.a. uitend in geknoei met oneindig kleine 1) Nieuw is deze opmerking niet; reeds Joh. Bernoulli schreef: Peccant qui compositionem virium cum compositione motuum confundunt.
Page 27
73 grootheden *), of. ín een zinnetje als dit (er is sprake van de niet- eenparige cirkelbeweging): „[De normale component der kracht] 2 zal dan toch wel de grootte K, == moeten! bezitter, want ge- durende een oneindig kleinen tijd kunnen al de DESSIN toch als eenparig beschouwen.?) _ Nog een enkel woord over de vraagstukken. Reeds Berden heb ik gezegd, dat onder de vraagstukken vele voorkomen, die niet van mechanischen aard zijn (zwaartepunten, samenstelling van krachten, koppels, ‘enz.). Overigens Kan ik tegen de gebruikelijke vraagstukken riiet veel bezwaar hebben, maar in enkele gevallen zijn deze vraagstukken op een verkeerde plaats in den leergang ingelascht. Vraagstukken die combinaties zijn van opgaven over kogelbaan en opgaven over botsing, worden veelal bij de kinematica gezet ®); vraagstukken over drukkingen in stelsels die in rust of in beweging zijn, en dus in de statica of in de dynamica thuisbehooren ° (zooals vraagstukken over werklieden die een metalen plaat of een balk dragen) worden geplaatst bij de vector-theorie der herleiding van krachtenstelsels. ) | ee Ook komen soms vraagstukken voor, zooals over drijfriemen en kettingen en over het rollen van wielen over den grond, waarvan | de oplossing niet voldoende in’ de theorie is voorbereid. 5) Ik meen in het voorgaande een, voor zoover de aard van het onderwerp dit toelaat, duidelijk beeld te hebben opgehangen van de geweldige verwarring, die in het mechanica-onderwijs heerscht. De boeken waaruit ik voortdurend de meeste fouten geciteerd heb, worden zeer veel gebruikt. Hoe mag het komen, dat er zulk een duidelijk merkbare voorkeur bestaat voor boeken, welke op bijna iedere ‘bladzijde dingen bevatten, die een docent met eenig gevoel voor wiskunde (zij het nog zoo gering) zijnen leerlingen niet voor- a a ee 1) Zie hierover Dr. W. Lietzmann, in dit Bijvoegsel, 1, p. 206 en 207. 2) Meerburg, p. 113. 3) Sommige auteurs nemen zelfs ter wille van deze vraagstukken in de kinematica beschouwingen over botsing op. Van Drooge, p. 38; Pekelharing en Rutgers, 1, p. 68. . 4) Vreeswijk, p. 44; Van Drooge, p. 62 en 63. 6) Van Drooge, p. 17.
Page 28
74. zetten kan? Ik vermoed, dat het antwoord’ moet luiden:-‘omdat men hoopt met deze boeken, de leerlingen- de mechanicà gemak- kelijker te doen begrijpen. De schrijvers dezer werken verstaan de kunst, de zaken veel eenvoudiger voor te stellen dan zij zijn, hoofd- zakelijk door ‘stellingen slechts voor enkele bijzonder eenvoudige gevallen te bewijzen en daarna algemeen-toe te passen. Dat de leerlingen hierdoor-de mechanica: gemakkelijker zouden begrijpen kan ik niet inzien, het is zelfs de vraag, wat men eronder moet verstaan, dat iemand een foutieve redeneering begrijpt‘ zonder dat hij de fout ervan inziet. Wanneer een leerling zegt, een foutieve redeneering begrepen te- hebben, kan de docent er zich ten hoogste op beroemen, succes te hebben ke met een \ poging om hem te bedotten. Er | Men zal zich afvragen, of er dan nimmer een leerboek verschenen is, waarin een ernstige poging-is gedaan om de in dit opstel be- handelde fouten te vermijden. Hierop kan ik antwoorden, dat er mij twee bekend zijn: in de eerste plaats het in 1912 verschenen Leerboek der Mechanica van B. de G re ve en Dr.J. G.Rutgers. Hierin’ wordt de mechanica uiteengezet op eene wijze, die uit wetenschappelijk oogpunt vrijwel onberispelijk mag heeten (slechts de bewijzen met limietovergangen laten iets aan scherpte te wen- __schen over). Het boek wordt, voorzoover ik weet, aan slechts één school gebruikt en dit laat zich ook wel verklaren, want het is in ZOO ‘gedrongen stijl. gesteld en er wordt zooveel aan den lezer overgelaten, dat het ongeschikt is voor beginners. Ook op andere wijzen heeft het geen merkbaren invloed op het onderwijs gehad, want de schrijvers van later verschenen leerboeken (Van Droo ge, Rutgers-en Pekelharing) hebben meer aan het oude, van fouten krioelende boek van Van de Sande-Bakhuyzen en Molenbroek, dan aan dat van De Greve en Rutgers ontleend. Dit is zeer te betreuren, want een werk met zoo voor- treffelijke eigenschappen verdiende niet. te worden genegeerd. Geheel ánders van opvatting, maar evenzeer hoog uitstekend boven de rest, is het Leerboek der Werktuigkunde van Dr. G. . Bakker. Uit wiskundig. oogpunt is er. meer op aan te merken ‘dan op.dat van De Greve en R utgers, maar daartegenover staat, dat het in gemakkelijk leesbaren. stijl geschreven, is, zoodat het mi. zelfs uitstekende. diensten zou. kunnen bewijzen bij zelf- onderricht. Wat aan de verspreiding van dit boek heeft in den
Page 29
75 weg gestaan, kan ik niet begrijpen, maar het is een feit, dat het zeer weinig gebruikt wordt. Ten slotte mag ik het „Leerboek der Mechanica” van Ir. W. J. Wisselink (verschenen in 1908) niet verzwijgen, dat weliswaar in hoofdzaken oduderwetsch. is, maar. op, vele. ondergeschikte punten aanmerkelijk scherper’ redeneeringért deeft dan tot dien tijd ge- bruikelijk waren. Het heeft een tweeden druk beleefd, maar is thans uitverkocht en wordt niet herdrukt. De belangstelling ervoor is dus blijkbaar ook al niet groot geweest, en van eenigen: invloed op de later verschenen werken. bemerkt mên. niets; tenzij misschien _ waar het betreft een juist gebruik van eenheden: Ir: Wisselink is naar ik meen degene geweest, die de dimensieformules ou Hen M.O. heeft geïntroduceerd. | Ds E Wie eene goede behandeling der- mechanica zoe hd die trouwens vinden in de bekende standaardwerken b.v: in het Traité de Mécaniquë rationelle van Appell, “de „Rigid Dynamics” van Rouúth of de eerste hoofdstukken af „Analytical -Dynamics” van Whittaker. Eene geheel bevredigende behandeling van de begrippen kracht, massa en versnelling heb ik alleen aan- getroffen in de „Elementare Mechanik” van Hamel... | SAMENVATTING. | 1. De theoretische mechanica is een belangrijke factor in de _natuurwetenschappelijke propaedeuse, en kan niet als afzonderlijk _leervak gemist worden, zonder dat deze BrOPAcHense aanmerkelijke schade lijdt. | : 2. Opdat de mechanica haar rol in de natuurwetenschappelijke propaedeuse zoo goed mogelijk zal vervullen, is noodig, dat hare ontwikkeling in de richting van kennis.der werktuigen naar be- wegingsleer, die reeds gedurende geruimên tijd merkbaar ist), verder ga. : 3. Daartoe is voorts noodzakelijk, dat -de wijze van benamdes ling radicaal worde herzien, en dat de zeer grove fouten, die haar blijkens de meest gebruikte leerboeken aankleven, voortaan worden vermeden. ) Onder de onderwerpen, behandeld in den vierden Gek der Gronden der Werktuigkunde van Van de Sande Bakhuyzen (1891) treft men aan: rad met heugel, verbindingsstangen,; hefboomi, kruk, getande: raderen met afwisselende beweging, excentrieken, cilinders met duimen; krabbelraderen, pal en palrad, échappementen, koppeling met getande schijven, koppeling - met klauw, enz. 7
Page 30
BOEKBESPREKING. Gustave Verriest, Cours de mathématiques générales à l'usage des étudiants en sciences naturelles. Leuven, Editions Universitas, Groningen, P. Noordhoff, 1923— 1925. „Dit werk is blijkens het voorbericht bestemd voor studenten in de natuurkundige wetenschappen, voornamelijk voor candidaten in de, scheikunde. Het tracht op eenvoudige en bevattelijke wijze eene in- letding in de voor deze categorie van studenten benoodigde. wiskunde te geven. In het eerste deel worden behandeld reken- en meetkundige reeksen, logarithmen, de beginselen der differentiaalrekening (met reeksontwikkelingen, onbepaalde vormen, extremen) en die der analy- tische meetkunde van het platte vlak (hoofdzakelijk kegelsneden en poolcoördinaten) in het tweede deel komen ter sprake: iets over vectoren, beginselen van de analytische meetkunde van de ruimte, de elementaire integraalrekening en iets (zeer weinig) over differentiaal- vergelijkingen, terwijl twee hoofdstukken aan natuurkundige toepas- singen zijn gewijd, n.l. aan energie en entropie en aan potentiaal (en thermodynamische potentiaal). De behandeling is zeer duidelijk en correct, en de schrijver geeft uitvoerige toelichtingen, zonder tot breedsprakigheid te vervallen. Aardig gekozen voorbeelden dragen veel tot verduidelijking bij. Het aantal werken van dit type is niet groot; ik meen dan ook, dat het ook aan de Nederlandsche studenten in de scheikunde, biologie en medicijnen van groot nut kan wezen, terwijl het mij ook geschikt voorkomt voor personen die kennis wenschen te nemen van de wis- kundige behandelingswijze der economie. Mij dunkt, dat het werk aan bruikbaarheid gewonnen zou hebben als er iets meer over waarschijnlijkherdsrekening in stond (frequentiekrommen e.d.; het bevat alleen een appendix over de methode der kleinste kwadraten), het feit, dat het eigenlijk in de eerste plaats voor chemici bestemd is, verklaart, dat dit niet het geval is. Het heeft mij echter ten zeerste verbaasd, dat de oppervlakken zoo vluchtig behandeld zijn: onder- werpen als binodale en spinodale lijn, plooipunten, e.d. die van zoo bijzonder groot belang voor den chemicus zijn, ontbreken geheel.
Page 31
71 Misschien komt dit, doordat deze onderwerpen in België (de schrijver is hoogleeraar te Leuven) niet zoo in het brandpunt der belangstelling staan als te onzent. ‚De beide deelen zijn typografisch keurig verzorgd, en een register verhoogt hun bruikbaarheid zeer. J. H. S. Lagere Algebra door P. Wijdenes. Deel I. De algebra- ische grootheden en hare bewerkingen. Tweede druk. Groningen, P. Noordhoff, 1925. ‘De leerboeken van den heer Wijdenes kenmerken zich door een vlótte, heldere schrijfwijze, door een origineelen, menigmaal met taaie traditie brekenden opzet en door een onvermoeid streven, het onderwijs in de elementâire wiskunde in ons land te vrijwaren: voor: de: ver- steening, die het nog steeds in niet onbedenkelijke mate bedreigt. Door deze eigenschappen oefenen ze een onmiskenbaren en,‚ naar mijne meening, heilzamen invloed uit op het middelbaar ‘en gymnasiaal onderwijs en op de wiskundige ontwikkeling van allen, die voorde acte L. O. studeeren of zich op de studie voor de acte KI voorbereiden. Zij zijn bovendien van groote waarde voor den beginnenden leeraar in wiskundige vakken, die vaak vreemd staat tegenover die deelen van zijn vak, die hij te onderwijzen zal hebben. EE Met genoegen voldoe ik daarom-aan het verzoek der redactie, om het verschijnen van een herdruk aan te kondigen van het eerste deel van het nu reeds algemeen: bekende. werk Lagere Algebra. Het aan- trekkelijke boek. is in hoofdzaak onveranderd gebleven; slechts zijn verschillende onnauwkeurigheden en minder juiste uitdfukkingen, die den eersten druk eenigermate ontsierden, thans verbeterd, waardoor de waarde van het werk nog is verhoogd. De nieuwe uitgave, die binnenkort door een herdruk. van het ‘tweede deel zal worden gevolgd, zal ongetwijfeld weer voor velen een betrouwbare BIG zijn bij de SION der lagere: algebra. E. } Dijksterhuis a H “f = … EN . mie oe
Page 32
DE LOODRECHTE STAND VAN LIJN EN VLAK j _DOOR B. COSTER. In jaargang I van dit Bijvoegsel wordt op blz. 101 e. v. het probleem van den „Loodrechten Stand” uitvoerig behandeld.door den heer Ir. D.-J... KRUYTBOSCH. Daar dit probleem ook mij meermalen heeft bezig. gehouden en ik hierbij tot vrijwel dezelfde uitkomsten was gekomen als de heer KRUYTBOSCH, kan ik me bepalen tot een kleine toevoeging aan zijn betoog. Want hoe goed zijn artikel ook is, ik heb bij de gegeven bewijzen het systeem gemist, dat daarbij toch zoo uitstekend te volgen is. A En Demonstreeren we dit aan neven- staande figuur (NP, 3 uit het artikel … van den heer KRUYTBOSCH). Er moet bewezen worden dat de lijnen AB en BE loodrecht op elkaar staan. Gaan we nu eerst de mid- delen na, waarover we in de plani- | metrie beschikken om aan te toonen, . dat twee gegeven lijnen loodrecht op elkaar staan. Die middelen zijn: achtereenvolgens: 10. Tracht te bewijzen, dat de hoek gevormd door die lijnen, gelijk ís aan zijn supplement. | 2%, Neem een punt op het eene been van den hoek en tracht ‚aan te toonen, dat de kortste verbindingslijn van dit punt en het andere been samenvalt met het eerste been. 39. Neem op ‘elk der beide beenen een punt, verbind die twee punten en- tracht aan te toonen, met de bekende zwaartelijn- stelling, dat de gevonden. driehoek rechthoekig is. 40, Tracht hetzelfde bewijs te geven met het omgekeerde van de stelling van PYTHAGORAS. ee Gaan we nu de diverse. bewijzen na in: het licht dezer ver- schillende bewijsmethoden. EO
Page 33
79 „De eerste methode komt neer op het bewijs van de gelijkheid van twee hoeken. Daartoe kunnen we in het algemeen diverse wegen volgen, waarvan er echter hier, wijl de beide hoeken één been gemeen hebben, practisch maar één in.aanmerking komt, nl, de methode der congruentie Zoowel het bewijs van EUCLIDES als dat van CAUCHY is op deze methode gebaseerd. | ‚De tweede methode berust op het zeer belangrijke stel stellingen, dat handelt over de verbindingslijnen van een punt en een rechte. Bedoelde stellingen luiden: | Voor de figuur gevormd-door-een rechte en een:punt buiten die rechte van waaruit men een loodlijn eni verschillende schuine lijnen naar die rechte trekt, gelden de volgende. eigenschappen: a. de loodlijn is korter dan elke: schuine lijn. b. ‘twee schuine lijnen, die hun voetpunt even ver vän sien voetpunt van de loodlijn-hebben, zijn gelijk. Pd c.. een schuine lijn is- grooter, naarmate het voetpunt verder van het voetpunt van de loodlijn is verwijderd: (Zie o.a. Wijdenes en De Lange „Vlakke Meetkunde” 1° deel, 17° druk, blz. 38). Uit deze stellingen volgt onmiddellijk, dat de loodlijn onder alle verbindingslijnen is „eenig in z’n soort”. Alle andere ver- bindingslijnen zijn voor wat betreft hun lengte „gepaard.” Het omgekeerde geldt naätuurlijk ook. Welnu, op die omgekeerden berúst het indirecte bewijs, dat de heer KRUYTBOSCH overnam. van den heer WIJDENES (zie blz. 108 van het artikel). Op ‘de derde methode, die van de zwaartelijnstelling in den rechthoekigen driehoek, berust AE Eee van E En heer VISSCHERS (biz. 102). ; De vierde methode, die van het emdereerde van -de. stelling . van. PYTHAGORAS, past, zooals de heer. KRUYTBOSCH zeer juist opmerkt in haar meest algemeene. gedaante tweemaal het theorema van STEWART toe, nl. op de. AA ADC en BDC: | Nu is echter, door de lijn CD op een bijzondere hak trekken, bedoeld bewijs te vereenvoudigen. et SL HSE AE eli verschil ae wegen: | | Kan men er voor zorgen, dat de beide nende drie- hens een bijzondere gedaante verkrijgen en wel òf een recht- hoekige òf een gelijkbeenige. De stelling van STEWART vereen- voudigt zich dan van den bekenden vorm qa? + pb? = ê (x° + pg)
Page 34
80 tot de- veel eenvoudiger vormen van het theorema van PYTHAGORAS in den rechthoekigen of van de betrekking x? == a? — pg in den gelijkbeenigen driehoek. Beide vereenvoudigingen geeft de REEN _KRUYTBOSCH op blz: 104 van zijn artikel. 2%, Kan men trachten driehoeken te doen ontstaan waarin de lijnen AE en?BE bekende merkwaardige lijnen zijn, waardoor niet de formule van STEWART, doch een eenvoudiger formule gebruikt kan worden. Voor de hand ligt, er:medianen of hoogtelijnen van te maken. LEGENDRE maakt er medianen van en vervangt zoo de betrekking van-STEWART door de eenvoudige mediaanbetrek- king a° Hb2=2 im? + (4c)?4. Welnu, een nog eenvoudiger bewijs, dat den heer KRUYTBOSCH ontgaan is, krijgt men door, er hoogtelijnen van te maken. Voor het bewijs is dan voldoende. niet anders dan de stelling van PYTHAGORAS. Ten eerste bewijzen we, dat als we in vlak a de lijn CD loodrecht op AE trekken, CD ook loodrecht op BE zal staan. Immers we krijgen: EC*— ED’ —= AC* — AD? == (AB? + BC®) — (AB? + BD?) — BC* — BD°. Dus CD 1 BE. | In A ADC is dus AE hoogtelijn en in A BDC is BE hoogtelijn. Dat nu AE*= AB? + BE?, dus dat AB 1 BE is, blijkt als volgt: AE* == AC* — EC? — AB? + BC’ — EC? — AB? + BE? + EC? — EC? == AB* + BE? Q.E.D. “Of nog andere vereenvoudigingen van het bewijs met de stelling vän STEWART mogelijk zijn, betwijfel ik. In elk geval lijkt het - mij wel. de moeite waard’ er nog eens naar te zoeken, evenals naar eventueel andere bewijsmethoden voor de stelling in quaestie.
Page 35
JOOA us JHepsooy ap 400A ‘uajoyas -feewJou ua -HaaMy ZOOA HIO0G LJH „Gil Verschenen: BEKNOPTE STEREOMETRIE P. WIJDENES. Groot 90 bladz. met 91 fraaie figuren. Prijs geb. f 1.50. Alten, die belang stellen in deze mooie uitgave, wordt verzocht, een pres-ex. aan te vragen aan den uitgever of aan den schrijver. Zoo juist verscheen: BEKNOPTE ANALYTISCHE MEETKUNDE DOOR Prof. Dr. J. G. RUTGERS. A. HET PLATTE VLAK 98 figuren en 225 vraagst. m. antw. B. DE RUIMTE 40 figuren en 130 vraagst. m. antw. Prijs geb. f 9.00. Voor int. N. T. v. W. en Chr. Huygens tot 1 Jan. 1926 f 8.00. _ Verschenen: VRAAGSTUKKEN OVER DIFRERENTIAAL. EN INTEGRÄALREKENING EN OYER ANALYTISCHE. EN BESCHRIJVENDE MEETKUNDE, IN HET BIJZONDER MET HET OOG OP HET EXAMEN WISKUNDE KV DOOR ‚ Prof. Dr. F. SCHUH. EERSTE DEEL A: Vraagstukken over Differentiaalrekening met volledige aanwijzingen ter oplossing. Prijs gec. f 8.00. UITGAVEN VAN P. NOORDHOFF TE GRONINGEN.
Page 36
Zoo juist verscheen: Logarithmen-, Rente- en Discontotafels. UITGAVE E van NOORDHOFF’s LOG. EN RENTETAFELS door P. WIJDENES en Dr. P. G. v/d. VLIET, Prijs gec. met Hulpboekje f 3.25. Hulpboekje afzonderlijk f 0.50. Dezer dagen verschijnt: Vraagstukken over Theoretische Mechanica, IN HET BIJZONDER MET HET OOG OP ° HET CANDIDAATSEXAMEN TE DELFT DOOR Prof. Dr. F. SCHUH en Ir. J. C. N. GRAAFLAND E. I. EERSTE DEEL: Vraagstukken over de Dynamica van het Materieele Punt en van twee of meer Materieele Punten, met volledige aanwijzingen ter oplossing. MET 10 FIGUREN. Prijs f 8.50, geb. f 9.50. mm - Enden eend me mma dhd Em dg td vn in a ie z mm a ee en eee eee ren e mi Verschenen: Noordhoff’s3 Verzameling van Wiskundige Werken: No. 11 Leerboek der Beschrijvende Meetkunde door Prof. H. J. v. VEEN, DEEL |I PROJECTIEMETHODEN, AANHANGSEL (KEGELSNEDEN) 223,blz. en een atlas met 273 fig. Prijs geb. met atlas f6.90. UITGAVEN VAN P. NOOR nn —_—_ digi vpn mn en DHOFF TE GRONINGEN.